Weghorst, Henricus
Ius Danicum Latine redditum
Regis Christiani Qvinti Jus Danicum, latine redditum ab Henrico Weghorst Consiliario Cancellariae Regio, I. U. D. et in Universitate Hafniae, atque Academia Equestri Regia Professore. Cum Suae Regiae Majestatis Privilegio. Hafniae, apud Jo. Christianum Rothe. MDCCXV. (second edition)
This text is part of the 'Nordic Neo-Latin Heritage Corpus' published by the Centre for Danish Neo-Latin, cdnl.dk
License: Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License (CC BY-NC 4.0)
p.1
REGIS
CHRISTIANI
QVINTI
JUS
DANICUM,
LATINE REDDITUM
AB
HENRICO WEGHORST
Consiliario Cancellariae Regio, I. U. D.
et in Universitate Hafniae, atque Academia
Equestri Regia Professore.
Cum Suae Regiae Majestatis Privilegio.
HAFNIAE,
apud Jo. Christianum Rothe.
MDCCXV.
p.2
AUGUSTISSIMO, INVICTISSIMO,
ET POTENTISSIMO
MONARCHAE HEREDITARIO
CHRISTIANO
QVINTO,
DANIAE et NORVEGIAE, VANDALORUM
GOTHORUMQVE
REGI,
DUCI SLESVICI, HOLSATIAE, STORMARIAE
ET DITHMARSIAE,
COMITI IN OLDENBURG et
DELMENHORST.
UTRIUSQVE REGNI SUI PHAEBO,
QUO LUCENTE OMNIA SERENANTUR,
NUBES EVANESCUNT,
ORBISQVE ARCTOI SPLENDOR, LUCE NON
OCCIDUA,
IN AXE SUO IMMOTUS CONQVIESCIT,
p.3
QUO IMPERANTE PIETAS, PRUDENTIA, JUSTITIA, ET
CLEMENTIA REGNANT,
INJURIAE EXULANT, DELINQVENTIUM
INIQUITATES
PER LEGITIMOS TRAMITES FUGANTUR,
SALUS PUBLICA CONSERVATUR,
PAX ET TRANSQUILLITAS FOVETUR,
OMNES EXHILARANTUR.
IMPERIUM ROBORATUR,
SEPTENTRIONISQUE GLORIA PER TOTUM TERRARUM
ORBEM DIFFUNDITUR.
ECCLESIAE NUTRITIO AC DEFENSORI,
PATRIAE PATRI ET SERVATORI,
REGUM PRINCIPUMQVE EXEMPLO,
PIO, FORTI, FELICI, INCLYTO.
LEGISLATORI AEQUISSIMO,
SUAE REGIAE MAJESTATIS JUS DANICUM
IN LATINAM LINGVAM TRANSLATUM
SUBJECTISSIME OFFERT
SUAE REGIAE MAJESTATIS
HUMILLIMUS OBSEQVENTISSIMUSQVE
SERVUS
Henricus Weghorst.
p.4
NOS CHRISTIANUS
QVINTUS, Dei Gratia,
Daniae, et Norvegiae,
Vandalorum Gothorumqve
Rex, Dux Slesvici, Holsatiae,
Stormariae ac Dithmarsiae, Comes in
Oldenburg et Delmenhorst, notum
hic facimus universis. Quoniam PIETAS et JUSTITIA
duo sunt primaria fulcra, et columina
principalia, quibus regnorum ac regionum
constans salus et bonum firmatur ac nititur; idcirco,
quemadmodum Deus omnipotentissimus
ad pietatem nobis insignem patefecit aditum
in hisce terris Septentrionalibus, ubi gratiosissime
verbi atque evangelii sui clarissimum
accendit lumen, quod ad confirmandam veram
religionem, quae rationabili, justoque Dei
timore et cultu continetur, splendore quaquaversum
diffuso inter nos collucet: ita ad jus et justitiam
p.5
in regionibus ac regnis stabiliendam, necessarium
erit, ut ejusmodi componantur et
promulgentur leges, quibus justitia adversus
vim atqve injuriam protegatur. Etenim si quisque
ita aequitatis esset amans, ut suo juri acquiesceret,
neminem laederet, sed quod sibi fieri vellet,
idem aliis faceret; sanctionibus haud opus foret.
Verum ea gratia jura conduntur, ut justi ac boni
jure suo fruantur; injusti vero atque improbi,
qui obsequium legibus detrectant, poena legibus
sancita ab injuria inferenda arceantur.
Dilecti majores nostri gloriosissimae memoriae
Reges Daniae penitus haec perpensa recta via secum
reputarunt, quippe cum alii post alios in
subjectorum usum et commodum, leges ac jura
regni dederint. Scriptores peregrini abhinc
seculis aliquot, Regi Haraldo Gormonis filio,
quem Magnum et Christianissimum vocant, id
laudis tribuunt, quod praeter singularem, qua
praeditus erat pietatem, non solum Danis, verum
etiam Saxonibus, tam cis Albim, quam trans
eum habitantibus, nec non Frisiis leges religiose
ab universis observatas dederint. Sed cum antiquis
temporibus, leges magis subditorum memoria,
quam codice constarent scripto, laudatissimi
p.6
Reges Waldemarus Magnus, et Waldemarus
Victoriosus, praeter jus Ecclesiasticum,
singulis Regni regionibus legum codicem, ex
cujus praescripto jus eis redderetur, componi
i3ussit, eo consilio, ut cum antea regnum quan-
doque per varia regimina divisum fuisset,
diversa lege ac consuetudine in singulis parti-
bus obtinente, singulae consueto jure suo ute-
rentur. Horum posteri deinde jus variis legi-
bus, recessibus ac constitutionibus identidem
emendarunt. Verum juris illae partes hactenus
certo volumine comprehensae non erant, neque
materiae in congruam sedem relatae; unde tam
judici, quam litigantibus difficultas oborieba-
tur, quod unaquaeqve materia diversis quaeri-
tanda esset locis. Adhaec subditi, quibus unus
erat Deus, una fides, unus Rex in eodem re-
gno, legum scriptarum ac processuum judici-
alium diversitate quasi separati videbantur. Lon-
ga quoque temporum intervalla et vices, etiam
corum, quae ab initio sat salubriter consti-
tuta fuerunt, mutationem induxerunt. Ergo
ut jus pro ratione et circumstantia temporis,
variis modis emendaretur, dilectissimus Do-
minus Parens noster divae gloriosissimaeque me-
p.7
moriae, statim initio absoluti monarchici summi-
que imperii hereditarii regii, quod providente su-
premoNuminc a dilectis fidelibusque nostris sub-
ditis altissime memorato dilecto Domino Pa-
renti nostro jam divae memoriae, sponte con-
sultoque delatum est, vetere ita jure heredita-
rio ad regiam domum familiamqve nostram
reducto, clementissime imperavit, ut post va-
rias collectiones, quae ad plenum juris codicem
concinnandumfactae erant, ex legibus, recessi-
bus, ordinationibus, et usqve ad tempus illud
promulgatis constitutionibus peculiaris liber
componeretur, ita quidem ut omnia monar-
chico summo imperio hereditario regio ac
temporis rationi congruerent, et quae utilia fo-
rent cum ad aequalitatem juris ac processus in-
omnibus regno subjectis regionibus, tum adle-
gum emend tionem circa ca, quae in anteriori-
bus juribus et constitutionibus, non ita accura-
te observata erant, insererentur. Hoc opus ita
jussu regio Anno 1669 collectum et concin-
natum, anno quidem ante, quamDeus altissimc
memoratum Dominum Parentem nostrum
divae memoriae, rebus humanis exemptum, ad
aeternum et coeleste regnum, coronamque glo-
p.8
riae vocavit, cum Deus Rex Regum, nos inre-
gali solio hereditario collocasset, juris etjusti-
tiae inter dilectos nostros subditos promoven-
dae stabiliendaeque regio impulsi deliderio, non
nullos Consiliarios aliosque Ministros nostros,
accurate revidere jussimus, et tandem de o-
mnibus, quae addere aut detrahere consultum
p.0
aut necessum esse videri poterat, clementissime
decisionem nostram exposuimus. Inprimis au-
g
tem omissa sunt, quae a nostri regii summi
:
imperii hereditarii jure abhorrebant. Resecta
iu
quoqve sunt, quae hactenus perjuria iram Dei
gravissimam provocantia, longa processuum
susflamina, immodicos sumptus, ac partium liti-
gantium inopiam post se traxerant, nihiloque
magis velad veritatem investigandam, vel oppres-
so ad jus suum consequendum profuerant.
Porro et omnia, quae Politiam tangundt, se-
I-
iii nni
juncta sunt, quippe cum de his leges et con-
stitutiones ita perpetuae promulgari non pos-
sint, quin pro temporum vicibus mutatio sub-
inde necessaria sit. Unde eiusmodi leges ac
ordinationes mutabiles, s quas tamen, donec a-
liud a nobis clementissime sancitum fuerit, in-
p.9
violatas servari oportet,) pecuhari libro com-
prehenci jubebimus, neque juri huic in Regno
aniae dehinc perpetuum valituro insertas aut
immistas volumus. Postremo, cumlegem adcu-
jusqve utilitatem compositam esse conveniat, ae-
que benignam, aeque tolerabilem omnibus, ne
alius prae alio ex ea vel commodum ferat, vel
damnum sentiat; idcirco etiam omissum est,
quicquid damni aut commodi, sive illud in ver-
bis, sive in re consistat, alius prae alio ad se pertine-
re existimaverit. Si alioqui occurrant privilegia
ac praerogativae, quas leges, recessus et constitu-
tionum pars antea illis attribuebant folis, quo-
rum majores ab initio virtute sua atque opera
regno patriaeqve praestita ejusmodi jura pro-
meruerunt: nos suo tempore et loco clemen-
tissime disposuimus, ut generaliter ad omnes di-
lectos et fideles nostros subditos memorata pri-
vilegia ac jura porrigantur, hoc modo; ut cun-
cti, qui ob virtutemet solertiam suam 3 nobis
ad officium aut negotium, unde honorem ac
laudemadipisci queant, provecti receptiqve fu-
crint, omnibus illis privilegiis, praerogati:
vis, honoribus ac dignitatibus gaudeant. Ita
p.10
opus hoc arduum coelesti favore post longa vo-
ta adimpletum, clementissimo jussu nostro ty-
pis jam impressum est. Nos proinde sublatis, ab-
olitis, et abrogatis anterioribus juribus, ordi-
nationibus, recessibus et constitutionibus,
quatenus lla non inveniuntur hic inserta, nullo
modo permittimus, ut ea, quippe cu aeternu inva-
lida esse oporteat, ex hoc dic a partibus in pro-
cessu judiciali, aut a judice in causis obvenienti-
bus attendantur. Mandamus ergo et praecipi-
mus omnibus, qui larem in regno Daniae fovent,
ibique bona possident, aut morantur, utomnia hu-
jus codicis sancita observent, si alioqui poeenam
eo comprehensa effugere, nec omni gratia, cle-
metiaque regia indigni reddivelint. Singulariter ju-
dicibus, et omnibuus, quibus judicandi necessitas
incumbit, severe injungimus, utin omnibus cau-
sis sibi occurrentibus, sine respectu persona-
rum, metus, potentiae, dignitatis, amicitiae, odlii
atque invidiae, jus hoc velut normam sequan-
tur, secundum illud, sicut oportet, coaeno-
scant et judicent, omnibus tam indigenis quam
peregrinis, opulentis pariter atqve inopibus ju-
stitiam administrent, et per gim atqve injuriam
p.11
oppressos, inprimis viduas inopes et pupillos sen-
tentia sua liberent, ut ita fides, pax et justitia
in terris habitent, ac justissimi supremiqve Ju-
dicis gratia et misericordia erga regiam do-
mum nostram hereditariam, in regnorum
hereditario jure ad nos pertinentium, subdi-
torumque perennem salutem, effusis terrae coe-
lique bonis stabilita exaugeatur. Datum Haf-
niae, decimo quinto Aprilis die, Anno poit na-
tum Christum millesimo, sexcentesimo,
octuagesimo tertio, regiminis nostri
decimo quarto.
p.1001
LIBER PRIMUS.
De Judicio et Personis Judicialibus.
CAP. I.
De obsequio Legislatori et Legi
praestando.
ART I.
REX secundum Legem Regiam, ut-
pote regni veram, immutabilem ac
et Ae 53, fundamentalem legem, regnorum
aepois suorum et regionum Daniae et
.
223800Get Norvegiae MONARCHA Heredita-
rius est, ac Dominus: Cui soli competit summum Im-
perium ac potestas, jura et leges pro liberrima sua
voluntate et arbitrioferendi, declarandi, mutan-
di, augendi, minuendi, ino omnino abrogandi
priora, sive ab ipso, sive amajoribus ipsius sint con-
dita; nec non generali legis dispositioni, quem et
quaecunqve voluerit, eximendi. Habet quo-
que supremum jus ac potestatem, omnes offi-
ciales, superiores pariter atque inferiores, cujus-
p.1002
cunque nominis sint ac tituli, pro liberrima volun-
tate sua et placito, constituendi ac removendi; ut
ita quaevis officia et munia qualicunque autoritate
pollent, ex Regis Potestate Monarchica, tanquam e
fonte, primam originem trahant. Porro Rex in o-
mnes clericos, a supremo ad infimum usque sumam
habet potestatem, sumumquque jus disponendi, ordinan-
dique ECclesiae Deique cultum, Syno dos, conventuset
concilia, de negotiis religionis, juxtal verbum Dei
et Augustanam Confessionem, quandocunque id
consultum judicaverit, indicendi ac prohibendi:
Solus etiam, armorum armandiaeque belligerendi,
et foederis, cum quocunque et quoties ipsi visum
fuerit, pangendi, et dissolvendi supremum
jus habet. In Summa: Soli Regi, omnia Maje-
statis jura et regalia, cujuscunque nominis sint,
exercendi potestas competit: Igitur omnes Re-
gis subditi, in quacunque conditione ac dignitate
sint positi, qui in ipsius regnis hereditariis, terris-
qve habitant, aut loca inhabitanda tenent, ac pos-
sident, cum omnibus suis famulis, ministris atqve
hominibus, ut fideles hereditarii subditi, Regem
in terris Excelsissimum et Supremum Caput,
lupra omnes lege. humanas positum, quod non
alium, praeter solum Deum, neque in ipiritua-
libus, naeque in secularibus causis, superiorem,
p.1003
vel judicem habet, agnoscere ac venerari cogun-
tur: Proinde Regi, qui ipsis omnibus, tranquislita-
tem tuetur, et regna regionesque legibus imperioque
suo regit ac defendit, obedientiam, subjectio-
nem, obsequium et fidem exhibeant; Regis com-
modum quaerant ac promoveant, dammum ve-
ro, et incommodum, totis viribus avertant, ei fi-
deliter vita bonisque serviant: ac juramenti vinculo
sint obstricti, adversus omnes ac singulos, qui-
qui fuerint, sive indigenas, sive exteros, qui in
Regis Imperium Monarchicum Jusque Here-
ditarium, quid conari aut loqui ausint, se illud tu-
eri velle: Sub vitae sanguinis, existimationis bo-
norumque amissione: neque fore, ut amicitia aut
inimicitia, metus, aut periculum, odium, invidia,
authumana fraus et astutia ab hoc officii fideique
ipsorum debito, eos ullo modo abducat.
2.
Legem, quam Rex dederit, nemini abrogare,
aut mutare licet.
3.
Nemo sua autoritate, jus suum exequatur; Sed
unusquisque lege agat, et jure experiatur.
4.
Contra legem a Rege datam nemo judicet: sed
juxta eam in regno jus dici reddique oportet.
p.1004
Subditi Regis, et omnes alii, qui in regnis terrisque
Regis commorantur, aut negotiationem ex-
ercent, leges, mandata et constitutiones regins
observent. Igitur Praefecti Regii, et omnes, quibus
officium aliquod a Rege commmissum est, pro
juramenti munerisque sui fide, hoc serio curent,
utlegibus et quibuscunque jussisregiis, subjectissi-
mum praestetur obsequium. Quod si quis sciens
AA
i
hoc omisisse convictus justam excusationis cau-
sam non habuerit: procuratori fisci regii incum-
bet, ut tam cum eo, qui deliquerit, quam cumalte-
tero, qui officium facere supersederit, lege expe-
riatur, superque officio, bonis, ac facultatibus ejus,
pro viribus carum, et causae qualitate senten-
tiam impetret. IM
6.
li Rex edito mandato uni autalteri quid injun-
xerit, isque subjectissime non paruerit, dummo-
do remexequi in ipsius potestate sit (quod quidem
statim Regi humillime exponere debebit,) a
Procuratore; fisci regii convenietur, officioque. si
quod gerat, sive ecclesiastico sive seculari per sen-
tentiammovebitur. Quodsi nullo fungatur mu-
nere: pro qualitate causae, poenam in bonis subibit.
p.1005
CAP. II.
De foro primae instantiae Ordinario.
ART. I.
Principes ac Principissae regii sanguinis, coram
judice inferiori non respondeant: sed eo-
rum primus ac postremus judex, ipse Rex erit,
aut quem singulariter Rex delegaverit.
Regumliberi naturales, coramaliis, quama Rege
SE
delegatis judicibus, conveniendi non sunt.
foro suo ordinario nemo abstrahendus est;
nisi infra memoratis casibus. Sed nec reo
declinare licet forum ordinarium, aut superius
judicium, cui ordinarium subest, antequam utro-
E
ique sententia lata fuerit. Omnes enim causas,
quae in foro ordinario agitandae sunt, prius eo per
citationem vocari, ibique sententiam descriptam peti
-A
SA
oportet. Si qui autem acquiescere sententiae recu-
saverit: Judicem et eos, ad quos causa pertinet,
cum eadem sententia ad judicem superiorem or-
dinarium citabit, parique modo apud eundem, sen-
tentiae editionem impetrabit.
p.1006
4.
Qvicunque non funguntur munere, quod ad judi-
cium singulare pertinet, coram illo Heredae,
Bircae, opidive judicio respondebunt, ubi larem fo-
vent, et quadra utuntur, aut commorantur.
H paecunque causae regios spectant reditus, recta in
Collegium Regis Camerale deducendae sunt.
Et nemini, cujuscunque conditionis fuerit,
sive principali, sive fidejussori, in memoratis
CcCaulsis id declinare, aut ordinarium forum eligere
Ilicehit: Verum omnes praevia CollegiiCameralis
citatione, ibi comparere ac judicium pati com-
pelluntur.
6.
Officiales Regii, qui in albo dignitatum enumera-
ti, officio administrando praesunt, aut praefuerunt,
si Hafniae larem foveant, nec speciali gaude
ant privilegio, aut officio, quod alii subest judicio-
coram quoo respondere velint, aut debeant, ipsi, uxores,
viduae acliberi eorum coram judicio aulico re-
spondeant: exceptis causis capitalibus ac famosis,
item illis, quae aedificia ac domos in opidis, aut fun-
dos ac poslessioncs in pago, aut civicum quaestum
et negotiationem spectant.
p.1007
7.
Omnes collegiorum officiales Regii, qui Hafniae
habitant, in matriculam vero dignitatum
relati non sunt, cum uxoribus, viduis, liberisque
suis, coram judicio Burgiregio conveniendi sunt.
Pari modo, qui in Aula Regia re ipsa ministrant,
in matricula vero dignitatum haut nominantur,
veluti officiales aulici, tubicines, cursores, stabuli,
venationis, et similia ministeria, item famuli et
ministri eorum, qui in Catalogo dignitatum ha-
bentur, denique opifices regii omnes, qui Hafniae
habitantes civicum quaestum non exercent, in ju-
dicio Burgi conveniuntur.
8.
Officiales Regii, Hafniae non habitantes, sive in
Catalogo dignitatun nominentur, sive non,
coram judice loci, ubi larem fovent, convenien-
di sunt, nisi causa officium eorum tangat.
ellici, navalesque praesect regii, militescondu-
cti, Holmae et armamentarii officiales, in causis
quae munia, vitam existimationem, salarium, arma
aerisque ipsorum alieni petitionem spectant coram
militari, Ammiralitatis et Armamentarii judicio
conveniuntur. In reliquis causis omnibus, judex
p.1008
opidi vel loci, ubi domicilium habent, vel moran-
tur, jurisdictionem exercebit, ut ita communi
regni juri, cos omnibus modis obnoxios esse o-
porteat.
10.
Milites, qui ruri conscribuntur, dum apud col-
latores morantur, in Herredae, Bircaeque judi-
cio conveniuntur. Quod si vexilla sequantur, sic-
ut de militibus conductis dispositum est, respon-
11.
Nobiles, quales sunt illi soli, qui pro se, liberisque
suis legitimis ac descendentibus, jure insigni-
um nobilium donati sunt, tam indigenae, quam exte-
ri a Rege indigenis exaequati, aut officio matricu-
lae dignitatum inserto fungentes: item qui cum
j nobihbus parigaudent privilegio, in causis vitam
et famam spectantibus, coram supremo judi-
cio conveniuntur, nisi terra marive militent; ita e-
nim in illis articuli noni dispositio servabitur: ex-
ceptis summiis belli Praefectis; qui in causis capitali-
bus et famosis, in supremo Regis judicio conve-
niendi surtrt.
12.
Comites et Barones, quales sunt illi soli, qui a Re-
p.1009
ge ad dignitatem illam evecti sunt, aut extranei,
indigenarum jure a Rege donati, recta ad supre
mum Regis tribunal citandi sunt. In illis autem
causis, in quibus aliam praecedere cogniuonem
oportet, Rex eis Commissarios ordinat.
Su perintendentes, si in officio deliquerint, aut in
manifestum crimen aut haeresin inciderint, co-
ram supremo Regis judicio conveniuntur. In a-
liis causis secularibus, in judicio, ubi alii litera-
t et clerici conveniuntur, respondebunt.
rofessores Regiae Universitatis Hafniensis, Stu-
diosi, Universitatis officiales, nec non literati,
qui Hafniae larem fovent, atque in matriculam U-
niversitatis relati, aliud officium haut gerunt, ipsi,
et viduae, et famuli eorum in omnibus causis in
Consistorio conveniuntur: excepto homicidii cri-
mine, de quojudicandi potestas magistratui opida-
no competit
I ectores ac Professores Ecclesiarum Cathedra-
lium et Gymnasiorum: Pastores, aeditui, sub-
stituti, Icholaeque ministri, item literati, qui officio
non funguntur, in causis ecclesiasticis coraPraepo-
p.1010
sito Heredae, et Praepositorum judicio conveniun-
tur. Caeterum de possessionibus, fundo, agro, pra-
to, silva, aere alieno, deqve aliis negotiis civilibus, in
Heredae, Bircae, opidano, et provineiali judicio
respondebunt. Attamen causae, quae in contin en-
ti coram Praeposito amice componi possunt, ad
judicem secularem trahendae non sunt, nisi nego-
tium criminale sit, aut Regis interesse tangat. Nam
propter crimen enorme officio per sententiam
moti, aut in delicto capitali deprehensi, perinde ac
alii, qui simili modo delinquunt, jurisdictioni se-
cularis magistratus subjiciuntur.
3G6.
Aeuda t-insum aa-u--.
ausae, quae inter PastoremEcclesiae, vel aedituum
et parochianos occurrunt, si a potestate Ec-
clesiae pendeant, a Praeposito Heredae judicantur,
velad iudicium Praepositorum remittuntur.
n causis matrimonialibass Praetfecti Episcopatus
a (ettigternis etefaluings seoeno) quisque in sua
Diaecesi, adhibitisEruditis aut PastoriDus proxime
ipsos habitantibus, jus dicant.
18.
Si de fundo, aedificio, possessione et finibus agri
controversia existat: Forum ordinarium, illud esse
p.1011
censebitur, sub quo possessio de qua lis movetur,
sita est, licet reus alibi domicilium habeat, aut com-
moretur. Citatio vero et in jus vocatio ad domum
ejus insinuabitur.
Si quis in opido, Birca, Heredave larem fovens,
periecutionem habucrit adversus habitantem
extra opidum, Bircam, Heredamve illam, pro-
pter violentiae crimen, vim singularem (etre-
Voerd rapinam, convitia, in opido, Birca, He-
redave, admissa, sive ibi reperiatur, sive non; item
propter debitumsiquidum, quod in opido, Birca,
Heredaye ex proprio chirographo solvendum
est, vel ob similem obligationem, cui quis loco illo
satisfacere promisit; modo ibi reperiatur: actori
adversarium suum, praevia citatione legitima. in
judicio, opidi, Bircae aut Heredae, ubi negotium ac-
cidit, vel in loco, ad quem se adstrin xit, perinde ac
si ordinarium partis adversae forum ibi esset, con-
venire ac persequi licebit.
Si quis manu, sigilloque se obstrinxerit, aut in ju-
dicio receperit, se responsurum in aliquo ju-
dicio, quod forum eius ordinarium non est: in Ju-
dicio illo comparere, ibique sententiam pati cogi-
tur.
p.1012
21.
Si quis administrationem, veluti tutelae, Eccle-
siarum, Scholarum, pauperum curam civitatis
ratiocinia, aut simile munus gesserit: ipse vel he-
redes ejus, in eo loco, ubi administratio ab eo su-
scepta fuerit, respondeant, judiciumque patiantur.
I 22.
Si quis persententiam definitivam condemnatus in
multam, vel alius debiti solutionem, sua spontenon
satisfecerit, in loco sententiae latae convenietur.
i 33
pndi gena vel extraneus, si quemiin foro ordinario
I convenerit, ipse vel procurator ejus, dummodo
in cadem causa reconveniendi jus adversario
competat, in eodem foro respondere, judiciumque
subire compellitur.
24.
Si quis propter crimen incontinenti capiatur,
aut postea alibi deprehendatur: inloco delicti
co mmissi proceditur, et sententia a judicio ejus
loci, juxta legem fertur, licet adprehensus forum
ibi ordinarium non habeat. Si qui vero judicii of
ficiales aut magistratus aliquem adprehendi jusse-
rint, qui alius foro singulari, in illa causa propter
quam adprehensus fuerit, gaudeat; magistratui rei
p.1013
adprehensi hoc incontinenti significent. Quod si
magistratus lle missis apparitoribus, capti remis-
sionem petierit, cum remitti, et simul deposi-
tiones testium si qui producti fuerint, de crimine
admisso exhiberi oportet, ut reus competenti poe-
na, adficiatur: sin autem, quam primum fieri possit,
remisssio capti non petatur in loco deprehensionis
adversus eum legitime proceditur.
25.
Citatus ad audiendas testium depositiones, licet
alibi forum ordinarium habeat, in illo tamen
judicio, ubi testes examinandi sunt, comparere
cogitur.
26.
Si cui diversa sint fora primae instantiae ordinaria:
actoris erit eligere, in quo foro partem ad-
versam convenire velit. Reusautemu sque ad finem
litis ibi respondere cogitur, dummodo in loco
illo, foco et quadra utantur, cum prima vice injus
vocatur.
27.
Si is, de cujus foro ordinario hautcerto constat,
ad judicium, quod declinare vult, citetur,
neqg; citationis nuntiis incontinenti, neque judici
prima juridica indicet, aut sufficienter ostendat,
p.1014
quodnam in prima instantia forum ipsius ordina-
rium sit: actor in judicio, ad quod cum citaverit,
causam persequitur. Reus autem ibi respondere et
judicium pati, quaeque sententiam, juxta legis prae-
scriptum sequuntur, ubi sententiae non satisfece-
rit, subire compellitur.
DIObi et quando judicium, processumque
I judiciarium haberi, et quae ibi
H tractari oporteat.
- I ART. I.
udicium a judice opidano, non in curia clausis
i foribus, sed publice haberi oportet.
- Tudicium Heredae, aut Bircae, non in pagis, sed
J aliis locis oportunis celebrandum est.
Si quis propelocum judicii cauponam aut taber
nam, ut ibi cerevisia, aut aliud potulenti genus
promatur, aedificaverit, aut aedificandam curave-
rit, potorias quas habuerit merces amittat, atqve
insuper viginti semunciarum argenti multam
Domino solvat.
p.1015
4.
Processum judiciarium agitare non licet diebus
festis, aut triduo ante Pascha proximo, aut tem-
pore, quod inter Festum Nativititatis Christi, et Epi-
phaniae intercedit diem. At ubi certus judiciarii pro-
cessus dies, qualis est septimanae sextae, aut similis, in
ferias, vel memoratos dies inciderit: proximum
profestum diem, fastum atque juridicum censeri o-
portemtmtmt.
eredae, Bircae, opidana atque alia judicia ordi-
naria inferiora, aestate hora octava, hieme
hora nona ordinentur, et semelin septimana, diebus
solitis exerceantur.
6.
Judicia provincialia omnia celebrentur die Mer-
curii, aut si feriae in hunc inciderint, die profesto
sequenti proximo, saltemsemelin fin gulos menses,
aut sinecessitas exegerit, singulis quanterdenis dic-
bus. Eadem, durante aestate, hora VII. hieme
hora octava ordinentur.
7.
In judiciis primum recitandae sunt constitutiones
et mandata regia, quae mittuntur, et recitari ju-
bentur.Deinde cmptionum venditionum, cessio-
p.1016
num, permutationum, donationum, oppignera-
tionum instrumenta, literae liberatoriae et id ge-
nus alia. Qui vero cum ejusmodi literis recitandis
et signandis in judicium venerint, judicii officia-
libus, ante quamjudicium ordinetur, aut statim atque
ordinatum fuerit, indicabunt, se cum ejusmo-
di advenisse documentis: Ut eodem die ac tem-
pore, omnia, si plura fuerint, clara voce recitari et
signari possint. Deinde primum causae Regiae, et
postea aliorum sine mora tractentur.
In causis matrimonialibus, quatuor anni Qua-
et tembrium diebus jus dicitur. IM
iudicium Praepositorum in Seelandia celebratur
Roschildiae (1.) die Mercurii post Dominicam
Trinitatis, (2.) Secundo Dionysii dic, nisi in diem
Saturni inciderit: ita enim illud proximo die Lu-
nae sequenti habebitur.
InEpiscopatu Ripensi, (1I.) Ripae, tribus diebus
proximis ante festuraDivi Johannis, sub diem
Qvatembris (2.) Vardae, triduo ante diem Qua-
tembris, qui proxime ferias Nativitatis Christi
praecedit.
p.1017
11.
In Episcopatu Aalburgensi, Hioeringae, (1) die
Philippi Jacobi. (2.) die Aegidii.
12.
In Episcopatu Fionensi, pro Fionia, Langelan-
dia, Alsene atque Arroe, Ottoniae, (1.) di Mer-
curii proximo post Dominicam Quasimodoge-
niti, (2.) Proximo dic Mercurii ante diem Diony-
sii. Pro Lalandia et Falstria, Mariboae, die Mer-
curii primo post Dominica Secundam Trinitatis.
t
a. ?f
II 15
p Episcopatu Viburgensi: (1.) Die Mercurii,
post Dominicam Quasimodo geniti. 2.) Die
Mercurii post diem Mauritii.
14.
In Episcopatu Arhusiensi, Arhusiae (1.) Die Mer-
curii post diem Philippi Jacobi, (2.) Die Mer-
curii post diem Dionyiii.
15.
SupremumRegis judicium regulariter in anno se-
mel, tempore a Rege indicto celebratur. Ibi
primum causae Norvegicae, per citationem eo
vocatae; Deinde Juticae; postea Fionicae et mino-
sum regionum Deinde Scelandicae tractandae
sunt.
p.1018
16.
Partes, quarum causae in supremo Regis judicio
disceptandae propositae sunt, diebus Lunae,
MAartis, Mercurii, Jovis et Saturni hora matutina
sexta, et die Veneris, hora duodecima praesto sint.
Quodsi postquam compellatae fuerint, neque i-
plae, neque alius carum nomine compa ruerit, statim
d disceptandam causam admittan-
Antequam a ndam causam admittan
tur, octoginta argenti semuncias solvant, quod
in Protocollo a Secretario annotabitur. Sin avu-
tem prius non comparuerint, quam provinciae
causae, ad quas causa carum pertinent, finitae sint:
quod infra capitis sequentisquarti articulo tricesi-
motertio dispositum est, observabitur.
CAP.IV.
i De citatione inque jus vocatione
et Dilationibus.
ART.I.
Adversus neminem, neque processun judicia-
rium concedi, neque testes produci, neque testimonium
judiciale in jure vel in judicio e-
di, neque arbitros in causa peti, neque inspectionem
j aut inquisitionem ocularem fieri oportet- nisins
de cujus bonis, existimation- vel vita agitur, eo
p.1019
nomine legitime citatus sit, aut in judicio compa-
rens se non excuset, quod legitima citatio, aut in
jus vocatio sibi insinuata non fuerit.
2.
Actor reum, et alios ad quos causa pertinet, domi
eorum, per duos viros, ante solis occasum,
qualecunque fuerit, ad quod citentur judicium,
aut ore aut scripto citabit.
3.
Qui viva voce citationem insinuarunt, ipsi in
competenti judicio comparebunt, erectisque
digitisjurabunt, se legitime citasse reum, et cum
ipso coram, vel cum hominibus ejus, qui affuerint,
esse locutos. Eorum uero, qui citarunt no-
mina, cujus conditionis sint, et ubi habitent, protocollo
judiciali inseri oportet. Idem in nuntiis
citationis, quoties schedula citatoria ab ipso actore
conscripta fuerit, servabitur.
4.
Qui citationis schedulam aut in jus vocationem
in scripto, sub judicii sigillo expeditam insinuant,
vel ipsi citato, vel cius hominibus, vel aliis,
qui affucrint, audientibus, insinuationem peragant,
iisque vel copiam ejus exhibeant, velita volentibus,
spatium describendi concedant. Quod
p.1020
si ipsi literis citatoriis insinuationem factam esse inscri-
bere nolint, aut non possint, nuntii hoc inscribant,
adiecto nomine ac conditione vitae; locumque ubi
morentur adnotent, una cum nominibus eorum,
qui affucrunt, cum citatio insinuaretur. Sic in
scripta citatio in judicio producenda ac recitanda
signabitur.
qn citatione, sive ore, sive literis fiat, si processus
I legitime servandus sit, exprimenda est causa,
propter quamcitatio fit: Sic etinserendus erit dies,
et nominandum judicium, ad quod reus citatur;
neqve vero ad plura judicia una vice citatio fiat. Ci-
tatio vero, in causis, quarum nomine insinuata fu-
erit, per sex hebdomadas vim habebit. Nuntii
tamen citationis in primo judicio compareant,
utquibus de causis ad quodvis judicium citatio-
nem insinuarint, relationem exponant: et haec pro-
tocollo judiciali sigillatim inseren da, sequenti die,
iuridica clara voce recitentur. Quod si scripta
fuerit citatio; in judicio, quavis die juridica recita-
l
uicunque in citatione, sive voce, sive literis insi-
. nuandi, falsi convictus fuerit, perinde ac fal-
dssus testis punietur.
p.1021
7.
Ad judicium Herredae, Bircae atque opidanum,
viva vocc, aut per schedulam citatoriam, octo
dierum citatio fit: dummodo citatus domicilium
habeat, autmoretur in illa Herreda, Birca et opi-
pido, ubi judicium illud caelebratur.
8.
Si extra Herredam, Bircam, atqve opidum in pro-
vincia versetur; citatio quatuordecim dierum
insinuabitur.
9.
Sex septimanarum citatio ei dabitur, si extra pro-
vinciam in regno fuerit.
10.
Si in regno haut habitans, copiam sui non fece-
rit, sex septimanarum citatio inloco, ubi novissime
domicilium habuit, aut commoratus est, et si-
mulsex septimanarum citatio injudicio provinci-
ali adversus cum conceditur.
11.
Citatio ad missionem in bonorum possessionem
defuncti, qui heredibus destituitur, aut post
cujus mortem, bona et aes alienum non sunt a-
gnita, codem modo dabitur.
p.1022
12.
Si in ius vocandus extra regnum versetur; aut
a.ignoretur ubilocorum sit: citatio in iisdem
locis, sicut modo dictum est, ciinsinuatur; ut in-
tra annum et diem compareat ac respondeat.
17;
Si quis domicilium inregno non habeat, deq
Sfinibus regundis controversia moveatur: I-
pfiuscolono, qui in praedio aut fundo habitaverit,
pocto dierum citatio, inloco, ubi controversia in-
Ciderit, intimabitur.
uoties petitur, ut'agri, silvae, aut fundi mensio
decernatur: citatio non tantum possessori-
bus, verum etiam omnibus, domicilium ha-
bentibus in pago, cui praedium illud adjacet, ut u-
bi mensio eius suscipietur, praesto sint, insinua-
bitur.
3
I.4
H I5.
n controversiis, quae de possessionibus indivisis
inter heredes vel creditores occurrunt, alios,
quam qui rebus illis utuntur, easque tenentac possi-
dent, citare, necesse non est.
15.
Siquis alienum fundum aratro denormaverit
p.1023
aut fructus alienos desecuerit: citatio illi, qui da-
mnum dedit, non autem Domino, a quo fundum
tenet, insinuabiturt.
17.
Siquis post legitimam sibi insinuatam citationem
provincia aut regno excesserit: in causa, pro-
prter quam citatus erit, perinde ac si adesset, proce-
2uditur, modo actor processum ne differat; sed cau-
sam dejuridica injuridicam persequatur. Quod-
siactor, ex quo adversarium in judicium vocavit,
tria judicia citra causae persecutionem finiri pa-
tiatur: reus provincia. regnove, perinde ac si
nunquam citatus esset, proficiscendi facultatem
habebit.
18.
Qui citati nomine contendit, illum e provincia
Yregnove, antequam in jus vocaretur, profe-
ctum fuisse, quod ita affimaverit, legitime probet.
19.
Si quis propter solarium, mercedem aedium, aut
qimilem pensionem, quae de domibus autaedi-
ficiis, solvenda est, conveniatur: locus ille rei sitae,
licet reus ibi non habitet, domicilii sedes cense-
bitur; dummodo ad tempus, supra memoratum,
si versetur extra opidum, provinciam aut regnum
in jus vocetur.
p.1024
20.
Si quis diem obierit, antequam de illis, quibus vi-
vus praefuit negotiis, veluti de tutela, de pau-
perum atqve ecclesiarum cura, de ratiociniis civi-
tatum, et simili administratione, rationes reddi-
derit: ejus heredibus citatio, quoties reddenda-
rum rationum nomine conveniendi sunt, ad do-
H.
mum defuncti, insinuabitur.
S procurator, aut alius mandato de causa perse-
uenda instructus fuerit: citatio, quae mandata-
rio a parte adversa insinuatur, perinde valebit, ac
ipsi principali insinuata essct.
lH
(Ctationes ad judicium provinciale, sub judicii
C provincialis actuarii manu, ac sigillo ejusdem
judicii, expediuntur, et juxta modum supra me-
moratum a duobus viris, octavo dic antequam
iudiciumprovinciale habeatur, ad domum citati in-
sinuatur, sive intra Herredam et opidum, sive ex
tra illud, sive intra provinciam, sive extra eam, si-
ve inregno, sive extra illud versetur; dummodo
post legitimam citationem ad judicium loci domici-
hi ipsi insinuatam, sententia, quae in judicio istoc
pronuntiata fuerit, intra tres septimanas, per ci-
tationem, in judicium superius introducatur.
p.1025
23.
Si actor, a die sententiae in foro domicilii latae,
ttres septimanas, antequam judicii provincialis
Ccitationem extraxerit, labi patiatur: reo interea
proficiscente, circa insinuationem et tem pus cita-
E
tionis id observabitur, quod supra de fori domi-
cilii citatione dictum es? t.
Dilation esex consensu utriusque partis, aut ubi ju-
dex ob legitima impedimenta praesto esse ne-
quit, concedantur. Alioquii dilationis, nisi partes id
paetierint, editio non fit, verum editionis ujus vi-
cc, ab actuario, in quodnam tempus causa reje-
ctasit, citationi inscribitur, quod etiam protocollo
iudiciali, una cum nomine illius, qui citationem
reproducit, inserendum erit, adjectis eorum qui
citantur, nominibus: ut unusquisqve inde, qui hoc
scire desideraverit, edoceri possit.
.v
29292955.
i l
I J-dici provincialis citationem, cum inscriptio-
ne sua, loco competente in judicioHerredae
Bircae aut opidano insinuari si gnariqve oportet.
Adhaec probari necesse est, principali citato, ad
duem causa potissimum pertinet, citationis obla-
tam fuisse copiam. Ibique in judicio domicilii, co-
p.1026
pia memoratae citationis, cum inscriptione sua ei
offerri, et si hoc petitum fuerit, etiam dari de-
bet.
26.
Si in judicio provinciali producatur citatio, quae
ante recitata et signata, postea mutata inveni-
atur: Judices provinciales incontinenti de hoc
cognoscant, reumqve in paenam, quamut turba-
tor processus judiciarii comeruerit, condemnent.
Nulla citatio ad Regis universale supremum Ju-
dicium, in causis in Dania judicatis, breviori
tempore, quam sex septimanis ante tempus, ad
quod indictum fuerit, expediatur; nisi judex aut
scriba, animo justitiam protrahendi, sententiam,
quae per citationem appellatoriam introducitur,
diutius quam par erat, edere distulerit. Ita enim,
postillud quoqve tempus, citatio expedietur. A-
lioqui, si sententiarum nomine, paulo ante indi-
ctum supremum judicium, citatio petatur: ea ad
sequens, quod postea indictum fuerit, decerne-
tur. In causis in Norvegia judicatis, citatio trime-
stri spatio ante tempus, in quod supremumjudi-
cium indictum erit, extrahenda est.
p.1027
28.
Regia ad supremum judicium citatio, insinua-
bitur, quemadmodum supra de citatione
scripta dispositum est; in Norvegia, bimestri inter-
vallo ante tempus, in quod supremum judicium
indictum erit. In Dania: octo diebus ante in See-
landia: In Fionia, minoribusque regionibus, i4
diebus: In Jutia, tribus septimanis ante. Quod-
si dumin provincia versatur citatus, copiam sui
non fecerit: nuntii citationis, adhibitis testibus,
citationem, domi ipsius; ternis vicibus, quae sin-
gulae biduo intervallentur, recitatam insinuent, idqu;
l domesticis ejus, quotquot ex iis conveniendi co-
piam habuerint, significent. Hoc ita gestum va-
lebit.
29.
Si quis citationem adversus latitantem, in judicio
Herredae, Bircae aut opidano, denuntiari desideraverit:
ter antequam citatio recitetur, compella-
bitur. Atque hoc ita gestum, plenum robur ha-
U I
Si quis ore, velscripto legitime citatus, neqve ipse
DnDneqve per procuratorem, coram competente
judice inferiori, aut superiori comparuerit; ei ni-
p.1028
si legitima impedimenta sibi obvenisse, sufficienter
probaverit, terminus peremptorius 14. tamen
dierum spatium non excedens, ad quem compa-
rere obstrictus sit, praefigetur. Quodsi ne sic qui-
dem compareat: Judex secundum documenta
producta et acta probata, in causa pronuntiabit
sententiam, cujus vigore res judicata exe-
cutioni mandabitur. Absens vero, propter con-
tumaciam, damnum quod incurret, suae culpae ad-
scribat.
31.
Si vero ad supremum Regis Judicium citatus fuerit:
neque ipso, neqve procuratore ipsius com-
arente, in causa, juxta qualitatem ejus, judicabi-
bitur. Atqve ille juxta tenorem sententiae, judica-
tum subire cogetur; nifi ejusmodi, impedimentis
prohibitus fuisse, legitime probetur, ut neque i-
ple comparer c, neqve procuratorem mittere po-
tucrit.
Qui vero adversarium ad judicem superiorem
etcitaverit, si neque ipse, neque mandatarius eius
vel legitima ipsitus impedimenta sese offe-
rant, causa, donec iterum legitime citaverit, ca-
det; ad haec adversario, sumtus quos ea causa a se
factos essc probaverit, refundere cogitur.
p.1029
33.
Sin autem is, qui ad judicium Regis supremum citavit,
non compareat, antequam causae illius provin-
Ciae, ad quas causa ipsius pertinet, finitae sint: non
tantum parti adversae, quae comparet, judiciumque
accipere parata est, expensas debito modo in pro-
cessum erogatas, cumireliquis sumptibus necessa-
riis, quos ea gratia se fecisse probaverit, refundet,
sed etiam causa omnino cadet, neqve ad ejus di-
sceptationem ulterius admittetur. Quod si acceptam
citationem, justo tempore inCancellariaR egia
cum consensu partis adversaea, in scriptura declarato,
redhibucrit: parte adversa causam ulterius perse-
niniiae-
qui nolente; memorato incomodo non onerabitur.
34.
IEI
CSARS i-
(itatio non requiritur, si quis cessionum, permu-
tionum, donationum, oppignerationum,
liberationis, et similia instrumenta in judicio reci-
tari desideret. Pari modo neqve in cessione bonorum,
hereditatis repudiatione, in arresto reali
aut personali, neque in simplici testimonio ea necessaria
est.
CAP. V.
De Judicibus.
ART. I.
Judices sint idonei atque integrae existimationis
p.1030
qui jus et justitiam citra gratificationem juxta
juramenturn, quod, sicut in fine hujus Codicis
abetur, Regi praestiterunt, omnibus admini-
strent.
2.
Judex, qui in causa famola convenitur, ante
quam innocens legitime declaratus, aut per
sententiam absolutus fuerit, pro tribunali non
sedeat.
.
jude, qui sententiam injustam dederit, vel pro-
.
terea quod causam non satis edoctus sit, vel
quod factum cei perplexe narratum fuerit, vel
quod per imprudentiam male judicaverit, cum
quem per, lententiam laesit, indemnem praestare, et
sumptus, quos eo nomine se subiisse probaverit, ci
refundere cogitur. Quodsi favorem, dona, gra-
tificationem, aut amicitiam juri praeposuisse pro-
betur, vel causa adeo perspicua inveniatur, ut in-
prudentia, aut perplexa facti narratio allegari ne-
ucat: officio movebitur, nec amplius pro tri-
bunalisedebit. Praeter haec vel in bonis, velin vi-
ta, vel in fama parti laesae, et Regi in patrimonio
reliquo poenam pendat.
p.1031
4.
Si judex, injustae sententiae insimulatus ante de-
cesserit, quam causa per citationem ad supe-
riorem judicem devolvatur, aut sententia defini-
tiva ex apertis probationibus de ipsius delicto pro-
nuntietur: heredes ejus de solo damno tenen-
tur. Neqve vero fama defuncti propterea peri-
clitabitur, quippe qui comparere, causamqve di-
cere non potuerit.
5.
Idem observabitur in judicibus a Judice provin-
ciali delegatis, (Ridemænd) qui rem sibi commissam,
quemadmodum oportebat, executi
non sunt.
squdex in causis ad ipsum pertinentibus, non ju-
I dicet: Sed in ejus locum, si folus jurisdictioni
praesit, alius possessor idoneus a magistratu loci, aut
domino substituetur.
Judices. quantum fieri potest, processus abbrevi-
ent; non sinendo, ut exceptionibus frivolis te-
stimonis inutilibus, aut alio litis suffamine, iustitiae
cursus impediatur. Si quis vero propteraesalienum
obligationem literarum, aut similem causam, sibi
p.1032
persecutionem adversus alium competere existi-
met, eoque ad litem evitandam postulante, ut petitor
probationes suas, exhibeat, hic nihilominus id
abnuens omnino ad judicium provocet, ut ita
rem in disceptationem judicialem deduci neces-
sum sit: Judex petitorem, quanquam probatio-
nes suas deinde producentem, nihilominus in ex
pensas condemnabit, propterea quod processui
sciqe temerariae causam dederist.
on licebit Judici processum dilationibus re-
morari, neque sententiam in causa, in qua con-
clusum est, ultra sex he bdomadas differre, nisi par-
tes hoc petierint, vel in id consenserint, vel ipsc
iustis legitimisqve ejusmodi impedimentis pto-
hibeatur, ut tempore illo adesse nequeat. Quoti-
es vero judices, causam, ultra memoratum tem-
pus, citra legitimum impedimentum distulerint
ducentas argenti semuncias proximo Xenodo-
chio solvere cogunturr.
9.
Si iudex cunctando, aut tergiversando, justitiam
protraxerit, aut denegaverit, aut testes admit-
stere, audire, vel examen eorum permittere nolue-
rit;aut prohibucrit, quo minus attestationes com-
p.1033
municentur, in quantum jure eas communicari o-
portet: postquam iniquitas ejus per judicem su-
periorem deprehensa fuerit, non tantum, laeso cau-
sam suis sumptibus redintegrabit, deqve omni da-
mno tenebitur; sed et praeter sumptuum ea causa
factorum restitutionem, si in amissionem officii
non condemnetur, sexaginta semunciarum ar-
genti ferietur multa: Quam nisi intra sex hebdo-
madas, post sententiam a superiori judice pronun-
tiatam, solverit; post terminum illuma tribunali ar-
cebitur. Laeso etiam integrum erit, executionem
in bonis eius, pro consequendis multis illis, com-
petenti modo urgere.
10.
Iudex tamen testimonium de verbis in processu
iudiciario prolatis, quae neque ad causam princi-
palem, neque ad famamaut existimationem alicu-
ius pertinent, edere aut communicare non com-
nreum incontinenti satisfacere paratum, iudex
agendi potestatem dare prohibetur.
12.
Iudici non licet sententiam dare infinitam; veluti.
his verbis: nisi contrarium probetur, aliter pla-
p.1034
cuerit convenerit, intelligatur, probetur: aut si-
quae aliae similes locutiones infinitae fucrintu.
J udices sub paena 20 semunciarum argenti, sen-
J tentias pro tribunali clara voce recitent, atqve
ceas verbis apertis ac perspicuis descriptas edant,
ne in iis moveri possit dubium, quo jus alterius
protrahatur, inscrtis utriusque partis probationibus,
ut cum causae in superiori judicio propositae fue-
rint, de illarum qualitate ex scriptura sententiae
peripicue constare possit.
In causis pecuniariis aeexprimant, quantum sor-
et tis, usurarum, et expensarum nomine solven-
dum sit. Quo vero ipsi computandi molestia su-
persedeant, peritos adhibere, illis integrum e-
rit, ut in praesentia partium calculi explicatio fiat.
Calculacoribus illis in peniationem operae tan-
tum erogabitur, quantum judices ex aequo et bo-
no arbitrati fuerint.
ae
. H I U: Ae3
, I
. et7.
Qiquem ad faciendum aut praestandum aliquid
Ccondenmaverint: ei certum praefigant tempus,
intra quod sententiae satisfaciat, adjiciendo paenam
in eventum, si non paruerit.
p.1035
16
Sententiarum decreta, simul atqve pronuntiata
fuerint, scribis exhibeant, ut in actorum co-
dicem, librum curiae, aut protocollum referan-
tur, et partibus sententiarum editionem petenti-
bus sine mora communicentur.
17.
Nulli judicum Herredae, aut Bircae, in opido
constitutionem rerum suarum facere, aut
extra Herredam vel Bircam larem fovere, aut plu-
ribus, quam uni Herredae, aut Bircae vacare li-
cet.
18.
Herredae et Bircae judices, in solatium muneris
sui, quisqve villa decem circiter tonnarum
frumenti solidi, immuni et libera a censu,
operis, ac tributo fruantur. Pari modo, Her-
redae, Bircaeque scribae, quisque, villa sex tonnarum
circiter gaudebunt. Nec quidquam amplius ab
Herredae, Bircaeqve rusticis, annui salani homine
percipient, quam antiquitus percipere consueve-
runt; modo ne illud modium frumenti ab una-
quaque villa integra praestandum excedat.
19.
Quoties delinquenti paena capitis, aut infamia in
p.1036
judicio vel Herredae, et Bircae, vel earum civitatum,
in quibus consules ac senatores jura judicii pro-
vincialis gaudent, dictanda est: Judex octo sibi
maxime ad hanc remidoneos adjungat asslessores
quibuscum, sub paena sexaginta semunciarum ar-
genti, reum condemnet aut absolvat; neque vero
praeterea alios asseslores nominet. In illis autem
civitatibus, quae in judicio provinciali forum sor-
tiuntur, consules ac senatores sub paena sexaginta
semunciarum argenti, adhibito judice opidano,
uotiescunqve reo paena capitalis aut infamia
dictabitur; sententiae dicundae praesint: Tenor
autem sententiae, utriqve parti hoc petenti, sub
judicis ac memoratorum adsessorum sigillo, com-
municabitur.
20.
Judices provinciales, et qui judicium luperius ex-
ercent, semota omni exceptione, de omnium ju-
dicum inferiorum sententiis: Item de veridico-
rum (sfanomaenod) atquiue aliorum, qui propter jura-
menta suaettestimonia citantur, gestis etjuramen-
tis, ad bona, existimationem acvitam pertinentibus,
quae ad ipsos vel confirmandi, vel infirmandi gra-
tia per citationem devolvuntur, definitive pro.
nuntient Atqve casive implignentur sivenon, vel
p.1037
confirment vel infirment. Neque vero eis per-
mittitur, sententias suas in sententiis per citatio-
nem introductis fundare; sed ipsi causas cum
probationibus suis examinare, cognoscere, suoque
periculo dijudicare coguntur. Judices quoqve
provinciales de attestationibus omnibus, in judi-
cio Comitum ac Baronum prolatis cognoscant,
quoties per citationem vel confirmandi vel infir-
mandi gratia in judicium provinciale introducun-
tur.
21.
Contra Nobilium et cum nobilibus pari jure fru-
entium literas, judicandi facultatem habebunt,
nisi literae illae in sententia ita tangantur, ut fama
et existimatio illorum, qui eas dederunt, minua-
tur.
22.
Quoties aliquem pro causae circumstantiis in-
sumtus atqve expensas condemnabunt: ipsi
quantitatem summae, prout causa perspicua fuerit,
vel dubia, in sententia definiant.
23. In causis illis, quarum decisio ad consanguineos
pertinet, et quae commode in judicio disceptari
nequeunt, a Rege Commissarii ad utriusque
p.1038
partis implorationem ordinantur. Quodsi alterutra [altetutra ed.]
pars ab adversario requisita dissenserit, atque
honestas personas in ejusmodi litibus, quae aliter
quam per Commissarios nec dirimi possunt nec
debent, recusaverit: parti adversae mandatumRe-
gium extrahere licebit; modo se antea adversa-
trio, nominationem dimidiae partis Commissari-
orum obtulisse legitime probaverit.
Si unus pluresve ex Commissariis, aliisve perso-
nis, quae adnegotium aliquod ordinatae sunt,
propter legitima impedimenta adesse prohibean-
tur: Illi, qui aderunt, alios ad eam rem habiles, in
absentium locum substituendi facultatem habe-
bunt. j IM
(Commistarii, similesqve personae, quatenus hoc
fieripossit, intra sex hebdomadas, postquam
eis mandatum insinuatum fuerit, rem sibi injun-
ctam expediant: finitoque negotio, omnino in-
tra mensem, sententiam edant; quo facto, incon-
tinenti, literas et documenta in processu exhibi-
ta, cuivis restituenda curent.
26.
Quoties Commissarii aliive judices, qui judicium
p.1039
exercent, aut delegati judicibus provincialibus
et similes, circa sententias ac negotia sua dis-
senserint; majora vota sententiam negotiumve
concludent: Quod si paria utrinque fuerint vo-
ta, praeses cum illis; qui etun sequuntur, exclu-
sis reliquis, sententiam edit.
27.
Commissarii in sententiis suis etiam exprimant,
ab utra parte expensae Commissionis solven-
dae sint: num a parte, quae Commissionem impe-
travit, eas in solidum, an pro parte et quantum sol-
vi oporteat: considerabuntenim, utra pars potio-
ri subnixa fundamento causam in omnibus clau-
sulis obtinuerit utrum causa sic comparata sit,
ut aliter commode expediri non potuerit, an vero
ei, qui commissionem impetravit, illam processu
juris communis ordinario, minoribus expensis fi-
inire in proclivi fuerit: Ita enim pars victa, majori-
bus ac non necessariis sumptibus, propter muta-
tionem processus, non onerabitur.
CAP. VI.
De Citutione ad Judicium Superius
ART.I.
Si partes in causa aut controversia in viros honestae
opinionis compromittant, sive arbitrum
p.1040
subsidiarium (obmand) addiderint sive non: quic-
quid illi intra fines mandati pronuntiaverint, aut
tatuerint, valebit, et ad nullum judicium infir-
mandi gratia per citationem vocabitur: ut tamen
Regi causa sua salva reservetur.
4etet
Inspectiones oculares, liquidationes et similes
a actus, per citationem ad illud deducuntur ju-
dicium, quod mandatum eo nomine expediit.
3.
Sententiae primariorum mercatorum statim ad
Judicis opidani, Consulum ac Senatorum, aliorumque
judicum ordinariorum notitiam et co-
gnitionem per citationem reducantur.
Xemo vero ex senioribus mercatorum, aliisve,
quinon suntveri judices, sed potius intervento-
res, sententiae suae nomine conveniendus est: nisi
aperte dolus evidens versetur.
A cta veridicorum, (sabmqeno) in caursis homi-
* cidii, in judicium provinciale per citationem
in troducantur. Si quis autem, posteaquam ve-
ridici de Herredae atit agri finibus jurarerint, ad
judicium provocet; judices, quiad singulares cau-
p.1041
sas desegari solent (Ridemaend) in judicio provin-
ciali pecuntur, ut de hoc negotio cognoscant, atque
a judicibus provincialibus nominantur.
6.
Instrumenta divisionis hereditatum, missiones in
bonorum possessionem, solutiones ex rebus he-
reditariis herede carentibus, bonisque cessis, ad
illud superius judicium, cui subsunt personae, quae
negotia haec expedierunt, per citationem introdu-
cuntur.
7.
Commissarii, in quos Rex consenserit, et judices
delegati, (Ridemænd) qui a Judicibus pro-
vincialibus adjunguntur, recta ad Judicium Regis
supremum citantur.
8.
Herredae Praepositorum sententiae, in iudicium
Praepositorum, ad Praefectum diaeceseos et
Superintendentem, per citationem introducun-
tur. H3
9.
Heiredae et Bircae judiciales sententiae, in judici-
um provinciale, per citationem introducuntur.
Injudicialibus sententiis civitatum, in quibusConsu-
les ac Senatores jure judicii: provincialis non gau-
p.1042
dent, idem servabitur. In illis autem civitatibus,
quae pari jure cum judicio provinciali censentur,
judicis opidani sententiae, pro cujusque civitatis
privilegio, ad Consules et Senatores per citatio-
nem devolvuntur. IM
Gententiae judicii Burgi, per citationem, ad judi-
cium Regis Aulicum, devolvuntur. Neque vero
in Judicium Aulicum, per citationem appellatori-
am, ullam introduci oportetlitem, cujus sors aut
causa ex qua controversia descendit, minus quam
triginta ssmuncias argenti, earumve valorem con
tinet;sive aes alienum, sive multa, sive aliud verse-
tur debitum: nisi fama et existimatio personae pe-
tatur.
11.
Judices Bircarum, in Comitatibus et Baronati-
bus, sententiarum suarum nomine, non ad judicium
provinciale, sed recta ad Judicium Supremum
citantur.
12.
Si quis sententiam judicis inferioris in judicio
Herredae, Bircae aut opidi, aut alio judicio infe-
riori prolatam, per citationem impugnare velit:
sententiam inferioris judicis in scripto impetra-
p.1043
trabit, atque eam, ex quo pronuntiata fuerit, intra
sex menses, ad judices provinciales, seu superius
judicium introducet; quippe cum postea e-
jus impugnandae facultatem non habiturus sit.
Quodsi quis in ejusmodi condemnatus fuerit
multas, quarum nomine, si ssponte eas non solvat,
proscriptionem incurrit, atque intra sex hebdo-
madas, sententiam per citationem introducere
neglexerit adam impugnandam nisresitunio-
iie impetrata, deinde non admittetur.
S judicis inferioris sententia, cujus quis. infir-
Mandi gratia, ad luperiorem judicem per ci
;
tationem provocavit, ab eodem omnibus modis
confirmetur: citans parti adversae de justis sum-
tibus atque expensis, et judici in quantum pro cau-
sae qualitate aequum fuerit, tenebitur.
73A11 l1
14.
udicum provincialium et superiorum judicio-
J rum sententiae Commissariorum pronuntiata,
et judicum delegatorum (ettidemaeno) acta, in
Dania intra annum et diem, posteaquam publica-
ta fuerint, in judicium Regis supremum, praevia ci-
AE
?
tatione introducantur. Causae vero, quas ex Nor-
vegia in judicium supremum per citationem in-
p.1044
troducere permittitur, ex quo sententiarum edi-
tio facta erit, intra I8 menses introducendae sunt.
Si quis hoc omiserit, illae, quantum ad judicemat-
tinet, valebunt, ita utjudex indemnis servetur, si
Rex in illis dispensaverit; veluti si causa sit pupillo-
rum, quorum tutores, qui in damnum eorum ali-
quid neglexerint, solvendo esse desierint, aut si
Kex in causis homicidii, aut aliis negotiis, quorum
notitiam tempus et locus subministrare debet, re-
stitutionem concesserit, aut si alia meliorqve pro-
batio prolata et quaesita fuerit.
s.
Si judex provincialis, aut alius judicii superioris
judex, aut Commissarius, aut Ridemanni, eti-
bemoend,) intra annum ac diem decesserint, illi qui
a sententia eorum provocant, intra sex menses, a
judicis obitu numerandos, citationem extrahere
coguntur;quod tamen tempus sic debet compu-
tari, ne citationis hujus dies et terminus, ultra
memorati anni dieique terminum, post sententiae
editionem, accipiatur, extendatur, aut prolonge-
tur.
Quosie- vero Judicum sententiae, aut Rideman-
norum (etidmoends) missiones in bonorum
possessionem, non adinfirmandum introducun-
p.1045
tur: etiam post termini praescripti lapsum, senten-
tiam aut missionem, ad confirmandumn egotium,
per citationem introducere, cuivis permitticur.
Darimodo, si quisneqve processum, neque sen-
itentiamimpu gnans, adversarium citare velit; co- Ii
quod veliterum petierit, quae jam soluta postea
inveniuntur, vel aliter fraudem in ea causa admiserit:
ei partem adversam, propter damnum injuste
illatum, dolumve admissum, juxta qualitatem
causae, prout eam jure se tueri posse confidit, ad
Supremum Judicium citare permittitur-,
1s.
Exceptis illis causis, quae per viam simplicis querolae
rectaad judiciuRegisSupremu pertinent, citatio
in Cancellaria adSummumRegis Judicium nemini
decernatur, nisi quis propter judicum provinciali-
um, aliorumve superiorum judiciorum sententias
citationem petierit, easque ut et inferiorum judicio-
rumsententias in scriptis produxerit. Nulla quoque
actio, cujus sors et causa, sex et sexaginta argenti
scruuncias, captiine valorem non continet, sive aes alic
num, sive mulcta, sive aliud in controversiam veni-
at, adRegisSupremum Judicium percitationem vo-
cari poterit; nisi de fama atque existimatione perso-
nae agatur.
p.1046
19.
Causas, in quibus ob denegatammjustitiam vim at-
qve injuriam quis accusatur, recta in judicium
supremum per citationem introducere licet.
20.
Qui vero coram judicio Regis Supremo, in cau-
sa, per inferius aut superius judicium judicata,
aut judicanda, comparucrint, si sententiam in sscri-
pto nonproducant, a judicio repellendi etadversa-
rio sumptus atque expensas restituere cogendi
sunt.
21.
Si Judices, veridici agrimensores, similesve per-
sonae, eam ob causam citati fuerint, ut ipsorum
sententiae et acta rescindantur: confirmatione de-
inde secuta, sumptus, quos eundo et redeundo ad
sua fecerint, a citante eis restituendi sunt.
22.
Quicunqve in causis liquidis ac claris, nec non
in aliis litibus inutilibus, alium ad Judicium Re-
gis supremum citaverit, aut temere citari se passus
fuerit, non ob aliam causam, quam ut cum magnis
adversarii sumptibus negotium protrahatur:
subi deinde causa ceciderit, non tantum impen-
sas in processum juste erogatas, led etiam sumptus
p.1047
reliquos, ex bonol et aequo aestimandos, adversa-
rio refundat. Quod si quis solutionem offerendo,
sententiaeadversus sc prolataesatisfacere paratussit,
et nihilo secius adversariusad supremum Regis ju-
dicium eumcitaverit, velut ulterioribus oncretur
expensis, vel ca duntaxat causa, ut confirmatio a
RegisSupremosudicio impetretur: sumptus, si mo-
doc ontrariam citation emnon extraxerit, adversario
refundere non compellitur.
23.
Si is qui non solvendo fuerit, in causa clara acli-
quida, iudicis superioris sententiam, cujus vi-
SS Ae1 et E CEn
gore, ex chirographo, aut: certa literarum obli-
gatione solvere quid, aut dare condemnatus fue-
rit, inJudicium R egis Supremum per citationem in-
troduxerit: de iis, quae in condemnatione conti-
nentur, necnon de sumptibus, in quos permoram
atqve ulteriorem processum, adversarium con-
jecerit, satisdare cogendus est. Quod si satis-
dare noluerit, vel non! potuerit: extracta
citatio non obstabit, quin adversarius, Judicii au-
xilio, sententiam executioni mandandam
curet.
p.1048
CAP. VII.
De Iudicii Assessoribus.
Judicii auditores, assessores seu scabini, quoties
jus dicitur, praeter iudicem, octo, vel ad mini-
mum sceptem judicio intersint: ut ita causae prom-
ptius expediri, legitimumque testimonium iudi-
ciale edi possit.
yuotannis illi incivitatibus, ex honestis atque in-
tegrae existimationis civibus, adscamnumjudi-
cii conscribendi sunt: in pago vero ex rusticis, in
Herreda aut Birca larem foventibus. Tam vero in-
ter cives, quaminter rusticos, ambulatorium hoc
erit officium; ut nemo, qui per annum muneri huic
vacavit, ad illud conscribatur, quoad alii, qui non-
dum id administraverint, reperiantur. Ubi vero a
Judice compellati fuerint, in animam ac veritatem
de iis, quae visa atqve audita abipsis funt, jura-
bunt.
3.
Convivii, straguli, et similium rerum nomine,
sumptus a scabinis faciendi non sunt.
p.1049
4.
Post judicium justo tempore ordinatum, ubi
partibus qua praesto sunt auditis, ter procla-
matum fuerit, utrum quis ulterius litigaturus sit,
ac nemine comparente, scabini cum judice et
scriba a se invicem discesserint: judicium ita disso-
lutum eo die non amplius habebitur. Quod sijudex
propter turbas, tumultum aut vim, iudicio exce-
dere cogatur: sedatis deinde turbis, processum et
judicium eodem die redintegrare licebit. Pari mo-
do si judicium, ob denegatam a judice aut scribis
justitiam, separetur, codem die integrari poterit.
Non tamen ab eodem judice aut scriba, quijusti-
tiae denegatae insimulantur, habebitur: sed aMa-
gistratu aut Domino, edrumve mandatariis, statim
alii ordinandi sunt.
CAP. VIII.
Da-- 4 --- --
De scribis Judicii.
.
ART. I.
uicunqve injudiciis inferioribus et superio-
-oi ribus ad scribendum ordinati fuerint; pro
fide juramenti a se praestiti, sincere of-
ficium faciant.
p.1050
2.
Singuli suum habeant Judicii, curiaeve librum, aut
protocollum, una cum reliquis libris, ad judici-
um pertinentibus, numeratis, trajectis et obsigna-
tis, quos, si ad inferiora pertineant judicia, sigillo
Regiorum Praefectorum, aut magistratuum; sin
ad Tuperiora; sigillo judicii, aut officialis in eo pri-
marii obsignatos esse oportet. Sed et notarius
publicus Regius, protocollum, Regii Cancellarii sigillo
trajectum habeat.
3.
Quicquid in judicio et processu occurrit, veluti
sententiae, pronuntiata, testimonium judicia-
le, oppignerationum, cessionum, permutationum
et donationum instrumenta, literae obstagii et alia
negotia judicialia, ea juxta ordinem, quo in judicio
producta sunt, memoratis libris, aut protocollis,
studiose ac fideliter, citra remunerationem insc-
rant. Neqve vero illis quidquam in alia, aut soluta
charta, in judicio scribere, et domi deinde mun-
dius exarare permittitur. Sed statim illud in judi-
cio, aut loco, ubi jus redditur, in cosdemlibros aut
protocollum referant. Folia quoqve et paginas
scribendo expleant, nec quicquam spatii, in quo
addi aliquid possit, vacuum relinquant.
p.1051
4.
Praeter haec librum habeant, cui copia sententia-
rum quae fuerint, editae, inscribatur; item codicem,
cui, oppignerationum, permutationum, cessio-
num, donationum, obstagii literae, ac similia docu-
menta, injudicio recitata, et a judice ac scriba si-
gnata, verbotenus inserantur: utex eo descriptio
communicari possit cuivis, cujus interest scire, u-
trum bona illa, quaepignori offeruntur, permutan-
TMVSSA
tur, ceduntur aut donantur, jam antea ad alios per
oppignerationem, aut alienationem pervenerint.
Quoties autem quis oppignerationis, aut alia hu-
juscemodi instrumenta, memoratis codicibus in-
serta, redemerit, aut mutaverit; omnino ea intra
tertium provinciale judicium, manu ejus, cui ad-
scripta sunt, et ad quemjure pertinuerunt, signa-
ta, judicio provinciali insinuct; quo a scriba in
libro id annotari possit: sub multa centum argenti
semunciarum Regisolvenda: Quod si falsi crimen
admissum inveniantur: competenti quoqve paena
coercebitur.
S.
Sceribae, sententiis. ca quae causam principalem spe-
ctant, omnia inserait. Neqve vero lucri gratia,
literas aut documenta, brevius, latiusve concipe-
p.1052
re, aut aliter quam oportet, exarare eis permit
titur. Instrumenta quoqve clare satisque plene
scribenda sunt. Quodsi adversus haec deliquerint,
praevio processu legitimo, pro modo admissi, puni-
entur. Si vero quis a judicibus, quos harum re-
rum curam gerere oportet, admonitus, se non cor-
rexerit, autjuramentum de officio scribendi praesti-
tum, consulto violaverit: statim officio suo move-
bitur, nec amplius scribendi fungetur munere.
Non tamen ex productis, in judicio recitatis et si-
gnatis, amplius, quam argumentum sententiis
inserer e coguntur: ne ampla iujuscemodi produ-
cta causam nimis obscurent, eoqve magis in genu-
ino ejus seniu, judici superiori crror Oboriatur.
Si actuarius susceptas atrestationes, aut alia, judicii
curiaeve libro aut protocollo inserenda, insere-
re, ut quis ita jure suo fraudetur, dolo malo recu-
sa verit: paenam sexaginta semunciarum argen-
ti incurret, et praeter haec laeso, de damno, quod
passus fuerit, tenebitur.
geri ba vel alius, qui judicii codicem, aut proto-
collum falsaverit, aut falsa testimonia judicialia
p.1053
ediderit, ceu falsarius, existimationis, manus et pa-
trimonii amissionem incurrat.
9.
Si judiciale, aut curiale testimonium, aut senten-
tias, aut alia documenta, ultra quatuordecim
dierum spatium, posteaquam quae sita sunt, ede-
re differat;dummodo in judicio sint petita, dimidi-
umque scripturae pretium, una cum charta signa-
ta illatum fuerit: in singulos dies, per quos ultra tempus
cunctatio sacta est, ci, cui mora fit, duas argen-
ti semuncias solvere cogitur.
10.
Si cui, provincialis, aut superioris judicii actuarius
sententiam ultra memoratum tempus com-
muni care supersedeat: in singulos dies, quatuor
isin-
semunciarum argenti multam dependat. Quod si
iinns
mora consulto commissa impedierit, quo minus
RRGGGRRRR/ (V§ICRRGRIM C SMESCSBU
ille citationem ad Regis Supremum judicium ex-
trahere potuerit: officii amissionem incurret, deque
damno actori tenebitur.
Sententiae Supremi JudiciiRegii, secundum ordi-
nemin pronuntiando observatum edendaesunt.
Neque vero prius cuiquam sententia edenda est,
p.1054
quam omnes illi, qui ante hunc, sententiae petitae
editionem impetrarunt, sententiarum suarum
documenta acceperint.
udicii provincialis actuario, judicis aut scribae
] munais in Birca, aut Herreda; vel in civitatibus
llis, quae coram judicio provinciali respondent,
Consulis, Senatoris, judicis opidani aut scribae offi-
cium gerere non permittitur; neque extra offici-
um suum, in illis causis, quae deinde in Judicium
provinciale per citationem introduci possunt,
sententiis, processui, scriptioni aut procuratorio
muneri vacare.
CAP. IX.
Quis suo vel alieno nomine po-
stulare possit.
ART. I.
Sententiam in causis famosis passi, infamiaque
notati, quoties conveniuntur, pro se postulare
ac respondere possunt.
2.
syuod si in causa aliqua, ad judicium provocandi
necessitas cis, immincat, ipsi legitimam per-
sonam standi in judiciononhabebunt, sed magi-
p.1055
stratus aut Dominus alium, eorum nomine postu-
lare jubebit, aut iis aliquem adjunget, qui cau-
sam eorum persequatur.
Si quis illis, qui nomine istorum postulant, hoc ex-
probaverit: octo argenti semuncias, pro di-
midia parte judici, proqve altera dimidia, postu-
lanti
cependere cogitur.
Si quis in causa non famosa condemnationem
subiisse aceusatus et convictus in judicio fuerit:
dummodo incontinenti satisfacere paratus sit, a
judicio non repelletur, neque processum ca gratia
inanem esse oportebit.
-
Si cui sententiam passo non opposita fuerit exce-
ptio, sed pars adversa cum sine contradictione
admiserit: sententiam deinde latam, ea causa im-
pugnare, aut infringere non poterit.
6.
Mulier in judicio Regis Supremo postulare prohibetur,
nisi de ipsius, vel mariti, vel liberorum
existimatione aut vita agatur.
7.
Consules ac Senatores in civitatibus et, magistra-
p.1056
tus, aut Domini in pago, illis qui postulare pro-
hibentur, aut impediuntur, ad persequendas i-
psorum causas, ejusmodi adjungant personas, quae
operam eis navare possint idoneam.
Procuratores, qui aliorum causas persequi pos-
sunt, acdebent, thonestae opinionis, atqve in-
tegrae fidei famaeque sint.
9.
sin opidis tot sint procuratores, quot cujusque ci-
10.
Nemo ad hoc officium, praeter illos, qui a Con-
sulibus acSenatu constituuntur, admittendus
est, quiqve juramento ab iis obstricti sunt, se neque
causis, quas suspectas atqve injustas noverint, va-
care velle; neque in processu judiciario, testium
productione aut aliter dolum admittere, neque
frivolis exceptionibus, contumacia, mora, atqve
excusationibus absentiae non necessariis, aut quae-
sitis, tumere litem retardare, nec amplas et perple-
xas citationes et producta, quae sententias justo
latiores efficiant, conscribere, nec lites inter ho-
mines serere, aut legitimam compositionem im-
p.1057
pedire, neque egenos aliosve iniqua mercede e-
mungere: postremum se principalibus suis diligen-
ter, fideliter ac sincere operam navare velle. De
his clausulis, item dejuramento suo, ajudice in o-
mni causa dubia admonendi sunt, Quoties au-
temjudex hoc necessarium existimaverit, in judi-
cio denuo jurabunt. Speciatim quoqve mone-
antur, ut homines a convitiis, dicteriis, scomma-
tis, et maxime a verbis ignominiosis, in causis
famam non petentibus dehortentur.
11.
Si procurator adversus ea fecisse inveniatur:
statim a Consulibus et Senatu officio movebi-
tur, nec amplius a Judice ad postulandum pro alio
admittetur. Praeterea secundum causae qualitatem,
competentem paenam subeat.
12.
(Consules ac Senatores, pro citationibus ad in-
feriora et superiora judicia concipiendis, sup-
plicationibus ac productis scribendis, processu in-
§ ni-
tegro agitando, prout prolixus erit, et conditio
acfacultates personae principalis hoc ferent, ali-
quid mercedis nomine eis assignabunt, ultra quod
neminem, ullo sub praetextu gravare eis licebit.
Quoties autem a magistratu hoc illis injungitur,
p.1058
pauperibus, sive sint viduae, mente capti, orphani, si-
ve alii, gratis operam navabunt, atque in sumptibus
et expensis, in quas adversarius eis condemnatus
erit, mercedem ac pensationem quaerent.
13.
Procurator, qui fines mandati sibi a principali
praefixos, in praejudicium illius excesserit, ei de
damno tenebitur.
er procuratorem litigare non cogitur, qui
8 causam suam per se ipsum, cognatos aut fa-
mulos suos persequi maluerit.
D pagis per procuratorem litigare nonlicet: sed
. quisqve per se causam suam agitet, vel hominem
ad hibeat honestum, qui in Herreda aut Birca la-
rem fovet, auta Magistratu vel Domino, aliquem
postulet, qui ipsi in disceptatione causae, operam
havare possit, modo ne procurator alibi officio
motus, aut relegatus admittatur.
rocuratores, qui causas sibi omissas fideliter
persequuntur, semperque justitiae inveniuntur aman-
tes, ea gratia a magistratu, non odio prosequendi, sed
p.1059
ferendi, atqve in civitatibus ad ma gistratuum in-
feriorum munia promovendi sunt.
17.
Quoties provinciales, aliive superiores judices, in
causis arduis ac dubiis, consultum esse duxe-
rint, idqve ad eruendam causae notitiam, necesla-
rium existimaverint: principales et alii, quorum in
terest, ubi hoc llisinjunctum fuerit, ipsi compa-
rere coguntur, sub multa viginti semunciarum
argenti, pro dimidia parte judici, proqe altera di-
midia proximo hospitali applicanda: nisi legitimum
suum impedimentum, juramento probari
fecerint.
18.
Si quis alterius causam, frivolis accusationibus elu-
serit: eam adversario redintegrare, sumptusque
probatos ei refundere compellitur.
CAP.X.
De Impedimentis atque absentiae
Excusationibus.
ART.I.
Legitima impedimenta in quovis processu ju-
diciario sunt haec: Si quis ita morbo decum-
p.1060
bat, ut comparere prohibeatur; velsi quis negoti-
is regiis impediatur: vel si ad judicium superius vo-
catus sit: aut in termino peremtorio fundum su-
um tueri cogatur. Impedimenta haec citatus, vel
Citans, qui per ea impeditus fuerit, quo minuscom-
parere potuerit, juramento erectis digitis legiti-
me asscverari faciat; nisi Regis negotiorum gratia
extra regnum ablegatussit. Quodsi in regno verse-
tur; manu sua attestabitur, se ad ea negotia regia
vocatum, atque ita impeditum fuisse, ut neqve
comparendi, neqve procuratorem mittendi co-
piam habuerit.
i quisin judicio, se in qualicunque causa, reum
denuntiari praesens audiat, aut judicium ab co
acceptum sit: nullo impedimento exculabitur, quo
minus ipse aut mandatarius ejus, comparendi ac
respondendi necessitate obstringatur.
CAP. XI.
De Defensore
ART.I.
Si quis in judicio aut processu iudiciario; vel sua,
vel Domini sui gratia, defensor esse velit, alium-
qve a judicio suo competente abstrahere conetur,
p.1061
is qui defensionem ita susceperit, sub
eadem persecutione in eundem ipse succe-
dat locum, ut judicium, quod in processu sequi-
tur, patiatur ac subcat, ne quisquam jure suo frau-
detur.
2.
Nemo, qui solvendo non fuerit, aut mandato a
principali instructus non sit, idoneus rei alienae
defensor intelligitur.
3.
Nemo literas defensionis ad judicium mittat,
nisi etiam nuncium cum mandato ac facultate
litigandi, sicut dictum est, miserit.
4.
Si defensor vel per se, vel per defensionis suffici-
enter susceptae literas comparuerit: Provinciales,
opidani, Herredae, et Bircae, aliorumve judiciorum
judices, qualiscunqve fuerit, qui vel praesens, vel per
literas defensionem susceperit; sine respectu di-
gnitatis et conditionis personarum, semota excu-
satione ac dilatione, juxta legem judicent, et parti
utrique idemjus reddant, quod alias reddituri es-
sent inter actorem et principalem, qui defensorem
opposuit: ne cujusquam juri, propter hujusmodi
p.1062
defensorem, impedimentum aut mora adfera-
tur.
CAP XII.
De Modestia in Judicio obser-
vanda.
I ART.I.
g Nuicunqve in judicio, aut in jure, vel in Com-
W misionis processu comparuerit, sive sitprin-
cipalis, sive mandatarius, sive testis, sive ali-
us: Regis judicium honorent, verbisque modestis,
et gestibus convenientibus, tam erga judicem,
quam partes adhibendis, desideria sua exponant,
causasqve disceptent.
Si quis in jure, judicio aut Commissionis pro-
9cessu, vociferando, strepitu, pulsando execra-
dove, judici turbas dederit, parti adversae convi-
tium fecerit: vel honestum hominem mendacii
insimulaverit, vel alio modo famam atqve existi-
mationem bonorum obtrectaverit, judiciove in-
obsequens fuerit, locum aut spatium in judicio
haut dederit: trium semunciarumargenti multam
judicisolvat. Praeter haec accusatio in cum dabi-
p.1063
tur, ut competentem pro qualitate delicti paenam
sustineat.
3.
Nemini tamen permittitur, causam principalem
agitari caeeptam, omittere, aliam qve actionem
propter verba aut facta, inter partes in processu
judiciario occurrentia, instituere.
Qui absqve permissu anut jussu judicis jurave-
iiae 7: s ai
etrit, Deique nomine, in judicio aut jure abusus
fuerit, prima vice, cum ita juraverit, octavam se-
munciae partem; secunda, quartam: tertia vero di-
midiam semunciam, et ta porro duplum praesta-
bit: ex quibus multis duae partes hos pitali proximo,
tertia vero judici, cum ei exigendi neccessitas in-
cumbat, applicabuntur. Quisquis autem ita jura-
verit, prius quam judicio, autloco, ubi jus reddi-
tur, excesserit, judici satisfaciat, aut trium semunci-
arum argenti multa, pro dimidiis portionibus,
hospitali proximo, et judici solvenda adficiatur;
nihilo secius pro quovis juramento memoratam
paenam subiturus.
(Quicunqve in judicio Regis Supremo postulave-
rint, ca qua par estreverentia, caulas propo-
p.1064
nant. In processu sermones suos ad Regem, sive
Majestas sua sit praesens, sive absens, semper
dirigant. Quoad in judicio steterint, convitiis o-
mnibus, mendacii insimulationibus, juramentis at-
que execrationibus, ac simili indecentia abstine-
ant: parique reverentia, sive sententia eis faveat, si-
ve adversetur, judicio excedant.
Procurator aut mandatarius, qui adversus haec
deliquissc invenietur, carceris paenam subeat,
Pari modo, si quis ex partibus ipsis, aut judicibus
inferioribus, qui sententiae suae rationes reddunt,
memorato modo, reverentiam judicio debitam
susque deque habuerint: pro causae circumstanti-
is, suaeqve dignitatis et conditionis qualitate,
competentem paenam sustincbunt.
CAP. X11I.
De Testibus ac Testimonio
iudiciali.
ART. I.
Testes pauciores non sint, quam duae personae,
quarum dicta circa candem rem concor-
dant.
p.1065
2.
Nemo alibi quam in foro suo ordinario, praevia
citationc, testimonium dicere cogitur.
5.
Si quis vero sponte velabsqve citatione, vel in a-
lio judicio, sumtibus parcendi gratia, testimo-
nium diccre velit: hoc facere non prohibebitur.
4.
Si qui in dignitate positi, qui judicium adire non
consueverunt, mares aut faeminae, vel qui mor-
bo decumbunt, aut legitimo impedimento deti-
nentur, ad testimonium dicendum vocati fuerint:
aegroti atqve illi, qui literarum imperiti sunt, domi,
jurato, duobus viris bonae existimationis prae-
sentibus, testificentur. Arrestationes illas memoratae
personae in judicium jurato producant.
Reliqui vero, testimonia sua, juramento confir-
mata, sub manu sua in tempore ad judicium mit-
tant: atque hoc tam firmitatis, quam paenae intui-
tu, parijure, cum juramento, quod erectis digitis,
in judicio praestitum erit, censebitur.
.
ersonis ignotis, testificandi facultas non da-
tur, nisi cujus conditionis sint, ubi morentur,
p.1066
atqve ubi reperiantur, ostenderint: quod etiam
protocollo judiciali inserendum erit.
6.
Caeteroquin ex schedula conscripta nemini te-
stari licet; nisi ipse eam conscripserit, atque
in judicio a se recitatam juramento confirmave-
rit.
7.
(Quicunane ad testimonium in causa dicendum
noocatus fuerit, judice juramentum ad verita-
tem aperiendam deferentes juramento suo, quic-
uid de ea re noverit, et vel a judice vela partibus
ad eruendam causae veritatem, quaesitum ex eo
fuerit, testificari cogitur; quippe cum alioqui a-
ctori etRegi, senis cuique argenti semunciis m ul-
tandus sit; nisi de eare nihil se compertum habe-
re, jurare possit ac velit. IM
8.
Testes a Judice vocati erectis jurabunt digitis,
se veritatem dicere, nec quicquam celare vel-
le. Judex autem, paenae, quae, ubi falsum testimonium perhibuerint,
secutura sit, eos admoneat. In primis si
magni momenti causa versetur; quae ad hominis
existimationem, vitam ac salutem pertinet, singuli
p.1067
seorsum vocandi, atqve examinandi sunt: Iis-
dem praelegenda est explicatio juramenti, et ad-
monitio in calce hujus codicis adjecta: quam in
omnibusjudiciis et locis, ubi jus redditur, in tabu-
la typis impressam suspendi oportet.
Q1 quis sponte consultoqve falsum testimonium
dixcerit: mendacii convictus, duorum digito-
rum abscissione punietur; bonisqve suis domino
ANTut.
multabitur. Judex ergo videbit, t falsi testes, qui
condemnati fuerint, annotentur, eosque cum
nominibus condemnatorum ad Magistratus ipso-
rum mittet; ut ubi in Herredae, Bircae aut civitatis
judicio eos denuntiaverint, executionem adver-
sus istos decernant.
10.
Si quis data pecunia, falsum testem subornave-
rit, infamia notatus, amissione patrimonii, non
autem digitorum abscissione punictur.
II.
i testimonia testimoniis contraria in eadem cau-
sa reperiantur: Judex ultro citroqve testium
.
dictis perpensis atque examinatis, secundum ea, quae
aequitati inveniuntur consentancea, judicet. Quae
p.1068
vero iniqua deprehensa fuerint, persecutioni su-
perius memoratae obnoxia reddantur.
12.
Si postquamtestimonium in uno sudicio dictum
fuerit, testes in aliojudicio, ad probandum contra-
trium, producendi sint: priori testi, legitimam ci-
tationem, ad audienda testium posteriorum testi-
monia, insinuari oportet.
13.
Quod si posteriorum dicta, priorum testimoniis
non repugnent: testium priorum citatio non
requiuritur.
14.
Si quis ex partibus ad alia confugiat testimonia
ac probationes, praeterillas, quas impraesentia-
rum producitnon nisi semel in casu ejusmodi au-
diendus erit, dummodo testium a se laudatorum
nomina exposuerit IM
8S.
Si testis apertus esse probetur inimicus ejus, ad-
versus quem producitur: testimonium ejus at-
tendi non debet.
16.
Testes ob benevolentiam suspecti, veluti ma-
p.1069
ritus, uxor, liberi, famuli, fratres et simili affini-
tate conjuncti, audiendi non sunt, nisi alii testes
haberi nequeant;veluti in homicidii, violentiae et
similibus causis. Hic enim admittendi sunt, qui ve-
ritatem norunt.
17.
Suspecti ejusmodi testes censentur etiam illi, ad
quos causa, de qua testes producendi sunt,
pertinet.
18.
Si minor quindecim annis testificatus fuerit;te-
stimonium ejus neqve confirmatione, neqve
condemnatione dignum censebitur.
19.
Facinaroso, aut aliis, qui criminis famosi furti,
proditionis, aut magiae convicti fuerint, in te-
stimonio, aliisve casibus, quicquid in alios dixerint,
aut testificati fucrint, fides non habetur.
20.
Ii estis, qui in testimonio varians, modo sic,
modo aliter testatus fuerit, modoqve affir-
maverit, modo negaverit; fidem non meretur.
p.1070
Quod si dolus malus in eo deprehendatur; men-
dacii paenam sustinebit.
21.
Qui testes producere vult de iis, duae alius dixe-
rit, incontinenti atque in primo judicio, ad
quod citationem legitime insinuare possit, postea-
quam de dictis ejusmodi compererit, hoc facere
cogitur: Alioqui testimonium de verbis perhibi-
tuin, adversus negantem non valebit.
22.
Post anni vero lapsum, super iis, quae quis ex alte-
rius ore audierit, testes producendi non sunt.
23.
Testes responsi petendi gratia ad alium missi,
jurejurando, quae responsa fuerint, et quis eis
contradixerit, asseverabunt. Neqve vero testimonia
ipsorum infirmari poterunt, nisi per alios te-
stes legitimos, aliisve argumentis perspicuis, fides
corum infringatur.
24.
Nullus testis ad provinciale, aliudve superius ju-
icium citandus est, nisi infouo competente
ordinario veritatem dicere noluerit, aut falsi
testimonii insimuletur.
p.1071
25.
Si tamen judices provinciales, aliusve judicii su-
perioris officiales, necessarium esse duxerint,
maxime in causis famosis et capitalibus, ut testes
coram ab illis audiantur: tunc, ubi legitime citati
fucrint, ut attestationes suas declarent, examinen-
tur, et contra alios audiantur;s comparere cogen-
di, aut actori et domino, denis utrique argenti
semunciis multandi sunti nisi legitimum suum im-
pedimentum juramento asseverari fecerint.
26.
Alioquin, si testes processus duntaxat nomine
accusentur, ut ita de existimatione ac condemnatione
corum, qui testificati sunt, non aga-
tur: illos ad comparendum citari non oportet.
27.
Si quis litigantium, ubi sententia in causa pro-
nunciata fuerit, probationes et argumenta ad
eruendam veritatem, clariora iis, quae in judicio
sunt producta, invenerit: ca proponere prohiben
dus non est, dummodo se probationum illarum
antea non fuisse conicium, neque habere eas po-
tuisse, juret. Ita probationes illae, in judicio supe-
p.1072
riori, ubi causa ad illud per citationem devolvitur,
produci ab eo poterunt.Si vero in judicioRegisSu-
premo causa persententiam decisa fuerit: ulterio-
ri processui locus haut erit.
sestimoniumjudiciale est, quam diboni viri, ju-
dicii auditores, assessores, aut scabini, qui in
judicio erant, ea quae visa ab eis atqve audita sunt,
cum in judicio is adesset, ad quem causa pertinet,
aut legitime ad illud citatus Fuisset, jurejurando
affirmarunt. Hoc adeo validum est, ut nulla con-
tradictione infirmari possit.
39
Si condemnatus in trium marcarum multam,
1Dn testim onio judiciali testificatus fuerit: nem l-
nem, praeter se ipsum condemnationi obnoxium
facit.
De Accusationibus et
Juramento.
ART I.
Si quis alium, defactis, aut verbis accusare, aut
reum postulare velit: incontinenti, quam pri-
p.1073
mum ea de re compererit, hoc faciat.
2.
Non alia juramenta, in judicio ac processu, sive ab
accusante, sive ab accusato praestanda sint,
permitti debent, praeter illa, quae leges ac jure exi-
gunt, ac permittunt.
3.
Attestationes jurato depositae juramento partis
adversae infringi nequeunt.
4.
Juramentum, a nemine praestandum est, nisi a
judice, hoc ei permissum aut injunctum fue-
rit.
5.
Judex haut temere juramentum parti permittat,
autinjungat: quippe cum ei, qui alium accusa-
verit, probandi incumbat necessitas-
6.
Juramentum purgationisa judice injungi poterit,
quoties causa hoc exposcere, ei videbitur; vel
pro qualitate causae ita hoc ei permittitur, cum defici-
p.1074
ente plena probatione, praesumtio adversus re-
um militat, ut secundum jura ac leges, ne ulterio-
rem processum metuere necesse habeat, juramen-
to se purgare cogendus sit.Juramentum, verocon-
tra juramentum a Judice nullatenus permitti,
multo minusinjungi debet.
l 7.
gi accusatus juramentum purgationis, ubi hoca
judice, sicut dictum est, ei injunctum fuerit,
praestare nolit: accusanti jurandi facultas conce-
ditur; et ita accusatus causa cadet.
Nemini in causa ulla injungendum est, ut duo-
b decim virorum juramento se purgare, de-
cat.
DDe Confessis.
: ART. I.
et.i quis in jure ac judicio, factum, de quo accu-
satur, confessus fuerit: confessionis revocan-
dae facultatem deindenon habebit.
p.1075
2.
Quod si in carcerem inclusus, aut vi alterius op-
pressus, quicquam confiteatur, quod postea li-
beratus infitietur, aut neget: confessio illa obes-
se, aut nocere ei non debet.
3.
Si quis in causa conventus, parti adversae pecu-
niam, aliudve, non quod pro confesso
haberi velit, sed ut litis molestia liberetur,
obtulerit; adversario vero oblatum recusan-
te: ea resad probandam agentis intentionem non
proderit: verum pars adversa alias probationes
legitimas adversus: eum producere cogitur.
CAPXVI.
Di Veridicis (Goubmaeno
ART.I.
eridici sint octoviri, honestae famae,
ESCM.
fixum habentes domicilium. quos judex in
Herreda, Birca, aut opido ad causas homi-
cidii dubias, nec non finium regundorum contro-
versias dirimendas, in judicio nominet. Veridici
HMA
illi, cum nominati fuerint, causam abiqve ulterio-
ri processu suscipiant, summamqve inindaganda
veritate adhibeant diligentiam.
p.1076
Officium illud, inter paganos in Herreda ac Birca,
atque inter cives in opidis, ambulatorium sit: ut
nulli, qui munus hoc antea gesserint, quoad aliqui
inveniantur, qui veridici non fuerint, illuditera-
re cogendi sint. I.
Dui in suscipiendo officio istoc contumax fue-
etrit, dummodo in suam tutelam pervenerit, ne-
qve ex legitimis impedimentis excusetur; trigin-
ta semunciarum argenti multa, quam judex sub
paena amissionis officii exigere cogitur, feriendus
est. Neqve vero, refractarius ille, ectiam si memo-
ratam multam exolverit, liberabitur, quo minus,
quoties ad officium veridici legitime nominatus,
id recusaverit, multae illius solutionem iterare co-
gatur: usqve adeo donec ad eam redigatur inopiam,
ut riginta argenti semuncias in bonis non ha-
beat.
4.
Si ea Bircae non sit amplitudo, ut numerus hone-
storum veridicorum haberi possit: ex Herreda
desumentur, et causa in judicio Herredae agitabi-
tur.
p.1077
5.
Wundem in eadem causa et Veridicum, et testem
esse, jura non sinunt.
6.
Si commisso homicidio, de occisore dubitetur,
accusator, in primo, post facinus admissum, ju-
dicio, veridicos petet. Si hoc neglexerit; domi-
nus, in cujus fundo caedes commissa, occisusqve
repertus fuerit, quam primum fieri possit, veridi-
cos postulet. Quod si Dominus hoc intermiserit:
cura hujus rei ad Praefectum Regium per-
tinebist.
7.
Si de causa per testes et probationes manifeste
constet: Judex omissa veridicorum nominati-
eridicos in judicio territorii, aut opidi, in qui-
bus facinus admissum, atque occisus reper-
tus est, peti oportet. Ibidem illi intra sex hebdo-
madas a die petitionis numerandas jurabunt.
9.
Homicidium in confinio Herredae et Bircae
p.1078
aut opidi, commissum fuerit: dimidia pars veridi-
corum in Birca aut opido, atqve altera dimidia
in Herreda petitur: Universi autem in judicio
Herredae jurabunt.
10.
Veridicorum juramentum de homicida hoc est;
se precari, ut ita Deus ipsos adjuvet; se sum-
mam in veritate indaganda adhibuisse curam: ut
neque aliter credant. neque norint, quam hune
veru nii
horminem, esse verum occisi homicidam. Cum ati-
tem jurant; testes, qui producti fuerint, praevia
citatione a judice examinandi praestosint.
II.
eti veridici intramemoratas sex septimanas ho-
micidam indagare nequeant: uramentum eo-
rum hoc erit. se precari, ut ita Deus ipsos adjuvet:
se sumamin indagando homicidii reo adhibu-
isse curam, et nihilo magis cuminvestigare po-
tuisse.
12.
Si lis de finibus campi ad solam Herredam, Bircam
aut opidum pertinentis, moveatur: Veridici
ex ea Herreda, Birca, aut opido solo, ad quod campus
pertinet, petendi sunt. Sin autem de finibus
p.1079
campi in confinio Herredae, Bircae, aut opidi, re-
gundis litigetur: dimidia veridicorum pars inBir-
ca aut civitate; altera vero dimidia in Herreda pe-
titur. Quod si campi et Herredae fines, de quibus
controversia est, concurrant: quatuor ex una-
quaqve Herreda, proxime habitantes, causam
decidant, atqueiin coHerredae judicio, in quo con-
ventus respondere cogitur, denuntiationem
peragant.
13.
Veridici, fines campi, a se exploratos, truncis aut
saxis, cum silicibus, subjectisque designent
carbonibus. Deinde in loco, ubi de finibus con-
troversia erat, se recte fecisse jurent, ac denuntia-
tionem in judicio peragant. Juramentum eorum
hoc crit: Se precari, utita Deus ipsos adjuvethoc
neque ex amicitia, neqve ex metu, sed propterea
abiis fieri, quod ita veros esse agrorum limites
credant: seque hoc a parentibus suis atque aliis se-
nioribus audiisse.
Veridici dum pleno jure agere possunt, sententi-
amin causis famosis haut passi, neque de pos-
sessionibus, neque contra jus praescriptione
p.1080
acquisitum, neqve contra veridicos, quiantea u-
ramentum praestiterunt, jurabunt.
Si veridici in diversas abeant sententias, illud va-
Iebit, quod major pars egerit. Sin pares utrin-
que fucrint sententiae, quod primus cum sequen-
tibus concluserit, validum erit. Pari modo etil-
lud ratum habebitur, in quod omnes unanimi con-
sensi juraverint, nisi acta coruma judicibus ad e-
am causam delegatis (otibemoeno) infirmentur.
cta veridici sententiam in causa famosa passi,
nemini, nisi ipsi veridico praejudicium pari-
unt.
17.
Unusquisqve Veridicus, quem dolo malo fal-
sum praestitisse juramentum aperte constiterit,
laeso de sumtibus atque expensis tenebitur,
atqve insuper patrimonio, quod domino appli-
candum erit, privabitur.
18.
cto veridicis omnibus, sumtuum nomine o-
cto dentur semunciae, quae portionibus aequis
inter illos dividantur. Memoratas octo semunci-
p.1081
as, is qui veridicos impetravit, sive pro illo, sive
contra eundem, sive omnino non juraverint, in
judicio, cui acta sua insinuant, iis exolvat, sub ex-
ecutione in bonis ipsius, absque ulteriori proces-
su, aut sententia,
CAP. XVII.
De Oculari inspectione.
I ART. I.
Siquis selaesum conqueratur, in fundo, pratis,
§ silvae distributionibus, sepimentis, aquae cur-
su, aedificio; vel in pastu, sive agri ad pascen-
dum communiter relicti, sive arvi desecti, aliisque
omnibus ejusdem generis rebus, de quibus abi-
que oculari inspectione judicari nequit: Virinon
suspecti a judice nominentur, qui ad loca ipsa,
ua inspicienda sunt, se conferant, reique oculis
ibi subjiciendae qualitatem explorent: Quam in-
spectionem deinde in judicio proximo insinu-
ent ac confirment.
CAP.XVIII.
De Agrimensoribus.
ART.I.
Possessor paganus, qui in agro, silva, aut fun-
p.1082
do se laesum esse existimaverit, primum in judicio
conqueratur, sc minus habere quam par est: perque
funiculum rem ad aequalitatem reduci desi-
deret. Deinde antequam fundi mensio decer-
natur, judex octoviros, in Herreda aut Birca ha-
bitantes, qui propter amicitiam haut suspecti,
sed ob candorem fide digni sunt, nominet, utdie
et tempore destinato, in fundo, cujus mensio pe-
titu r, congregati, renr oculis subjiciant, utrum ille
qui querelam movet, ita sitlaesus, ut mensio ne-
Cessaria videatur; an vero lasio tanta non sit, ut pro-
inde omitti possit: Deqve hoc proxima juridica
testimonium perhibeant. Quod si depre-
hensa ejusmodi laesione, mensio decernenda
sit: Judex cum octo viris Herredae aut Bircae, ad
inspectionem ocularem nominatis, primum o-
L
mnium summam dabit operam, ut laeso sortitio-
ne, partisve adiectione, ab eo, qui amplius habet,
satisfiat, ne possessoribus omnibus ex mensione
damnum inferatur. Si decisio aliter quam men-
sionem decernendo fieri nequeat: suscipienda e-
rit mensio, juxta quadrantes, mansos, item partes
octavas.quae in campo inveniuntur. Idemin duo-
decimis et quartis partibus observabitur. Ubi
vero terra occurrit, quae ante in. mansos et qua-
drantes, partes octavas, aut sccundum marcamar-
p.1083
genti, quae consistit in libra pensionis colonariae, di-
stributa non est, ea juxta veterem censum rusticum in
mensionem venit. Quaquaversum autem mensi-
onem ficri oportet, sive pensio in butyro consistar-
sive in frumento.
2.
Cum mensio campi decernitur, mensores sub
multa ordinaria, die a judice praefixo, sole ex-
oriente, praesto sint, atqve ita mensionem inchoent,
eamqve continuent, donec sol occidat: et porro
sine mora, eodem modo, singulis diebus, me-
tiendo pergant, donec totius agri mensionem absolverint;
ne quem rusticorum inutilibus atqve
onerosis sumptibus gravari necesse sit.
3.
In metiendis silvis, idem quod in campis ser-
vabitur.
4.
Agrimensorum mulcta, quorum culpa deprehenditur,
triginta semuncias argenti
continet.
CAP. XIX.
De vinculis et carcere.
p.1084
ART. I.
Nemini vincula injicienda sunt, nisi vel in recen-
ti ejus generis facinore, propter quod paena
capitalis, aut corporis irroganda veniat, de-
prehensus fuerit, vel in judicio elictum ejusmo-
di confessus. vel eo crimine condemnatus sit.
De caetero unusquisque eo modo in judicio aut
jure accusatus, in adeundo et relinquendo judi-
cio, praestita satisdatione tutus sit, causaeque dicendae
potestate gaudeat.
2
Quinoctu in alterius, aedibus, earumve area ad-
prehenditur, cum veris signis, ex quibus de a-
nimo furandi, aut vim inferendi constiterit;ci vin-
cula injicere non est prohibitum.
.
Qalium ex qualicunque causa adprehensum
vinctumque, ante dimiserit, quam in judicio
cum exhibuerit, sexagintaargenti semunciarum
multa coercebitur.
4.
Reus qui e vinculis et carcere evaserit; ubicun-
qve reperietur, apprehendi poterit.
p.1085
5.
Si Dominus aut Magistratus, delinquentem, ab
actore id petente, non receperit, nec custodien-
dum curaverit, ut ea occasione reus, e manibus ru-
stici elabatur: innoxius erit, qui eum vinxerat.
Dominus autem, vel Magistratus, multam sexa-
ginta semunciarum argenti incurrit.
Qalteri per injuriam vincula injecerit: sexa-
ginta semunciarum argenti multa ferietur.
] en.1
F uriosum aut insanum cuivis vincire ac judicio
exhibere, cognatisque offerre licet. Hi cum si
possint, custodiant; sin hi oc facere nequeant: Ma-
gistratus illum in custodiam dabit.
ST: ECEAEpro
Qi quisin solo alieno deprehendatur, dummodo
jijure adprehendi possit: illi, qui eum compre-
hendere atque abducere conantur, Domino fun-
di, ejusve mandatario, aut hisabsentibus, colon-
in fundo habitanti, hoc denuntient, antequame
fundo cum abducant.
9.
Quicunque illos in ea re impediendo cffecerint, ut
p.1086
alter effugiat; fugientem retrahere, et sexaginta
semunciarum argenti penam, aliasque mulctas
legitimas, si quid damni dederint, incurrent.
Quod si ipsi hac ratione laesi fuerint, pretium cul-
pae suae ferent.
CAP. XX.
De Quaestionibus.
ART.I.
DE nemine habenda est quaestio, nisi propter
B J facinus capite sit condemnatus; exceptolae-
sAae Majestatis crimine, quod in summo gra-
Au admissum fuerit. Hic enim causae qualitas
impedimento est, quominus processus ordinari-
us obscryari possit. j j IM
CAP.XXI.
De Arrestoet Sequestro.
ART. I.
A rrestum perjudicii officiales et judicemRe-
gium, aut iis absentibus, per alios duos ho-
nestos viros imponi oportet
2.
Judicii officiales, si arrestum bonorum aut per-
p.1087
sonarum, quae arrestari possunt, decernere recu-
saverint: actori de omni damno, quod probatum
fuerit, tenentur.
fficiales judi cii, si personas aut bona, quae arre-
V sto haut lunt obnoxia, arrestaverint: ipsi eo
4.
i
Qui arrestumpersonae; aut bonorum petierit, iu-
dicii officialibus, a quibus arrestum postulat,
idonec caveat, aut satisdet, sc usque ad finem litis
in judicio permansurum, deque omni damno, si
arrestum injustum deprehensum fuerit, obliga-
tum fore.
5.
Nemo, qui propter Regis negotia aliquo venerit,
dummodo hoc incontinenti coram judicii
officialibus probet, personale arrestum pati
debet.
6.
Nemo neque peregrinorum contra pactum con-
ventum, neqve indigenarum, adversus privi-
legium a Rege concessum, arresto adficiendus est.
p.1088
7.
Qui in causa, de qua convenitur, idoneam cautio-
nem in continenti obtulerit: reali, aut personali
arresto obnoxius non est.
8.
Qui in opido, Birca aut Herreda haut habitans,
ex claro chirographo, cautionc, aut sententia
judiciali, aeris alicni notorii, aut alius rei justo
tempore non solutae, aut praestitae debitor fuerit,
in corpore et bonis, ubicunque ipse, vel bona e-
jus reperiantur, in opido, Birca aut Herreda ar-
restum pati cogitur.
9.
iin opido, Birca aut Herreda habitans, qui se-
cundum superiorem articulum, debiti nexuo
strictus, solvendo nonest, in fraudem creditorum
bona sua alienaverit: in corpore, vel in bonis ar-
resto obnoxius erit.
10.
Qui in Regis aliusve domini ministerio fuit, aut
aliud officium gessit, veluti dispensationem
rerum Ecclesiae, curam pauperum, turelam, ratiocinia
civitatis, et similia negotia quorum nomine reddendis
adhuc rationibus obnoxius est: si idonee
p.1089
non caveat, aut fugam paret: tamin bonis, quam
in corpore arrestari poterit.
II.
Si quis pro aedibus conductis mereedem debeat;
cum clapso conductionis termino, dies mi-
grandi venerit: in bonis ejus arrestum impetra-
bitur.
12.
Quod si bona sua ex aedibus alio transferre de-
prehensus fuerit, persouali arresto locus e-
rit.
13.
Si quis diversorio, ubi moratus est, excedere co-
netur, antequam sumptus, quos pro diversorio
etvictu debet, exsolverit: e us bona, quae in aedibus
sunt, arrestari possunt: quae si non videantur suf-
ficere, personale arrestum patietur.
14.
Si bona aliena, quae a non domino detinentur,
legitimo arresto adficiantur: detentor in frau-
dem arresti ca dimittere prohibetur. Quod si il-
la dimiserit: arrestatore deinde causam obtinente,
tantum pro bonis, quantum ex iis actori adjudi-
cabitur, solvere cogendus est: nisi vi majori, sine
p.1090
voluntate sua, ea amissa esse, legitime proba-
verit.
15.
Si non solvendo fuerit, qui delictum admisisse de-
prehenditur, quod violentiae aut similes multas
post se trahat: personale arrestum pati compel-
itur.
16.
Qui ab alio contumeliam verborum, aut vim
?passus fuerit, in partem adversam arrestum
usqve ad finem causae impetrare poterit.
17.
Si arrestato arrestum deserente, aut bona arre-
stata alio transferente, arrestum pronuntietur
legitimum, contraque ipsum sententia feratur. par-
ti adversae de vi admissa persecutio in eum dabitur:
ut praeterrem principalem atqve expensas, etiam
violentiae multas dependere cogendus sit.
I8.
Si quis non solvendofuerit, aut arrestum contem-
serit, dummodo personali arresto detinere
cum liceat: Judicii personis, ubi imploratae fuerint,
cum in custodiam honestam usque ad exitum cau-
sae, tradere permittitur.
p.1091
19.
Quoties reale aut personale arrestum, propter
aes alienum, impositum fuerit: is qui arrestum
impetravit, statim ac querela movebitur, chiro-
grapha atque probationes ad manum habeat:
ne arrestatus diutius, quam ad satisfaciendum
opus fuerit, detineatur.
20.
Quodsi arrestatus incontinenti non satisfecerit:
is qui arrestum impetravit, statim injudicio
proximo, ad quod citatio impetrari possit, arre-
stum prosequi, causamqve proponere cogitur.
sin autem prosecutione dilata, memoratum ju-
dicium praeterierit: arrestum ipso jure tolletur.
21.
Si arrestum inveniatur illegitim um, is qui arre-
innint igii RIMGREB 73
stum impetravit, de injuria damnoqve exbo-
norum virorum arbitratu, sententiaqve judiciali
tenebitur: Ipse vero in cojudicio, ubi arresti fit
prosecutio, respondere compellitur, licet ibi fo-
rum suum ordinarium non habeat.
M
220.
n omnis generis iphibitionibus, sive a privatis ad
hoc negotium dilectis, sive ab iplo fiant judicio,
p.1092
idem omnino, quod in arresto servabi-
tur.
De Requisitione pro Ob-
stagio.
ART.I.
Vnterpellatio ad obstagium, legitime in scripto
i fiat, per duos viros, qui literis Fequisitionis pro
41
obstagio, eas legitime infinuatas esse inscribant,
nisi ad obstagium interpellatus hoc ipse inscri-
bere malit.
2.
Requisitionem pro obstagio insinuatam actor
quam primum fieri possit, in judicio provin-
ciali, aut opidano, provinciae aut opidi, in quo requisitio
facta est, recitari et signari faciat.
Deinde adversus interpellatum, si obstagium de-
trectaverit, citationem, ad primum commmune
Supremum Ju dicium, extrahat: ut tamen trime-
stre spatium inter requisitionem pro obstagio,
ac Supremi Judicii initium intercedat. Hoc
ubi neglectum fuerit, actori interpellatioad ob-
stagium non proderit, quo minus interpella-
p.1093
to, bona sua, in alios per oppignerationem aut a-
lienationem, transferre liceat.
3.
Alterius interpellatio pro obstagio, nemini in
sua causa prodesse poterit, sed tantum in il-
la causa, propter quam facta est, valebit.
CAP:. XXIII.
De Fidejussoribus et Inter-
cessoribus.
ART. I
Qui accusatus in causa, quae vitam, membra,
aut existimationem ipsius petit, aut alteri
per diffidationem, incendium, aliisve mo-
dis minatus, fidejussores ad jussum Magistratus
dare recusaverit; apprehendi atqve in custodiam
dari poterit: donec datis fidejussoribus, partiad-
versae prospectum sit.
2.
Furti in judicio accusatus, qui ipse fundum aut do-
mum habet, his rebus pro se cavebit; Ruricola
vero, autalius, si fundi, aedium, aut villae proprietate
destituitur, in causa furti conventus, idoneum fidejussorem
p.1094
dare cogitur. Quodsi fidejussorenon
invenerit: actori cum detinere permittitur.
Qi quis incontinenti, propter vim admissam de-
tincatur: vel statim multas suas deponet, vel de
solutione carum praevio processu judiciario faci-
enda, fide jussores dabit, vel sui ipsius fidejussor
erit.
4.
Obligationi, in quam fide jussor acceptus fuerit,
satisfieri oportet. Nemo enim a fide jussione,
liberabitur nisi quod in fidejussionem venit, prae-
stetur.
5.
Fide jussor qui pro fure, aliove delinquente intervenerit,
judicio eum sistere cogitur. Quo facto
si ei a quo reum acceperat, fidejussionem renun-
tict, liberabitur.
6.
Quod si casu, aut consilio fidejussoris aufugerit:
multas omnes, quibus debitor principalis obnoxius
est, et praeterea sexaginta semuncias argenti
fidejussor praestabit.
7.
Si fugere conetur qui satisdedit, fidejussor acto-
p.1095
ri, aut Magistratui, cum custodiendum da-
bit.
8.
Qui satisdederit de negotiis illis, nemini nisi
fidejussori tenebitur.
9.
In ejusmodi vero casibus, mulieres ac minores
fidejubere nequeunt.
10.
Sed nec mulier maritum habens, aut filius cum
patre in communione vivens, licet ad majo-
rem aetatem pervenerit, neqve virgo, cujuscunque
aetatis fuerit, in causa pecuniaria, fidejubendi,
ullove in negotio intercedendi facultatem
habet.
11.
Viduae, quae solvendo est, in causa aeris alieni in-
tercedendi jus competit.
12.
Qui nondum vicesimum quintum annum com-
plevit, ex intercessione, quam velin regno, vel
extra illud susceperit, nullo modo tenebitur.
13.
Si minores ejusmodi, cum majoribus interces-
p.1096
serint, hi pro minoribus non obligantur, nisi pro
tota summa, ut debitores principales, singulipro
universis, et universi pro singulis se obstrinxerint.
Qui vero fidejussorem minorennem acceperit,
pro hujus parte, damnum, quod ipsi illatumfue-
rit, suae facilitati imputabit, ut catenus, sine fide-
iussore fuisse intelligatur. Quaecunqve vero ex-
ceptiones atque cautelae, adversus hanc disposi-
tionem, excogitatae fuerint: cas in judicio, aut
processu nullius haberi momenti, neque attendi
oportet. Quod si quis de hujusmodi minorum
obligationibus male aut contumeliose loquatur:
pari loco cum illis, qui ex contractibus illicitis lu-
Crum capeant, censebitur, nihiloque secius mi-
nor, aeque ac fide ussor ipsius, adversus injustam
illam querelam, plenissime securus erit,
14.
9 ratione ejusdem summae, plures fidejusserint:
in arhitrio crit creditoris, juxta instrumenti
te norem, aut singulos pro universis, aut univer-
sos pro singulis convenire. Quod si unus ex
fidejussoribus totam summam exsolvere co-
gatur: de residuo, quemcunqve ex confide-
jussoribus voluerit, detracta sua parte, conveniet:
damnum vero quod unus confidejussorum sen-
serit, reliquis communicabitur.
p.1097
15.
Fidejussor, debitorem principalem, qui post re-
nuntiatam fidejussionem creditori haut sol-
verit, convenire potest. Quod autem ad credito-
rem attinet; a fidejussione, antequam ei solverit,
et instrumentum fidejussionis redemerit, non
liberabitur.
CAP. XXIV.
De mulctis, sententiae executione, re-
rum ex causa judicati capione,
missione in bonorum posl
sessionem, et simili-
bus negotiis.
3
an
ART. I.
WMIultae incertae, in civitatibus, Regis praefectu-
VAL ris, communitatis, hospitalium, s (Cholarum,
atqve Ecclesiae praediis exolvendae, in judi-
cio determinentur, ac judiciali testimonio decla-
rentur.
Qui rationibus reddendis obnoxii sunt, ratio-
num atqve acceptorum tabulis, documenta
p.1098
Pastorum Ecclesiae adiungant; ut ex illis cognosci
possit numerus personarum, quas stupri reas esle
noverint, et quis prolis illegitime susceptae pater
sit dictus, additis sententiarum decretis, quae
mulctas, aut confiscationem bonorum irroga-
runt. Neque vero Consules etSenatus, aut judex opi-
danus pro sua portione, sive dimidiam, sive ter-
tiam, sive decimam pecuniam, aliudve retineant,
priusquam expensae, una cum officialium merce-
dibus, ex tota acceptorum summa deductae sint.
Sed nec sumptus in reos, in custodiam datos, alen-
dos vel puniendos, Regi reputentur; verum ex bo-
nis rei, velactoris, silocupletes sint, erogentur; eoque
nomine justum judiciale sumatur testimonium.
Quod si neque bona rei suffecerint, neque actor
solvendo fuerit: sumptus illi, ne juris justitiaeque cur-
sus impediatur; ex mulctis incertis erogandi sunt
5
Rasulctae in loco sententiae latae exolven-
VEAE dae sunt.
.
Qexaginta semunciarum argenti multae, aliaeve
similes, quoties etlaeso et, domino exolvendae
veniunt, in tres partes distribuuntur; quarum pri-
m actori, altera rei domino aut magistratuis ter-
p.1099
tia Regi, aut ei ad quem propter jurisdictionem
compendium hoc pertinet, applicabitur.
5.
Si reus Domino careat, servitio haut obnoxius,
multae ad Regem, sicut ad Dominum pertine-
bunt.
6.
Si personae occisae heredes, quibus jus exigendi
multam homicidii competat, non invenian-
tur: multa illa Regi applicabitur.
gpon a, quorum amissionem reus incurrit, patro-
no seu domino rei, in cujuscunqve solo repe-
riantur, cedunt.
Ssi laesus litem non moverit, vel motam omiserit,
vel cum adveriario, ante sententiam pacisca-
tur, aut transigat: multae ni hiloseciusad Regem,
aut dominum, in quibus causis locum habent,
pertinebunt. De caetero Regi et Domino mul-
ctae non solvuntur antequam laeso satisfactum
sit.
Nae
9.
Minor quindecim annis, ei, quem ex proposito
laeserit, non autem Domino, nisi in sola homi-
p.1100
cidii causa, de mulcta tenebitur.
10.
In bonorum amissorum ratione ponenda, ante
quodactori debetur, itum omne aes alicnum li-
quidum deduci oportet.
11.
Mulctarum argenti appellatione tantum num-
morum intelligitur, quantum valet argen-
tum. Qui vero inaere non habuerit; corpore pae-
nam pendit.
12.
Terrae non nisi ex crimine laesae Majestatis, aut
delicto adeo enormi, ut bona rei tam mobi-
lia, quam imobilia, Regi caduca esse oporteat, a-
mittuntur; verum jure hereditario ad successo-
rem pertinent.
13.
In totam, aut dimidiam homicidii multam, aut
sexaginta semuncias argenti condemnatus,
legitimam personam standi in judicio non habe-
bit, neque ve ad muneris, quo fungitur, admistra-
tionem habilis erit, quamdiu judicatum non fe-
cerit. Quod si intra sex hebdomadas haut solve-
rit, nec fidejussores dederit: pace sua privabitur,
usque dum judicatum praestiterit.
p.1101
14.
In minores multas, quamde quibus dictum est, con-
demnatus, aut persententiam aliquid solvere, vel
praestare jussus, nisi intra tempus in sententia prae-
fixum paruerit, tribus argenti semunciis multabi-
tur. Ad haec legitimam personam standi in judicio
non habebit, et quamdiu praestatio debitisecuta
non fuerit, ad muneris, quod gerit administra-
tionem, inhabilis erit. Quod si deinde ultra sex
hebdomadas solutionem distulerit: parti adver-
it
sae cumadprehendere, et ad praestitam usque so-
lutionem carcere coercere permittitur-
16.
X crimine rapinae. aliisve causis famosis, in tri-
iinssils
um marcarum multam condemnatus, a testi-
j
monio dicendo arcebitur, nisi restitutionem a Re-
ge impetraverit. Quod si intra sex septimanas, a die
sententiae, judicatum non solverit: pace publica,
ad praestitam usqve solutionem, privabitur.
16.
Per sententiam proscriptus, aut regnis, terrisque
Regis excedere jussus, si post tempus in senten-
tia praefixum, ibi reperiatur: adprehendi, ultimoque
supplicio adfici debet. Quivero proscriptum
receptaverit, aut celaverit, Regi, pro prima nocte,
p.1102
qua ei hospitium praebuit, sedecim argenti semun-
ciis, pro altera nocte duplo, et sic porro multa-
bitur, nisi ignorantiam proscriptionis, solenni
juramento adseveraverit. Diei vero noctisqve
spatium proscripto ad migrandum datur.
j.
Si qui privilegio nobilium non gaudet, postquam
condemnatus est solvere, vel executionem aut
missionem in bonorum possessionem, ubicunque
sita sint, pati, intra spatium 15. dierum aut (si ipsc, vel
adversarius ejus peregrinus sit,) trium dierum, qui-
Lus sol oritur atqve occidit, haut solverit: Judex,
vel eoimpedito, mandatarius eius, cum duobus
viris, ad implorationem actoris ad domum rei,
juxta sententiae tenoremolutionem urgeat. Quod
si reus incontinenti judicatum non faciat, et so-
lutionem, aut, dationem in solutum, cui actor
acquiescere possit, praestare nequeat: tantum
actori ex rebus melioribus ac mobilibus, quae in
bonis rel inveniuntur, aut his non sufficientibus,
ex fundis et possessionibus aestimato addicat,
quanti id erit, quod reus a judice solvere conde-
mnatus est.
18.
Pretia rerum mobilium, in quibus executio fit,
p.1103
suo periculo definiant, fundosqve juxta quanti-
tatem a Rege taxatam aestiment. Cum vero mis-
sionem in praedium rusticum exequuntur, singu-
las adeant villas, ut qualitate earum explorata,
pretiique ratione juxta taxationem Regiam es
facilius habita, ad ejus normam missio procedat. Si
quid autem occurrat, cujus pretium aestimatores
ignorent, judici peritiores adhibere integrum
erit.
19.
Actori autem volenti, reus mobilium servan-
dorum gratia fundos assignare non prohi-
betur.
Duobus pluribusve, uno tempore a judice sibi
excecutionem, aut missionem fieri petentibus;
judex prius illi, qui prior sententiam executio-
nis, aut missionis in bonorum possessionem ob-
tinuit, gratificabitur. Si quis autem ipse jus suum
neglexerit: ci, qui legitime causam prosecutus fu-
erit, executio aut missio decernetur.
21.
Qui sententiis tempore concurrentibus, eodem
tempore executionem aut missionem petierint,
aequo jure gaudebunt. Quod si missio in ea-
p.1104
dem bona urgeatur: singuli, qualescunqve fue-
rint missi, portionem in iis pro rata consequun-
tur; nisi quis statim renuntiata missione, in alia
bona mitti desideraverit.
22.
Si quis autem executionis aut missionis sententia
contra debitorem obtenta, propter citationem,
qua ad Superius Judicium provocatur, executio-
nis dilationem pati cogatur; alio interea, exe-
cutionis, aut missionis sententiam, adversus de-
bitorem, obtinente: priori, qui sententiam pro
se latam Judicii perionis, posterius venienti
executionem parantibus, in tempore insinu-
ari fecit, tantum ex bonis debitoris sequestra-
bitur, quantum petitionis, ac sumptuum facto-
rum nomine, suffecerit. Hoc tantisper inseque-
stro erit, donec sententia definitiva, inter sllum et
debitorem, pronunciata sit. Antequam autem
memorato modo sequestratio fiat; alteri execu-
tionem fieri, jura non sinunt.
23.
In Coloni frumentum, foenum aut pabulum, sive
in horreo, sive in campo sit, missio decerni non
debet sicet in ejus jumenta aratoria, vel alia instru-
menta ad arandum necessaria, quoad cuprum,
p.1105
stannum, pecus, jumenta, equi, et utensilia, quae in
bonis reperiuntur, suffecerint, missione abstine-
bitur. Quod si in frumentum non flagellatum,
fooenum, aut pabulum missio facta fuerit: nihilo-
magis pabula adomo rustici avehi, sed in loco
istoc consumi oportet.
24.
Porro neque executio in bonis rustici facienda
est, nisi prius, quod colono, ad agriculturam,
vela Domino, vel ab aliis creditum esse probetur,
item tributa Regia, et pensio Domino debita exo-
luta sint.
25.
(Quoad haberi possint res mobiles utiles, ac bo-
na urbana idonea, aut fundi, unde actori, sic-
ut oportet, satisfieri possit, ut sortis ac ulurarum,
quae accesserunt, sumptuumque juste erogatorum
nomine, secundum initrumenti tenorem, per ea-
rum rerum solutionem indemnis servetur: fundis
villae Urbanae seu principalis propriis, villaque ipsa,
cum proxime adjacentibus praediis, quae ad ejus
agriculturam summe necessariasunt, nec non do-
mo cujusque, in exceutione abstinendum erit.
Ipse vero actor facuitatem habebit designandi a-
lia bona, quae sibi in solutum dari desidcrat: quip-
p.1106
pe cum neque reo liceat, pro suo arbitrio ea actori
adsignare, neque iis, qui executionem a dministrant
actorem invitum, ac dissentientem, in alia bona
mittere. Si vero debitoris bonis aut fundis non
sufficientibus, actor, prout ante dictum est, ju-
stam debitamque solutionem consequi nequeat:
tunc, ut plena satisfactio obtineatur, missio et ex-
ecutio procedat, primum in praediis adjacentibus;
deinde in fundis principalis villae propriis, tan-
dem in aedificio villae, aliave habitatione; do-
nec juri actoris sccundum memoratum modum
plene satisfactum sit.
26.
Actori quoque permittitur missionem sui pro-
curare in bona, quae per alienationem, aut
oppignerationem, debitor postea in alium
transtulit, quam actor vel obstagium, vel citatio-
nemadjudicium Supremum, el legitime denun-
tiari curavit, vel arrestum reale aut perionale ad-
versus cumimpetravit, vel sententiam executio-
nis aut missionis obtinuit. Alioqui justae alienatio-
ni antea factae, aut legitimo pignori, quocunqve
id appelletur nominem, exmissione in bonorum pos-
sessionem praejudicium generari non oportet.
27
Si quis alio in communionem recepto in judicio
p.1107
haut denuntiaverit, quid in communionem in-
duxerit: tunc ubi unus eorum, qui in commu-
nione vivunt, executionem aut missionem in bo-
norum possessionem pati condemnatus fuerit:
omnia, quae in communione reperiuntur, missi-
oni erunt obnoxia. Neqve vero permittitur con-
demnato, bona sua alteri resignare, atque spon-
taneam subire inopiam; nisi resignatio istaec a-
pud acta, ante litem in judicio adversus se mo-
tam, facta sit.
28
j S9 condemnati bona et facultates, in alia Herre-
U da, Birca, aut opido sitae sint, non habentis in
HerredaBirca, aut opido ubi sententia lata est, un-
de actori satisfieri possit: Judex pari modo in lo-
co istoc, ubi exhibito sententiae tenorce, inforo rei
pronuntiatae, imploratus fuerit: rem executioni,
perinde ac si causa ibi agitata eslet, mandare co-
gitur.
29.
Si is, adversus quem exccutio fit, aut missio, vel
per se vel suos vim armatam opponat: ipse et
quivis eorum, licet damnum datum haut fuerit,
sexaginta semunciarum argent multa ferietur,
sin autem damnum abiiis illatum sit: multam eti-
p.1108
am eo nomine subibunt. Quod si quis illorum,
damnum inde acceperit: incommodum hoc tan-
quam pretium culpae suae feret.
30.
Etiam in bona, quae debitor hereditario jure acquisivit,
licetalius ex beneficio vel precario
illa teneat, actor missionem impetrare non pro-
hibetur. Sic et bona, in quibus debitor partem
habet, sive de quantitate illiusconstet, sive non, pro
jure duntaxat debitoris, missioni obnoxia sunt:
Curet autem actor, ut, quam primum ipsi de quan-
titate portionis ad reum pertinentis compererit,
sibi in eam missio decernatur, cum alioqui, si hoc
neglecto, alios, quibus praeferendus erat, in
bona debitorismicti patiatur, culpae suae pretium fer-
re cogendus sit.
31.
In hereditatem debitoris, quae nondum delata est,
et verum adhuc speratur, missio decerni nequit.
32.
Si actor in mobilium aestimatione, se laesum ani-
madverterit aestimationis iterandae gratia, altero
tanto plures aestimatores, quam qui primae aestimationi
interfuerunt, petere ei integrum erit. Si
neutri aestimationi acquiescere possit, in auctio-
p.1109
ne publica, debitoris periculo atque commodo,
bona, quae aestimato assignata erant, ei distrahere
licebit. Quod si satisfieri ei non possit: ulterior
ex bonis debitoris solutio fiet, et quod superfue-
rit, debitori relinquetur.
s xecutione, aut missione in bonorum possessi-
nem petita, si actori ex bonis debitoris sa-
tisfieri nequeat: integrum actori relinquitur, re-
um in custodiam dare, donec solverit, aut debiti
nomine idonee caverit.
34.
Cum rebus, juxta sententiam executioni mandandam,
vel in divisione hereditatis, vel bono-
rum cessione, aliove modo exolutis, sententiarum
eoqve pertinentium literarum quantitas, aliaeqve
circumstantiae actis eo nomine celebratis insertae
fuerint: memoratae sententiaeet instrumenta con-
venienti inscriptione notari, et quatenus oportet,
aboleri, atque ei in cujus bonis cxecutio fit, tradi
debent. Siquis autem ex rebus in solutum datis,
plenam solutionem, secundum jus Regni com-
mune, ex debitoris chirographo haut connsecutus
suerit: Ipsi instrumenta retinere integrum erit:
ut tamen in illis, quantum ex debito acceperit, et
p.1110
quantum adhuc exigi possit, annotetur.
35.
Si judex ejusve mandatarius, cui exequendi in-
cumibit necessitas, officium suum detrectaverit,
aut cum executoribus adjunctis, adversus ca, quae
supra dicta sunt, deliquerit: illii omnes, de damno
uodlaeso illatum erit, tenentur. Praeterea Judex
ob denegatam justitiam officio movebitur.
I N.
I s reus ex Nobiliumnumero sit, parive cum No-
bilibus privilegio gaudeat: sententia in foro
domiciliilata, ad judicsum provin ciale per citatio-
nem vocabitur. Haec ubi confirmata fuerit, judi-
ces provinciales, si velint ac possint, ipsi camexecu-
tioni mandabunt, duosve delegatos nominabunt ac
constituent, qui assumto judice, actori exccutio-
nem, juxta modum, supra de judice et duobus ad-
junctis memoratum peragant.
37.
Si actor lite pendente diem obierit: heredibus, pro-
cessum a defuncto inchoatum continuare integrum
erit. Idem jus in tutoribus atque impuberibus
servabitur.
38.
Si reus, antequam executio, aut missio, juxta sen-
p.1111
tentiam judicii inferioris fiat, decesserit: heredes
ejus, nisi eo nomins, judicii superioris sententia
iippetrata sit, in prosecutione respondere cogen-
di hon sunt. Quod si in Supremo Regis judicio
sententia pronunciata fuerit: executio citra ulteri-
orem processum recte urgebitur.
H
Valcbita utemprosecutio, siheredesnon extent.
Quodsi intra annumet diem, postquam dela-
ta est hereditas, venerint, atque hereditatem agno-
verint; bona ab eo, qui missus fuerit, reluent, ii se-
cundum missionem debitum offerendo ei satisfe-
cerint: Interea vero, bonis ac reditibus, usurarum
loco fruetur.
40
In bonis defuncti, cuius hereditas legitime omissa
vel repudiata fuerit: executio aut missio fieri
nequit.
41.
Reus qui nobilium privilegio non gaudet, si a
Supremo Regis Judicio, ea, quae per executionem,
aestimationem, ac missionem in bonorum
possessionem consequenda sunt, solvere condemnatus
fuerit; statim atque actor ei sententiam denuntiaverit,
judicatum facere cogitur. Quod nisi
p.1112
fecerit: Judex Herredae, Bircae, aut opidi, in quo
reus moratur, aut bona possidet, simulac sente ntia
si gillo Regio subsignata ei exhibita fuerit: actori,
abjecta cunctatione, atque exceptione semota, exe-
cutionem in bonis debitoris, juxta memoratum
modum administrare compellitur: ut actor pri-
mum, quod in sententia Regis continetur, deinde
expensas liquidas, quas petitor, post sententiam a
Iudicio Supremo pronunciatam, erogare necesse
habuit, consequatur. Quod si debitor, quo mi-
nus sentaeentiae Supremi Judicii pareret, moram fe-
ciise inveniatur: Judex etiam Regiam multam, quae
septem et viginti semuncias argenti continet, e
bonis debitoris exolvere cogitur.
42.
Si reus Nobilis, aut pari cum nobilibus privilegio
gaudens, statim atque ei sententia Supremi Judicii
denuntiata fuerit, haut satisfecerit, actore ex
debitoris bonis ac facultatibus, quae ruri inveni-
untur, sibisatisficri petente: Judices provinciales,
in judicio provinciali, quod primum, habebitur,
postquam actor Supraeemi Judicii sententiam illis
praesentaverit, citra debitoris citationem si velint,
ac possint, vel ipsi sententiam exequantur, vel exe-
cutores nominent, quie bonis et facultatibus rei,
p.1113
quae ruri inveniuntur, sicut supra de executorum
(Ridemaend) ac Judicum negotiis, in causis hisce
dispositum est, solvenda praestent. Sin reus bo-
na sua in civitate habuerit: actore ex illis solutio-
mem desiderante; magistratus ejus loci, sententi-
am Supremi Judiciistatim executioni mandabit.
Quod si debitoris bona, Hafniae inveniantu r: ju-
dex ille, in cujus judicio respondere cogitur,
similiter juxta memoratum modum, actori exe-
cutionem promovebit.
]Ipse vero judex inferior, vel judices provincia-
les, aut executores ab his dele gati, qui actori ca
in re moram fecerint: petitoride damno, Regive-
iro de multa tenentur.
44.
Si quis, a judicio Regis Supremo, propterea in
carcerem condemnatus sit, quod obstagium
neglexit, aut creditoribus numeratam pecuniam,
quae ex chirographo sub obligatione existimationis
debetur, haut solvit: tunc, nisi statim atqve
sententia ei denuntietur, judicatum fecerit, cujus-
que locimagistratus, ruri quidem Praefecti, in ci-
vitatibus vero judex opidanus, simulatqve exhi-
bita Supremi Judicii Sententia, ab actore implo-
p.1114
rati fuerint, auxilium ei praestabunt; ut sumptibus
petitoris debitor apprehcendatur, atque actori ho-
nesto loco custodiendus, ad carcerem tradatur.
Praefecti vero in suis praesfecturis, ca autoritate
gaudeant, ut omnes cujuscunque servitio obnoxii
sint, quorum opera, hacin re uti velint, in Herre-
da aut Birca, ubi debitor habitat, aut commora-
tur, cum Herredae, Bircaeve judice id exequantur,
sub multa quatuor semunciarum argenti, ab co
qui contumax fuerit, proximo hospitali praestan-
da. Eandem potestatem, judex opidanus in
opidis, apparitores, qui, ipsum in ea re adjuvare
possint, non habentibus, in plebem exercebit.
Permittitur quoque actori suis sumtibus cum car-
cere coercere, donec satisfecerit. Custodi ve-
ro carceris ac debitoris, in solatium laboris, quem
in custodiendo, cibandoqve reo susceperit, in sin-
gulas septimanas dimidia argenti semuncia, ca-
ptivo autem integra semuncia ad alimenta sup-
paeditabitur.
dem servabitur, si quis ex aliis causis condemna-
tus, apprehendi, aut carcerem pati debeat.
46.
Quod si quis aliud praestare, veluti rationes red-
p.1115
dere, hereditatem, bona aut aliud restituere con-
demnatus, intra praefixum tempus non paruerit:
actori auxilio magistratus, sicut supra dictum est,
cum detinere permittitur; et debitor Regimultam
ordinariam solvere cogitur.
47.
Si quis fidejussores dare, aut solvere condemnatus
sit, vel actor via executionis aut missionis
in bonorum possessionem suum consequi ne-
queat: debitor carcerem pati, velactori idonee
cavere cogitur.
111: 48.
i debitor latitans copia sui non fecerit, aut ab iis,
qui detinere eum conantur, fugerit: in tribus ju-
diciis provincialibus se proxime sequentibus ab-
sentia ejus denuntietur. Quodsi post tertia denun-
tiationem actori potestatem sui non dederit: amissi-
one existimationis, donec actori satisfecerit, aut
carcerem ingressus fuerit, condemnabitur.
49.
Debitor, qui dum apprehenditur, vim opposuerit,
pace sua privabitur;quippe quijudicio resiste-
re ausus sit. Damnum vero quodi pse ita acceperit,
suae culpae adscribat.
50.
In multas violentiae aut similes condemnatus, nisi
p.1116
intra sex septimanas a die sententiae satisfecerit,
proscriptionem incurrat, Regique multam ordinariam
solvat.
51.
Si quis ob magiam, aut homicidium, in foro domicilii
capitis damnatus fuerit: sententia illa, antequam
a judicibus provincialibus, judiciove superiori
confirmetur, executioni haud mandabitur. Quod
si propinqui et cognati, citationem ad judicium
rovinciale in causa extrahere noluerint: actori
sententiam definitiva ibiimpetrare liberum erit.
Delinquente- omnes, quibus sumum supplicium
aut infamia persententiamirrogatur, simulac
sententia definitiva pronunciata fuerit, absque ulte-
riori mora ad poenam trahantur. Quodsi Prae-
fecti Regis, aliive magistratus, aut ipsi judices, pro-
ter conscientiam, aliasve causas praegnantes sup-
plicium alicujus maturare dubitaverint: inconti-
nenti Regem consulant, ut deinde ejus rescripto
ac voluntati parcatur.
53.
Actor, aut dominus, reum capitali supplicio adfi-
ciendum, sex diebus ante executionem, Pastori
p.1117
ecclesiae offerat, ut in rebus ad salutem animae
pertinentibus, cum erudiat, et sacram coenam
petenti communicet.
54.
Si a sententia per citationem ad judicium supe-
rius provocetur: executione, postquam execu-
tori citatio praesentata fuerit, abstinebitur, donec
causa in judicio superiori decisa sit.
Singula riter observandum est ut nemo delin-
quentium, qui, posteaquam in judicio
condemnatus fucrit, aut codem die, quo sententia
publicata est, ad superius judicium provocare desi-
deraverit, carnifici tradatur, antequam causa in
superius introducta judicium, ibique cxaminata fu-
erit. Quod si judices adversus ea fecerint: similitu-
dinem supplicii, quod accusatus innoxius subiisse
probabitur, expectabunt.
CAP. XXV.
Desententiaea, Scripturarum, et
Scribarum sportulis.
ART. I.
Schedula citationis, ad forum domicilii, ab ipso
actore conscribitur.
p.1118
2.
pro citatione provincialis, aut superioris judicii,
quatuor Danicae solvuntur marcae, quotquot
partium inserta fuerint nomina. Quodsi ca
amplius quam plagulam chartae repleveit: ultra
imperialem nihil solvitur, quotquot conti-
neatur plagulis. Pecunia illa, in duas portiones di-
viditur, quarum una adjudicem provincialem, al-
tera ad scribam pertinebit.
pro annotatione dilationis, quae inscribitur sche-
dulae citationis ad Judicium Bircae, atque Herre-
dae sex asses solvuntur.
.
ro inscriptione citationis judicii provincialis,
20.asses dantur.
pro testimonio judiciali Bircae Herredaeve judi-
cii obsignato, atqvein dimidia plagulaconscri-
pto, sive illud ad unum sive ad plures pertineat, o-
cto solvuntur asses; duodecim vero; si plagula in-
tegra fuerit. Quod si duae sint plagulae: 24. asses ex-
soRuntur. 6.
1ro literis cessionis, oppignerationis, a-
liove instrumento recitando, signando,
atqve in Herreda aut Birca, actis judi-
p.1119
cialibus inserendo, prout ampla fuerint, tantunae
dem dabitur, quantum pro testimonio judi-
ciali iolvitur.
7.
Pro judicii Herredae, aut Bircae sententia in di-
midia plagula, quot quot ca personas respiciat,
una marca solvitur: pro integra plagula, duabusve
completis, duae marcae: pro quatuor plagulis,
marcae quatuor; ultra quas nihil penditur, quot-
quot etiam folia fuerint:
8.
Pro instrumentis sententiae inferendis, quae in
iudicio aut curia recitata signantur, nihil
seorsum penditur: Si quis autem, cujus intererit
copiam eorum petierit: solatium operae solvere
non gravabitur.
9.
Si quis adintricandam causam, in citationibus
productis suis ambages captaverit: pro sin-
gulis plagulis cujusqve citationis ac producti
unaam plagulam excedentis, duodecim asses depen-
dat: sententiam vero seorsum, sicut dictum est,
redimat.
10.
Judices Herredae ac Bircae, pro quavis sententia
p.1120
quam obsignaverint, utcunque prolixa sit, non
nisi 20. asses; pro testimonio vero judiciali obsi-
gnando, 10.asses accipiunt.
1.
pPro executione atque aestimatione, quae in pa-
t gis peragitur, judici, viginti; duobus autem
aestimatoribus, sedecim asses in solatium operae
H
exolvuntur.
12.
pro cessionis seu resignationis judicialis, oppignerationis
instrumento, obstagii literis, aut
simisibus, in judicio provinciali recitandis, signan-
Hl
dis, judiciique provincialis codici anserendis, de
quavis chartae plagula duae solvuntur marcae. Ju-
dicibus vero provincialibus universis pro inscriptione,
utcunqve prolixae sint literae, unus im-
perialis solvitur.
13.
Pro Judicii provincialis, aut Judicii Superioris
sententia, in sex aut paucioribus chartae pla-
gulis conscripta, novem marcae actuario dantur.
Duodecim marcae pro 12. solvuntur plagulis.
Quodsi sententiae acta, duodecim plagulas exces-
serint: quot quot foliorum fuerint, ultra 18. mar-
cas nihil exigitur. Pro actis in membrana conscri-
p.1121
scriptis 12 marcae et si ampla fuerint, plus eo c-
xolvitur. Pro obsignationeunus omnino Impe-
rialis Judicibus penditur.
14.
In civitatibus quae non fruuntur jure judicii pro-
vincialis, tamin judicio opidano, quam in cu-
riasi ortularum nomine, pro sententia, literis et
sigillo, altero tanto amplius, quam in judicio
Herredae aut Bircae solvitur.
Non permittitur scribis, ut partibus testimonium
iudiciale, sententiam, aut aliud, a judice ob-
signandum exhibeant, nisi ajudice obsignatum sit.
Qu emtionis venditionis, cessionis, seu resi gna-
. tionis judicialis, oppignerationis, permutati-
onis, donationis, autliberationis instrumenta in
judicio produxerit: ea denuo conscribenda cu-
rare, aut super iis testimonium judiciale impetra-
r
re non cogitur: verum actuarius cea, prout in ju-
dicio producuntur, recitet, signet, ac pro merce-
de supra memorata, libris ad camrem destinatis
inserat.
17.
pro citatione ex Cancellaria ad Judicium Regis
p.1122
Supremum duo Imperiales in Cancellaria, Praefe-
ctoqve Cancellariae quatuor marcaeDanicae sol-
vendae sunt
18.
Pro Regis Supremi Judicii sententia in decem
chartae plagulis completis, aut paucioribus,
12. dantur Imperiales. Si vero decem excedan-
tur plagulae ad viginti usqve: sedecim imperiales
solvuntur. Quod siscriptum viginti plagulas ex-
cesserit: quot quot plagularum fuerit, ultra vi-
ginti imperiales nihil solvitur-
19.
Partes aut alii, quorum interest, quiliteras in ju-
t
re aut judicio describi desiderant, coram
judicio hoc petant, atque incontinenti actu-
ario, pecuniam, pro charta signata cum in u-
sum adhibenda, numerent, addita solutione di-
midiae partis sportularum, quae pro documentis
dandae sunt. Altera dimidia, ubi sententiae inte-
grae communicantur, solvenda venit. Actuari-
us vero nihil cuiquam, nisi quodjudicii curiaeque
libris ac protocollis inserendum est, scribere co-
gitur.
20.
Partes, literas ac documenta, quae in judicio ex-
hibuerunt, intra mensem, a publicata senten-
p.1123
tia repetant. Post illud tempus sibi hoc imputabunt,
si interciderint: diutius enim actuarius de literis
nemini tenebitur. A Supremo vero judicio, ex
quo illud finitum fuerit, documenta intra duo-
rum mensum spatium repetantur.
21.
Temerarius litigator, qui causa cecidit, eamve
amisit, si posteaquam magnis sumtibus
ansa fuerit data, pro literariis documentis debi-
tas sportulas erogare supersederit: sub executio-
ne in bonis suis instrumenta redimere, sumtus-
qve necessarios solvere compellendus est.
Qu Commissarios impetraverit, iis pro dignita-
etcs ee ipsorum, suaqve ipsius conditione, satis-
facere cogitur.
Pro instrumento divisionis hereditatis, in una
plagula conscripto, dimidiusimperialis actu-
ario solvitur; in duabus plagulis completis, im-
perialisunus in tribus plagiuilis, sesqui imperialis,
et sic porro servata 3woportione dabitur: Pro
singulis denique inserumentorum divisae heredi-
tatis copiis, quae personis, quarum interest, com-
municantur, de quavis plagula quarta pars thale
p.1124
ri Imperialis solvitur, ultra quod in solatium
operae, actuario quicquam petere haut permit-
utur.
24.
Reliquae personae judiciales, quae divisionem
hereditatis administrant, in operae atqve
obsignationis praemium, uno duntaxat de cen-
tum Imperialibus, ex certis ac salvis totius patri-
monii bonis, deducto omni aere alieno, usqve ad
decies mille imperialium bona, fruuntur; ut ita,
quantumvis facultates majores sint, de eo, quod
decem millia imperialium excedit nihil ampli-
us solvatur. Famulis earum, pro viribus patrimo-
nii, dimidius, integer, aut ad summum duo im-
periales dari possunt: sic et aestimatoribus, in
quantum aequum videbitur, juxta arbitrium ad-
ministratoris divisionis, solatium operae dabitur.
De caetero, dum divisio instituitur, iis, qui divisio-
nem administrant, cibaria ac potulenta ad one-
randa bona hereditaria, suppeditanda non sunt.
25.
Citationes omnes, testimonia judicialia, sententias,
instrumenta divisionis hereditatis, ac si-
milia, quorum descriptionis honoraria, in hoc
capite secundum plagulas definiuntur, ita scribi
oportet, ut charta repleta sit.
p.1125
26.
Pro scriptura, quae ab actuariis, ad petitionem
alicujus, in membrana exarata fuerit, tertia
parte amplius, quam pro scripto chartaceo sol-
vitur.
27.
Pretium chartae signatae, membranaeve, me-
moratis documentis literariis adhibendae,
scorsum solvitur.
28.
Munuscula neque peti, neque scribarum, aut
aliorum famulis dari debent, praeter illa,
quae capite hoc exprimuntur.
29
ui in hoc capite nominatus, amplius quam
supra memoratum est, petere, aut accipere.
ausus fuerit; in duplum tencebitur, atque a Fisca-
li Regio ad amissionem officii convenictur.
CAP. XXVI.
De Supplicationibus.
ART. I.
Subditi Regis omnes, et alii, qui de re ad ipsos
pertinente, Regi supplicare necesse habue-
p.1126
rint, prius Praefectis Regiis, aut illis, qui Regis
nomine, in locis, ubi negotium illud occurrit, ju-
risdictionem exercent, sive ecclesiastici, sive se-
culares magistratus fuerint, petita sua indicent.
Hi statim citra moram supplicantes audiant, et
post comparatam exactissimam rei notitiam,
supplicationi declarationem suam, absque tergiversa-
tione, scriptionis praemio aut solutione pecuniae,
manu sua apposita inscribi curent, et sicut opor-
. tet, genuinam ac veram qualitatem causae sup-
plicantis, cum circumstantiis necessariis, sincere
atqve clare exponant ac referant. Quod si de-
inde relatio istaec male ac perperam facta inve-
niatur: is qui sic inscripram exposuerit, eo no-
mine tenebitur, officioqve suo privabitur, alio-
ve modo severe punietur: quippe qui contra sa-
cratissimam Regis Ven erationem, manus sigilli-
qve Regii abusui causam dederit.
2.
Si causas ita possint componere, ut supplican-
Waii satisfiat: id facere prohibendi non sunt: ni-
si ejusmodi agatur n gotium, quod non com-
positione supprimi, sedjudicio, ac processui legi-
timo committi, aut ad Regem referri
oporteat.
p.1127
3.
Caeterum, si quis adversus Praefectos Regios, aut
Magistratum suum, querelam sibi compete-
re existimaverit: per supplicationem, omissa me-
morata inscriptione, hoc indicare poterit.
Neminem autem propter supphcationem suam,
aut odio exponi, aut liti involvi; verum ad Re-
gem causam referri oportet.
4.
Non autem delictum famosum, aut aliud gra-
ve, quod probari nequeat, alteri calumnio-
se impingere permittitur: poenae severitate pro-
posita in eum, qui contra fecerit. Quod si sup-
plicans literarum imperitus, ingestam hoc mo-
do calumniam a se removerit: scriptor eo
nomine tenebitur, nisi nihil se abs-
qve supplicantis jussu scripsis-
se probaverit.
p.1128
LIBER SECUNDUS.
De Religione ac Clero.
CAP. 1.
De Religione.
In Regnis ac terris Regis una dun-
taxat permissa sit religio, quae
Sacrae Seripturae, Apostolico,
Nicaeno; et Athanasii Symbo-
lis, atque immutatae Augustanae
Confessioni Anno 1530. exhibitae, parvoqve
Lutheri Catechismo conformis sit.
CAP. II.
Quis concionari, et ad Pastorale Offi-
cium vocari, eique initiari possit.
ART. I.
Quivis indigena, aut alienigena qui suggestui,
adhiberi desideraverit, licet magister Phi-
p.1129
losophiae sit, primum a Professoribus Theologiae
in Universitate Regia, testimonium de profecti-
bus suis in Theologia impetret. Deinde a Theo-
logis memoratae Universitatis, de donis concio-
nandi scriptum habeat testimonium. Tum de-
mum acceptis ita attestationis ac dimissionis li-
teris, si vitae morumque pro bitate conspicuus fu-
erit, gestibus inusitatis, aliave levitatis nota haut
deformis, ei pro suggestu concionari, literasque
vocationis, ubicunqve legitime vocatus fuerit,
acceptare permittitur.
2.
pestimonium quoque indubitatum, de do-
A ctrina, vita ac moribus, antequam pastora-
li initietur officio, ab Universitate habeat.
Studiosus vero, si post acceptum ab Universi-
tate sestimonium, statim ad pastorale officium
haut vocatus fuerit, ubi officio initiandus voCa-
bitur, testimonium indubitatae fidei, ab illis lo-
cis, ubi medio tempore vixit, inprimis a Praeposi-
to atqve Pastore, in quorum Praepositura atque
Ecclesia commoratus est, Superintendenti exhi-
beat: ut inde appareat, se et in vita honestatem,
et in vestitu decentiam servasse, atqe in concio-
nibus pro suggestu habendis exercitatum esse. Hu-
p.1130
jusmodi literas praepositus ac pastor gratis ci
communicent.
3.
Sed ne Studiosae Juventuti necessaria in concio-
nando exercitatio praecludatur: in omnibus gy-
mnasiis scholisque majoribus id observandum
est, ut qui exerceri in concionibus habendis de-
sideraverit, ejus rei copiam habeat; in gymna-
iis coram Professoribus; atque in scholis, coram
Rectore ejusque collegis, ut ita quivis defectuum.
suorum utiliter admoneri possit.
; 4.
Minor viginti quinque annis ad officium pa-
VAE storale admitti non debet.
XNullus studiosorum, qui stupro se polluerit, ad
scholastici, aeditui aut pastoris officium ad-
mittatur, nisi biennium a primo delicto com-
putandum excesserit. Deinde testimonium cer-
tum de morum vitaeqve modo atqve emenda-
tione, coram Superintendente producat, exhibito
simul consensu Regio, quo ei officium gerere
permittatur, si modo ad aliquod admitti, aut
promoveri debeat; quod tamen in illa paroch ia
p.1131
ubi delictum commissum est, fieri non oportet.
Quod si delictum hoc iterato ab eo admissum
fuerit: nunquam ei e suggestu concionari li-
cebit.
CAP. III.
Quo modo pastores Ecclesiae
vocandi sint.
ART. I.
7/ acante alicubi pastorali officio, Praepositus
V statim eo se conferat, cumqve populo
Dedum pro suggestuinvocet, ut ecclesiae de pa-
store ministroque idoneo prospiciat.
2.
Deinde is, cui jus vocandi comperit, personam,
quam idoneam existimaverit, a se vocatam, ab
ecclesia, ad quam vocatur, audiendam curet; cui
actui Praepositum, modo ratio temporis et loci
quodammodo hoc permiserit, interesse oporte-
bit. Ita si ecclesia quicquam invenerit, quod in
vita, moribus vel donis ejus reprehendi possit,
per supplicationem aut memoriale, addita Su-
perintendentis, Praepositique inscriptione, compe-
tenti loco id indicare, et probationem simul ad-
jungere poterit. Quod si facti inhonesti convi-
p.1132
ctus fuerit, absqve ulteriori processu officio
haut fruetur, sed alius ad id vocabitur. Popu-
lo vero nihil habente, quod reprehensione di-
gnum videri possit: Superintendens aditus, eum
examinabit, et ubi vita ac moribus inculpatum in-
venerit; citra moram, adhibitis consuctis ceremo-
niis, officio pastorali initiabit.
Sic ubi initiatus fuerit, Superintendens, cum
literis obsignatis, cum ad praepositum mittat:
Praepositus autem die Dominica, aut feriis proxime
insequentibus, in concione coram caetu, prae-
sente loci magistratu, aut patrono, bene de co lo-
quatur, literasqve Superintendentis recitet, hunc
rite vocatum, examinatum et ad officium ea gratia
esse ordinatum, ut ecclesiae illius Pastor sit in
verbo, Sacramenta Christi parochianis dispenset,
itqve in rebus ad salutem pertinentibus operam
lis praestet.
In locis, ubi duae vel tres parochiae unitae sunt,
uno ex Regiis subditis in una, altero in altera
parochia, sive principali, sive annexa, jus patro-
natus habente; ut parochiae, sicut post hominum
memoriam fuerunt, connexae maneant, pastori-
p.1133
busque de justa sustentatione prospectum sit; pa-
tronos alternare oportet; ita ut ubi una vice u-
nus vocaverit, alter altera vice jus vocandi exerce-
at, idque ita, quoties vocandus estpastor, observent.
Si tamen una parochia, sive principalis, sive anne-
Xa, altero tanto in reditibus alteram excedere in-
veniatur: patronus, in parochia binam vocatio-
nem exercebit pro una, quae inferioris parochiae
patrono competit: nisi inter patronos aliter vel
antea convenerit, vel postea convenire possit-
Rari modoRegi placuit, ut in parochiis, quas Rex
sibi reservavit, seu principalibus, seu annexis,
idem servetur.
s quis ex subditisR egiis, cuijus patronatus com
paetit, intra sex septimanas a die vacantis osfi-
cii numerandas, vocationem haut exercuerit:
pro illa vice jure suo privabitur. Sin autem per-
sona justo tempore vocata, ubi a Superinten-
dente eyaminata fuerit, qui eo nomine sententi-
am suam in scripto miserit, ad ejusmodi munus
arduum gerendum, hautidonea, habilis aut apta
inveniatur: propter literas vocationis ante datas,
processumjudiciarium agitari: non oportet, ve-
rum ei, cui jus patronatus compcetit, ad novam
vocationem accedere integrum erit.
p.1134
6.
Si Diaconus in locum Parochi, aut Parochus
et aliunde ad aliam diaeceseos Parochiam voca-
tus fuerit: eum, antequam a Praeposito ad offici-
um illud ordinetur, ad Superintendentem perli-
teras vocari, eique praesentari oportet
7.
Nemini, qui officium pastorale petierit, eo no-
mine permittitur donum aliquod offerre,
aut dare: scribis autem, qui literas vocationis et
confirmationis conscripserint.singulis unam du-
asve semuncias, in solatium operae dare haut pro-
hibetur.
4 quis vel per se, vel per alios, ob vocationem
onum, obtulisse, aut dedisse inveniatur non
solum eo pastoratu carebit: sedet nunquam de-
inde ad alium admittetur. Ille vero, qui propter
vocationem donum acceperit, non tantum du-
plum proximo hospitali exolvet, verum etiam
officio, quod gerit movebitur; et si ipse jus pa-
tronatus habuerit, et eo privabitur, Persona au-
tem illa, quae pastoratui initiabitur, sanctissime
coram Superintendente juret, se neque perse, ne-
p.1135
qve per alios, donum pro obtinendo pastoratu
obtulisse, dedisse, aut pollicitum esse. Quod si
ctiam aliis modis illeg'timis literas vocationis de-
derit, aut acceperit: is qui vocaverit, jus suum a-
nittet; vocatus autem pastoratu omnino ca-
rebit.
Nemo pastorali initietur officio, nisi ad certum
ppastoratum atque ministerium vocatus fue-
rit. Caeteroqui omnes, qui ad pastoratum vo-
cantur, quiqui jus patronatus circa illum ha-
buerint, antequam officio initientur, in Cancella-
riam Regis, suum fidelitatis juramentum in scri-
pto mittant.
10.
Quicunque pastorali officio initiabitur, Universitati
Regiae Hafniensi duas argenti pen-
dat semuncias, quae a Superintendente exigen-
dae, Rectori Universitatis annuatim mittantur.
CAP.IV.
De Pastorum Officio circa Ministeri-
um in Caetu Ecclesiastico, et
Concionem.
p.1136
ART. I.
Nullus Pastor plures habeat ecclesias, quam
quae, concionando, Sacramenta dispensando,
Catechesin erudiendo, juniores atque aegro-
tos visitando, administrari ab eo possint.
2.
Cuivis parochiae in civitatibus, duo ad minimum
pastores praeficiendi sunt: Quodsi in una ci-
vitate, magna populi multitudo, atqve una dun-
taxat parochia fuerit: plures admitti poterunt.
3.
Parochus ipse concionem ante meridianam,
Diaconi vero matutinam et pomeridianam,
prour uno-quoqve inloco hactenus in usu fuit,
1abebunt.
pastores Cultum Divinum, lectionibus, cantile-
nis, precibus, concionibus et Sacramentorum
dispensatione, secundum modum, in S. Mariae
Ecclesia, atqve in Sede Regia Hafniae ex praescri-
pto libri ritualis observatum, administrent.
Pastores cultum Dei m Ecclesia temporibus an-
ni sequentibus administrent: (1.) Omnibus
p.1137
diebus Dominicis. (2) in Feriis sequentibus: Tribus
magnis Christi feriis, Nativitatis, Paschatis, et Pen-
tecostes, per ternos dies. Festo Calendarum Ja-
nuarii scuCircumceisionisChristi;s Feriis TriumRe-
gum scu Theophaniae. DiePurificationis Mariae;
Dic undecimo Februarii. Festo Annunciationis
Mariae, quod ubi in Dominicam Palmarum, aut
ostea inciderit, die Sabbathi Palmarum celebra-
Bicur- Festo Ascensionis Christi; Johannis Bapti-
stae; Visitationis Mariae; S. Michaclis; Omnium
Sanctorum; Caenae Dominicae et PassionisChristi;
(3.) Feriis precum ordinariis, quas singulis die-
bus Veneris, Parochi in suis parochiis. per totum
annum in civitatibus; sed in pagis, primo cujusque
mensis dieMercurii profesto, atitj ovis, pro locord
ritu, in Parochia principali, et secundo Mercu-
rii Jovisquive die profesto, in parochia annexa cele-
brent. ita ut mane, quam primum possit, cultus
inchoetur; finitusque sit, antequam judicium ex-
erceri oporteat. (4) OmnibusMercurii diebus,
aut Jovis, in pagis, per tempus quadragesimale, us-
qve ad septimanam, quae festum Paschatis proxi-
me antecedit. (5.) In opidis;temporibus illis, quae
hactenus observata sunt. Primo vero die trium
magnarum Feriarum, per pagos, etiam concio po-
p.1138
meridiana seu vespertina in parochia principali
habeatur.
6.
Pastores, in concionibus suis, textus praescriptos
explicent, hosqve doctrinae fidei, Christianis
actionibus et moribus accomodent, Legemqveet
Evangelium, juxta Verbum Deirevelatum, Eccle-
siae Symbola, atque immutatam Confessionem
Augustanam, recte doccant. lidem tam in Eccle-
sia, quam alibi, in honesta congregatione, con-
greslu et conventu, auditores suos admonebunt,
ut Deum timeant, Regem venerentur, fructus-
gue fidei, vita moribusque praeferant. Inpri-
mis ad actiones auditorum, prout necesse fuerit,
conciones suas dirigant.
7.
In concionibus et explicationibus suis, nihil, quod
obscurum atqve intellectu difficile sit, afferant.
Neqve vero in loco sacro sapientiam atqve ingenium
ostentent; sed omnia ad aedificationem
Ecclesiae referant.
8.
Non pro suo arbitrio, quod placuerit, proferant;
sed quae ad rem pertinent, claris perspicuis-
qve verbis moneant.
p.1139
9.
Omni convitii et contumeliae genere abstine-
ant, nominatimqve invehantur in neminem.
Peccatum generaliter duntaxat, et quae viderunt,
certoqve sciunt, reprehendant; deque eo, quod
vere dictum non audierint, sileant. Inprimis
caveant, ne affectibus suis, aut odio indulgentes,
sui ulciscendi gratia, in loco istoc sacro quid lo-
quantur, aut proferant.
10.
In religioni alienae addictos convitia inclemen-
ter ne jaciant. Sed cum opus fuerit, imminente
scandali, aut seductionis periculo, caetum
modeste admoneant, atque edoceant.
onciones prolixe non extendant, nec cum tae-
? dio, atque adeo minori aedificatione plebis, quae
nimia una vice neque intellectu, neque memoria
capit, ultra horam producant.
12.
Conciones suas, pro Verbi Divini propagati-
one, pro Rege, atque Hereditaria Domo Regia,
pro Magistratu, et communi necessitate, fusis
ad Deum precibus finiant.
p.1140
13.
Binis annuatim vicibus, Dominica Palmarum, et
Quarta Adventus, post finitam concionem,
in quavis Ecclesia, leges Regis, de iis, qui Sacra Cae-
na abstinendi sunt, de juramentis, de sacris mul-
ctis, atque educatione liberorum recitent.
14.
Pastores in pagis, postremam concionis partem
explications Catechismi, adjuncta Lutheri
expositione, impendere, nequaquam negligant;
quo senes pariter acjuvenes, sensum illius doctri-
nae accurate intelligant, cumque vitae ac moribus
sus applicare discant: idqve inprimis a Pasto-
ribus agendum est. Diebus auteem per hiemem
brevibus, Pastori pluribus vacans parochiis, in
fine cujusque concionis, ad partemillam, quam
alioqui patlo uberius explicaturus esset, ipsa Lu-
theri expositionis verba semel aut bis recitet.
ari modo Pastores civitatum, postremam
H concionis vesp ertinae partem, Catechesi, uti.
dictum est, explicandae jmpendant.
16.
In locis, ubi conciones meridianae in usu sunt,
p.1141
Catechismus, nisi Feriae Magnae celebrentur, aut
textuum specialium explicatio, certis temporibus
injuncta fuerit, pro suggestu explicabitur. Sic
etiam, ubi locorum, dieSabbathi vespertinae concio-
nes frequentantur, Catechismus ante Confessione
docebitur; servato hoc ordine, ut ubi in explica-
tione Catecheseos, unus Pastorum postremam con-
cionem finierit, ibi alter, qui sequitur, textum
suum inchoet.
17.
Pastores pagani, uni duntaxat parochiae praepositi,
aestivo tempore cultum Ecclesiasticum,
hora septima; hyberno, hora octava inchoent.
Quod si plurium parochiarum administratio eis
concessa fuerit: prior concio in parochia princi-
pali atque annexa, alternis diebus Dominicis ha-
bebitur, excepto Novembri, Decembri etJanua-
rio; his enim mensibus, omnibus Dominicis, fe-
stisque diebus, Cultus Divinus in parochia prin-
cipali, priori loco celebrabitur. De caetero cul-
tus in Ecclesia, ubi prior habendus est, hora sex-
ta initium fiet; exceptis memoratis tribus mensi-
bus, quibus hora septima inchoabitur. Pasto-
H res quoque, diebus Dominicis, caetum admone-
ant; in qua parochia, et quo tempore, sequenti
p.1142
Dominico, festo aut precum die, cultus incho-
andus sit.
18.
Pro suggestu, quod eo non pertineat, neque pre-
ces Ecclesiae exposcat, Pastor nihil publicet:
quippe cum illud in pagis, post cultum in caemi-
teriis indicari commode possit. In civitatibus
autem haec in judicio peragantur. Si quid vero
e suggestu publicari necessum sit: Pastori hoc,
antequam cultus inchoctur, significari oportet;
nt ipse cui inprimis loci habenda est ratio, co-
gnoscat, utrum publicationem fieri, an omitti,
Convenicntius sit.
I CAP. V.
De PastorumOssicio circa Sacramen-
ta et Confessionem privatam.
ABAer. I.
Bastores Sancta Sacramenta Baptismi et sSa-
iCcrae Caenae, in Ecclesia, omnino juxta Chri-
sti institutionem, adhibita lectione et ccere-
moniis consuetis, administrent, ac dispensent.
2.
Si Pastor citra casum necessitatis, in domo ali-
cujus, aut infantes baptizaverit, aut Sacram
p.1143
Caenam administraverit: ipse quadraginta; qui
vero faciendum hoc curaverit, centum semun-
ciarum argenti paena ferietur.
3.
Infantes in Ecclesiae baptisterio, aut pelvi bapti-
zandi sunt. Neqve vero ad actum hunc vas,
patinam, aut pelvim domestico usui destinatam
adhibere permittitur.
4.
Infantes ex conjugibus suscepti, finito cultu,
baptizandi sunt. Spurii vero et naturales, in
opidis, post horam duodecimam, in pagis, post
oblationem propter infantes legitimos peractam,
baptiz antur. Spuriorum tamenetnaturalium libe-
rorum nomine, non fit oblatio.
5.
Testes atque patrini honesti, famaeque inte-
grae, in Baptismo adhibendi sunt: non tamen
in maribus ac feminis conjunctim rogandis, qui-
narium numerum excedi oportet.
6.
Quicunque liberos suos extra Ecclesiam, ex quo
in lucem editi fuerint, ultra octo dies, sine
Baptismo reliquerit; viginti semunciis argenti
p.1144
proximo hospitali applicandis multabitur. Prae-
fecti Regii, aut magistratus loci hanc paenam exi-
gant; cum alioqui suo periculo id intermissuri sint.
Quod si aegrotaverint: pii parentes curabunt, ne
ulla Salutis Aeternae remedia, per negligentiam
omittantur.
7.
Si propter parentum incuriam infans sine Ba-
ptismo decesserit: illi qui sic deliquerint, pub-
licae paenitentiae obnoxii erunt.
8.
Infantes propter infirmitatem domi baptizatos,
simul ac convaluerint, in Ecclesiam adduci,
Baptismumqve eorum, patrinis praesentibus,
more solito confirmari, ac denuntiari oportet.
9.
Baptismus autem eorum iterandus non est, nisi
dubium subsit, utrum Baptismum acceperint,
testesque deficiant, qui cos recte baptizatos es-
se probent.
10.
Pastores, neminem qui Pastori se ante haut ob-
tulerit, confessusque absolutionem accepenit,
j ad Sacram Caenam admittant.
p.1145
II.
Juniores ad Sacramentum non admittant,
nisi probe Catechismum suum edocti verum
ejus sensum animo perceperint; ad haec, quo-
modo coram Pastore confiteri, et id-circo
ad quaestiones Lutheri minores respondere sc o-
porteat, et simul quid absolutio operetur, intel-
lexerint. Sic etiam seniores, ad minimum sola
Catechismi verba intelligere, et quomodo pe-
tenda sitabsolutio; quid Coena sit Domini; quam
utilitatem afferat, quemque in finem ea uti de-
siderent, scire necessce est.
12.
Pastor, quo erudiendis iis, qui absolutionem
petunt, expeditius vacare possit: die Domi-
nicam praecedente in Ecclesia ad audiendam
confessionem praesto sit. Sacramenti vero ad-
ministrationem in pagis, una die Dominica, re-
gulariter in parochia principali; atqve altera; in
annexa celcbrari oportet.
838.
Xe quis autem quasi ex consuetudine, impara-
.tatus atqve indignus Coenam Domini adeat:
illi, qui prima vice ad eam accedere desiderave-
nint, aut merito aliquid singulariter observare
p.1146
necesse habuerint, aliquot diebus ante ad pasto-
rem se conferant, ut ea de re commode cum iis
agere possit.
14.
Pastor, sub illa tempora, quibus inprimis pa-
rochianos, ex more ad percipiendam Coe-
nam Domini congregari novit, eos admoneat,
ut suae ipsorum conditionis memores sint; neve
plures veniant, quam quibus vacare, quosqve
decenter audire atque crudire possit.
um vero omnes haut aeque sapiant, et nemo,
qui ex animo humiliter admitti desiderave-
rit, Citra causas praegnantes arcendus sit: dili-
genter observandi sunt, qui lubenti animo eru-
diri cupiunt, pollicentes, se daturos esse operam,
ne ita imparati amplius inveniantur, a Gratia
Dei jam expetentes, ut vere digni absque omni
malitia sint. Haec pastores studiosee curent: pro-
ut coram Deo conscientiam, et magistratu
Christiano, causam. suam tueri se posse confi-
dunt.
16.
Si quem vero Pastor omnino imparatum, at-
p.1147
qve institutioni reluctantem invenerit: in loco
Confessionis eum monebit, ut Sacramento, do-
nec corrigatur, meliusqve edoctus fuerit, se
abstineat.
17.
Neminem per manuum impositionem, nisi
si corde contrito remissionem peccatorum
desideraverit, abiolvi oportet. Qui vero ad con-
fessionem admittitur, generaliter peccata sua
consiteatur; et si quid conscientiam ipsius exagi-
tet, illud proferre non erubescat. Omnium ve-
ro peccatorum specialis enumeratio hic nonin-
jungitur.
18.
la xcomunicatos, aut cos, qui ob impudicitiam,
homicidium, furtum, perjurium, aut alia
notoria crimina, publicae poenitentiae obnoxii
sunt, antequam disciplinam ecclesiasticam susti-
nuerint, Pastores ad privatam confessionem non
admittant; nisi morbo decumbentes, ante mor-
tem; Corporis ac Sanguinis Christi participes esse,
serio desiderando, pie se ad hoc praeparaverint.
Quodsi convaluerint: coram ecclesia nihlominus
publice deprecentur: ita etiam, cur ante ad
Sacram Coenam admissi fuerint, indicabitur.
p.1148
19.
Illud quoqve observabitur: ut qui ad confessi-
onem accedunt, ita procul a sedili confessi-
onis se remotos tencant, ut Pastor cum eo, qui
confitetur, ac deinde cum eis singulis, secreto a-
gere possit; ne quisquam illud, licet in conspectu
totius ecclesiae, in loco confessionis, juxta altare,
aut non procul ab eo peragatur, exaudire possit:
ut ita reliqui non cum turba ingruant, sed tan-
tisper infra in templo maneant, donec prior absolu-
tionem acceperit. Haec tam Pastores, quam custo-
des ecclesiae, vel aeditui et substituti, studiose ob-
servent.
20.
Pastor, quod ipsi in privata confessione revela-
tum fuerit, sub amissione officii non aperiat:
nisi proditio aut malum, quod Pastore revelante
arceri possit, demonstretur. Nomen autem ejus,
qui haec confessus fuerit, quantum sieri queat,
nihilominus reticeri oportebit.
21.
Pasori, ab eo, qur confitendi gratia templum
ingreditur, sive privatim, sive publice abso-
lutio fiat, pecuiam aut donum accipere haut
permittitur.
p.1149
22.
Ignoti ad S. Coenam a Pastoribus admittendi non
sunt, nisi a Pastore illius loci, unde veniunt,
testimonium vitae ac morum secum afferant.
Pastores abusum Sacrae Coenae ad probatio-
nem causarum secularium, aut innocentiae
confirmationem haut permittant: sed videant
ut Sacramentum hoc propter ssolas causas, qua-
rum gratia institutum est, adhibeatur.
astores numerum eorum, qui Sacram Coe-
niam adituri sunt, noscant: ne pane et vino in
altari deficiente, consecrationemiterare cogen-
di sint; quippe cum naeeque panem, neqve cali-
cem distribuere eos oporteat, nisi verbo preci-
busque sacrati sint.
25.
Pastores Sacra Coena cos, qui sequuntur absti-
neant (1.) Publice excommunicatos, quamdiu
absoluti non fuerint: (2.) qui obstinate notoriam
sectantur haeresin: (3.) mentis impotes, atque
infantes, (4.) quotquot manifestis delictis
sunt dediti; veluti scortatores, usurarios, helluones,
rixosos, violentos oppressores, et maxime
p.1150
Verbi Divini contemtores, atque osores, qui pa-
lam sine respectu pietatis in peccata ruunt.
26.
Caeterum nemo, qui recte discernendo intel-
et ligit, quid sit, Corpus ac Sanguinem Domi-
mi percipere, diutius Sacra Coena abstineat. Sic
neqve juniores, qui ad eam aetatem atqve intel-
lectum pervenerunt, ut discernere ac nosse possint,
quid in ejusmodi loco pie agatur, diu eam omit-
cant. Tam vero illi, qui velin visitatione, vel ex-
tra cam, a Praeposito aut Superintendente idonei
inveniuntur, quam alii omnes, qui sccundumLu-
theri praefationem, Catechismo ipsius minori in-
sertam, de sensu verborum cujusqve partis, ra-
tionem reddere possunt, serio admonendi sunt;
ut aliquoties Sacramento per annum, imo to-
ties utantur, quoties offendiculum, quod ipsos
ad amplectendam ejusmodi curationem spiri-
tualem impellere debeat, animadverterint.
27.
Si quis ultra anni spatium Sacra Coena abstinuerit:
disciplinam ecclesiasticam subire com-
pellitur. Quod si spretis admonitionibus, absti-
nendo perseveraverit: dispositio Capitis noni in-
fra posita, in co servabitur.
p.1151
28.
Qui eo die, quo vel absolutionem in confes-
etsione accepit, vel Sacram Synaxin adiit, se
inebriaverit: publicam poenitentiam subire com-
pellendus est-
j 29.
i in contumeliam Nominis Divini, eodem die
majus delictum, aut scandalum ab aliquo
commissum fuerit: pro gravitate peccati, gravi-
ori quoqve poena coecrcebitur.
CAP. VI.
De Pastorum in erudienda
Juventute officio.
ART.I.
Dastores pagani cum aedituis aut substitutis,
I juniores in Catechismo erudiant, hoc mo-
Ado; ut semel omnino in una parochiarum,
quavis septimana videant, quo modo res ca tra-
ctetur;curentqve, ut iis, quae die Dominica pera-
gi nequeunt, aliud septimanae tempus, videli-
cet Mercurii dies, sub horis pomeridianis, de-
stinetur: nisi legitimis impedimentis districti fu-
p.1152
erint; ita enim huic rei alium diem tribuant.
Videant etiam, ut, qui juniores instituit, hoc sine
scandalo ac negligentia, assidue serioqve o-
mni adhibita diligenti faciat; scituri, in visita-
tione, coram Praeposito, vel Superintendente, eo
nomine reddendae rationis necessitatem sibi in-
cumbere.
2.
Juniores, qui in discendo Catechismo negligen-
ter se gesserint, a Pastore objurgentur. Paren-
tes autem seria ad monitione compellandi sunt,
ut liberorum studia huc dirigant, eosque nullo modo,
nec juniores ex famulitio suo domestico
inde abstineant; sed ut potius mane ac vespere,
inprimis diebus Festis, juniores omnes, quos apud
se habent, ca, quae ipsi antea didicerunt, edoce-
ant; donec a Pastore et aedituo, in iis, quae non
satis intellecta sint, melius institui, atque uberi-
us in Lutheri expositione erudiri possint: Alio-
qui ipsi sacram multam, quoties acculati fuerint,
aubibunt; propterque malitiam atque impieta-
fem, disciplinam ccclesiasticam sustinebunt.
p.1153
CAP. VII.
De Officio Pastorum circa Visitatio-
nem domorum, Curam paupe-
rum; aegrotantium, ac delin-
quentium visitationem.
ART. I.
8nprimisPastores, singulas quandoqve domos,
E prout maxime necessitas exiget, commodis-
simeqve fieri poterit, adeundo, videant; ut pa-
rochiani honestem victum quaeritent, liberosqve
suos, studio alicui, opificio, aliive negotio, in-
.E A.
nutriri curent; caqve gratia etiam serio admo-
nitionem a Pastore fieri oportebit.
jpastores, pauperum cura gerantineque vero paro
chianos tantumodo, ad crogandas eleemo sy-
nas hortentur; verum suo quoqve exemplo eos
-hac in re praecant. Etiam atque etiam videant,
ut quae pauperibus data, piqve collata fuerint,
ad eos perveniant.
3.
Pastores, aegrotos, atque infirmos saepius visi-
tent; proqve re nata, parochianos moneant,
p.1154
ut in tempore, ubi in morbum inciderint, nun-
tios ad ipsos mittant, quo frequentius adesse,
et admonitiones ac consilia salutaria ipsis sug-
gerere possint; neve supremam necessitatem ex-
a pectent, nisi subitanea atque improvisa morsin
I gruat. Pastores autem, ubi semel aliquo accersi-
t fucrint, eo deinde pro necessitate aegrotantis
identidem redeant, nisi alios apud se habuerit,
qui ipsi erudiendo et consolando susficiant.
Quod si invocati haut venerint: eos excusatos
esse oportebit.
4.
Aequum etiam est, ut Pastori ab aegrotantibus
desiderato, currus et equi si ad proficiscendum
opus iis habuerit, una cum nuntio
mittantur.
S quoqve aegrotus Sacramentum Coenae Do-
Vminicae pio desiderio expetierit: Pastor
praevia confessione, et absolutione, adhibitis
consuetis ceremoniis, illud communicet.
6.
Dastores in visitationibus suis, ab eo, qui morbo
decubit, nihilmundani, quod ipsum in animo ad
mortem praeparando impedire possit, desiderent.
p.1155
7.
Reos, qui propter facinora, ultimo puniendi
supplicio custodiuntur, Pastores saepius vi-
sant, quo ad agnoscenda peccata, et amplecten-
dam Divinam Gratiam ab iis instructi, recte ad
Sacram praeparentur Coenan: quam si petierint:
biduo ante quam supplicium subituri sint, com-
municari iis oportet.
8
pidem ad locum supplicii eos comitentur, mo-
Ae nendoque, atque hortando, nihil, quod ad sa-
lutem iis suggers possit, intermuttant; nec eos
prius quam supplicium passi sint, relinquant.
CAP. VIIi.
De Officio Pastorum circa Conjuges,
Obstetrices et Puerperas.
ART. I.
Pastor cum conjugibus, quod ad conjugium
attinet, nihil habet negotii; nisi quod eos
despondeat, copulet, atque gravatas eorum
conscientias instruat.
p.1156
2.
Sponsalium et copulationis ritum solitis cere-
moniis administrent.
3.
Nullas personas in gradibus prohibitis, neque
ignotas, qua non ex parochianorum nume-
ro sunt, despondeant, aut copulent; nisi testimo-
nium ex eo loco, unde veniunt, produxerint, aut
alin pro cis, ipsos ab aliis sponsalibus, aut matri-
monio liberos esse, fidem dederint. Porro nec
sponsalium, aut copulationis ritus, post le gitimam
prohibitionem administrent;prius quam scententia.
definitiva in causa pronunciata sit.
s uptiis, nisi trinis diebus Dominicis pro suggae-
stu proclamatae fuerint, benedictionem pa-
storalem haut impertiantur. Neqve viduum, vi-
duamve, ante novis copulent nuptiis, quam instituta
cum coheredibus bonorum divisione, satisfe-
cerint.
5.
Sponsalia et copulationes in alia parochia, quam
ubi sponsa aut foemina degit, vcl moratur, abs-
qve consensu parochi haut celebrentur.
p.1157
6.
Pastores serio prohibeant, ne personae despon-
satae, antequam in Ecclesia, benedictione:
Pastorali rite copulatae sint, toro cohabitent.
7.
Pastorum quisque instructus sit libro, cui ad-
jecto die et tempore, eorum, quorum spon-
salia, et copulationes peregerint, ut et infan-
tum, sive legitime, sive aliter natorum, quos:
in parochia sua bapti7arint, nec non patrinorum
nomina ab iis inserantur.
8.
Pastores instruant obstetrices, quo pacto er-
ga puerperas et partum se gerere debeant. Obstetrices
illae honestae sint, ac piae, negotii sui
peritae, quae in utilitatem pauperum pariter ac
divitum, commodis habitent locis: Hae, ubi par-
tum in utero matris expirasse deprelienderint,
Tetem Deo comendent, matrique occlusae auxilium ferri
curent. Sin autem partum adhuc vivere, aut ali-
quid semimortuum prodire animadverterint:
non ante illud, quam omuino in lucem editum sit,
baptizent. Quodsi infans jam natus, in periculo
vitae versetur: tunc, ubi Pastor, aut persona masculini
p.1158
sexus praesto non fuerit, obstetrici, mo-
do ne aliam materiam, quam aquam adhibeat,
eum baptizare permittitur.
9
Dastores, puerperas, precum et invocationis, pro
partu habendae admoneant, lisque inju igant, ut
per quinque aut sex septimanas post puerperi-
um, domi se tencant, ac deinde Ecclesiam ingre-
diantur. Non autcem aliae, praeter uxores legitimas,
in locis, ubi id hactenus in usufuit, a Pastore in
ecclesiam ducantur.
10.
astores in concionibus suis, parentes, inprimis
m E
8 H
-
2 matres, diligenter admoneant, ut sedulo libe-
I
1
ros suos observent, ne ex parentum culpa ac
negligentia incommodum eis oboriatur.
CAP. IX.
De Pastorum, horumque Adiutorum
Ofsficio, deque Ecclesiae Potesta-
Te in non resipiscentes.
ART. I.
n opidis, Pastoribe in suis parochiis, ex piissimis,
integerrimis, diligentissimis atque optimis paro-
p.1159
chianis adjungantur, qui decentis Ecclesiae Or-
dinis et potestatis tuendae gratia, ipsi adsistant,
atque auxilium ferant. Curatores autem Eccle-
siae, ac pauperum dispensatores, si fieri possit, ex-
pediatque, prae aliis a Praefecto Dioecescos, Super-
intendente, Pastore, Consulibus et Senatu dhoc
munus promoveantur; aut etiam in locum eo-
rum, vel una cum illis, quatuor alii ex piissi-
mis atqve optimis, ex parochiae clectione et
arbitrio ordinandi adhibeantur. Inprimis au-
tem observetur, ut honestae bonaeque famae sint,
ac testimonium vitae inculpatae, ac morum ha-
beant. Id etiam curandum erit; ut ejusmodi
deligantur personae, quae haut longinquis itinc-
ribus, vel navigationibus victum quaeritant. II-
li vero, qui semel ad hoc officium rite electi e-
runt, haut facile, nisi justa causa ad hoc impel-
lat, aut alii idonei haberi possint, dimittendi
sunt. Proinde illi ab aliis muneribus, veluti tu-
tela, cura, civitatum ratiociniorum administra-
tione, item a scabini, veridici, similibusque fun-
ctionibus suscipiendis excusandi sunt.
3n pagis, defensor Ecclesiae, adhibito Praepositi-
consilio, duos ex piissimis, op timis, maxime
p.1160
qve idoneis parochianis, curatores ecclesiae, qui
simul Pastorum adjutores sint, deligat. Si ta-
men ob rei difficultatem, negotio impares fu-
turi sint: quovis triennio, aut quadriennio muta-
ri poterunt.
3.
Memorati adjutores ob causas sequentes Pastori
adjungantur: (1.) ut, cum eo, ubi id
desideraverit, in unum locum conveniant: (2.)
ut, quoties hoc petierit, in omnibus, quae adho-
nestam piamque auditorum vitam agendam per-
tinent, consisia fideliter suggerant: (3.) ut, Cum
usus venerit, opem atqve auxilium ferant. (4.)
ut obscervent, sciscitentur, atqve inquirant
omnia, quae dubia videntur, quaeqve ad gloriam
Dei, ipsiusque Ecclesiae aedificationem tendunt,
et haec (5.) sine respectu personarum, citra mo-
ram, suis Pastoribus aperiant. Quod si ex favo-
re, vel amicitia, alicui connivere deprehensi fu-
crint: in usum pauperum sex semunciarum ar-
genti poenam, a Pastore Dominique Praefecto,
sub necessitate reddendae rationis, exigendam,
subibunt.
4.
Ab iis, qui officio huic delecti fuerint, juramentum,
p.1161
Pastore et aliquot parochianis praesen-
tibus, circa memoratos quinqve arti culos, se-
quenti forma praestabitura Ego N. N. delectus
Parochi mei adjutor, promitto; cum omni fide,
pro virili, officio meo praecsse: Gloriam Dei,
nec non Ecclesiae, pauperumque emolumentum
ac commodum quaerere ac promovere: Pasto-
rem in disciplina ecclesiastica, ex quinque me-
moratorum articulorum praescripto, sicut o-
portet adjuvare: prout coram Deo, Christia-
noqve Magistratu, rationem hoc nomine red-
diturus sum: Ita me Deus adjuvet, Sanctumqve.
jus Evangelium.
gurisdictioni vero Magistratus Ecclesiastici, aut
J Secularis, nullum inde generetur praejudiciug.
Multo minus: ea res debitam Parochi curam,
officiique potestatem minuat, sed potius ei ad
auxilium, majoremqve autoritatem conducat.
pPostor, antequam coram adjutoribus quicquam
publicet, semper privata admonitione expe-
riatur; utrum delinquens consilii et correctio-
nis patiens sit. Quod si Christiana illa, atqve a-
p.1162
mica admonitio frustra fuerit: eum, praesentibus atque
audientibus omnibus adjutoribus, iterum ad-
monebit, ut ad bonam frugem se recipiendo,
mores emendet.
Pastor cum suis adjutoribus ad minimum qua-
IX ter perannum, in diebus quatuor Temporum,
aut dierum illorum septimana, in sacrario Ec-
clesiae congregetur. Si quis autem absque legi-
tima excusatione abfucrit: in usum pauperum
duas erogabit argenti semuncias, quarum
exigendarum curam Pastor gerat; cum alioqui
ipsum co nomine. teneri oporteat. Caeterum
Parochus, quoties ipsi ardui quid in parochia
occurrit, dic Dominica, finito Cultu Divino,
memoratos suos adjutores convocet; sive ipse,
quo d deliberationem exi gat, animadverterit;
five ab aliquo eorum, de re consilio digna ad-
monitus fuerit. In gravi vero aut dubio occur-
rente negotio, Praepositus duoqve Pastores pro-
ximi una adsint, ut omnia, ubi Pastor auxilium,
corum imploraverit, cum consilio atque auto-
ritate gerantur-
gn arguendis peccatis et criminibus, quorum
p.1163
reprehensio, in Verbo Divino, Pastori injungi-
tur, adjutores, cum opus fuerit, ei auxilium fe-
rant. Inprimis ca observent delicta, quae alioqui
via juris ordinaria haut commode tolli possunt:
. A A I-
qualia sunt, auditus Verbi Divini neglectio fe-
riarum ad conventus, convivia, compotationes,
lusum et gesticulationes abusus; Eucharistiae ul-
tra trimestre, semestre, aut annale spatium con-
tinuata intermissio; frequentia juramenta atque
execrationes: jocationes circa Verbum Divinum,
atque ejus in congressibus abusus: conjugum,
impia dissensione laborantium, mutuaeqve pa-
rentum ac liberorum orfensae; desponsatorum,
consummationem conjugii detrectantium, pervi
cacia; obscoeni, pravique sermones: turpis soda-
litii frequentatio et usus: rixae, comessatio, et fre-
quens Drictas; lucriiniquiin emendo venden-
doque extorsio; foenus illicitum, et avaritia;
atqve inprimis juniorum, ad pocula, lusum, scor-
tationem, sumtus immodicos, et prodigentiam
invitatio. Haec omnia tam Parochi adjutores,
quam Parochus ipse, quisque pro sc, qui prior
resciverit, antevertent, privatisqve compcella-
tionibus et admonitionibus sinceris, offici-
um suum sedulo facient, ut ca aboleantur, et
p.1164
quibus modis id fieri commodis sime possit, mu-
tuo deinde inter se deliberabunt. Quemadmo-
dum vero, nemo propterea per ora hominum
traducendus, sed omnia, quantum fieri possit,
privatim peragenda sunt;z ita neca quopiam ad-
monitiones eorum graviter accipi, verum ad
Christianae fraternaeqve charitatis officia referri.
oportest.
9.
At ubi privata illa, pia, placida, fraternaqve ad-
monitio nihil profecerit: Pastor per aeditu-
um, aut ecclesiae custodem, qui sibi alium, ubi o-
pus fuerit, adjunget, personam illam accersat, et
audientibus suis adjutoribus, eam denuo graviter
serioque admoneat, Verbique Divini contemptum
adeo obstinatum arguat ac reprehendat-
i vocatus, nullo impedimento inevitabili
prohibitus, de quostatim ab illis cognosci po-
terit, haut comparuerit: suspicio in cum auge-
bitur, ut in usum pauperum, poenam duaruum
semunciarum argenti subire cogendus sit. Quod
si per contemptum, contumaciam iteraverit, ad-
moneri cum oportet, ut sacramento tantisper se
abstincat, donec sancto ministerio ecclesiastico
p.1165
decens obsequium atqve honorem praestiterit:
excommunicationis quoqve minis terrebitur, et
causa rigoris hujus ei aperietur-
Ir-
Qomnes illae admonitiones atque objurgatio-
nes sine fructu adhibitae, spretaeqve fuerint:
Parochus, ubi cum Praeposito ac Superintenden-
te rem in deliberationem vocaverit, trins die-
bus Dominicis, fusis ante, et saepius pro perso-
na illa iteratis precibus et admonitionibus, pu-
blict excommunicationem ei minetur. Quod si
medio tempore, emendationis signa ostensua haut
fucrint: Pastor deinde nominatim, acommuni-
one ecclesiae personam illam excludat, formam-
que in libro rituali praescriptam observet-
12.
Excommunicatus neqve ad Eucharistiam admitti,
neqve testis in Baptismo adhiberi, ne-
qve ad honestos congressus invitari, aut veni-
re poterit, priusquam Deo, Sanctaeque ipsius.
Ecclesiae reconciliatus sit-
13.
uicunqve sciens ejusmodi personam, vel ad
exhibendum patrini officium, vel ad ho-
p.1166
nestos congressus frequentandos invitaverit;
praevia Pastoris et adjutorum ipsius deli berati-
one, vel publicam poenitentiam subire, velin pau-
perum usum, multam erogare com cllitur. Si
vero excommunicatusin rem prohibitam sc in-
gesserit; Domino suo, qui eo hominc a Pastore
monendus erit, mulctam exsolvat. Quod si do-
minus in iliud non animadverterit: Pastor Su-
perintendenti, qui porro id Regi significet, in-
dicare cogitur.
14.
A Communione fidelium separatus, medio tem-
pore Verbum Divinum in Ecclesia audire
poterit. Seorsum vero suum sibi locum ha-
beat. Praeterea Pastor usque eum admoneat,
ut redeundo in viam, Deo ac Magistratui se
reconcilict.
15.
Si intra annum et diaem, praevia confessione et
deprecatione publica, ad Ecclesiam haut redierit:
ad judicium Praepositorum citabitur, ut
facta condemnatione, domino suo traditus, ex
Regnis provinciisqve Regis relegetur.
p.1167
16.
Qi excommunicatus sibi injuriam sactam esse
cexistimaverit: causam in Supremum Regis
j judicium i ntroducere ei integr um erit: Ita dein-
de quod juris erit, statuetur. Incontinenti au-
tem citationem extrahere cogitur, cum alioqui
rem executioni mandari necesse sit.
17.
Si quis autem vel communione Eucharistiae
exclusus, aut conminatione excommunicatio-
nis territus, conversionem sui desiderando, seri-
am confessionem ostenderit: Velii, qui auspubli-
cam poenitentiam subire necesse habent, autin
iudicio erectis pejerarunt digitis, aut in jure ac-
cusati, furtique convicti, gratiam obtinuerunt;
i EPER RAMM ENES?ae,
item, qui homicidii commissi veniam impetra-
runt; ut et illi, qui excommunicati sunt, seriam
cordis conversion?testari desideraverint: ob de-
licta et scamdala publice admissa, publice ecclesiae
reconcilientur: quod quidem post concionem ante-
meridianam, coetu adhuc praesente, non vero ho-
ris matutini culcus, aut sub tempus concionis an-
temeridianae, cultu nondum inchoato, fieri o-
portebit. Caeterum in absolutione, forma in libro
rituali praescripta servabitur.
p.1168
18.
Posteaquam excommunicatus ita EcclesiaeDei
restitutus, praevia Christiana conversione, ab-
solutionem im petraverit: nemo velin udicio, vel
in congressu, velalibi hoc ei objicet: qui contra f-
cerit; viginti sem unciarum argenti poena, aequali-
ter nter pauperes et cum, cui hoc ex pro ba cum
fuerit, dividenda, ferietur: Quod si per inopiam
solvere non potuerit: publicam poenitentiam su-
bire compellitur.
19.
Quicunqe in excommunicatione decesserit,
si neque publice in ecclesia, neque morbo du-
g
rante privatim absolutionem acceperit: in ec-
clesia, aut coemiterio sepeliendus non est.
20.
Si qui in loco aliquo publice peccavit, ex variis
causis impediatur, quo minus facile ad illum
locum, ubi deprecatio coram ecclesia facienda
erat, redire possit: absolutio, quam ex animo, in
loco illo, ubi commoratur, desideraverit, publice
ermitti poterit: dummodo Pastor loci, ubi de-
l'ctum admissum est, totius causae circumstantiis
modeste expositis, quo persona illa sine periculo
p.1169
absolvi possit, parochum in cujus ecclesia delin-
quens reperitur, absolutionem peragere roget.
Sic ubi personailla absolutionem impetravaeerit:
parochus ille, alteri, id apud se esse peractum,
per literas aperiat: ut ille deinde in sua quoqve
ecclesia hoc publicare, et delinquentisnomine,
scandalum, a quo absolutionem in altero loco
accepit, deprecari possit.
Qi, qui publicam poenitentiam agere cogitur,
cordis contritionem, piamqve resipiscenti-
am ostenderit: a Pastore absolutione impertien-
dus erit; licet Domino, quod ipsi debetur, non-
dum solutum sit.
Si quisignotus, in Regisregnis et provinciis na-
tus, et propterea quod testimonium vitae ac
morum non proferat, sacramento prohibitus,
ita peccaverit; ut disciplinamecclesiasticam sub-
irc necesse habeat, nihilomagis ad publicam
absolutionem, nisi testimoniun produxerit, ad-
mittetur. Quod si illud, intra tempus praefixum
haut ostenderit: ad judicium Praepositorum ci-
tabitur, ut in eo, quod supra de contumacibus
excommunicatis dispositum est, servetur.
p.1170
23.
Personam incertam, quae ignoratur, quae sit,
* neqve excommunicari, neque excommuni-
candi gratia proclamari oportet. Nam si pec-
catum, aut facinus ab homine ignoto perpetra-
tum fuerit: Pastor pro suggestu orans, Deum in-
vocabit, ut si homo iste in vita sit, detegatur, poe-
naque debita adficiatur, atque agnitis peccatis suis
resipiscat. Praeterea, cum ei peccata, quae cela-
verit, in coelo retincantur, tantoqve longius a
conversione sui absit, quanto magis Verbi Divi-
ni ministro, atque Ecclesiae ignotus esse deside-
raverit: admonendius erit, ut li praesens admoni-
tionem audire, aut sciscitari possit, Sacramento
Corporis et Sanguinis Christi abstineat; quippe
cum sub ira Dei maneat; donec emendetur, con-
fiteatur, ac resipiscat.
24.
Si in districtu quodam, dominus, aut patronus
non habita Dei, suaeque ipsius conscientiae ra-
tione, manifestis peccatis atque criminibus se vo-
lutaverit, aut agricolas suos, a Cultu Divino, per
operas rusticas, aut alia negotia, citra justissimam
causam atqve necessitatem, in feriis, precumve
diebus arcuerit: Pastor in illa parochia, ubi per-
p.1171
sona istaec, larem fovet, aut moratur, posteaquam pri-
vatim ea admonuerit nihilque profecerit, Praeposito
ac Superintendenti id indicabit. Hi ubi memo-
ratam personam accersi jusserint, circa ex-
communicationem atqvce alia adversus cum ser-
vanda, ita se gerant, procedantqve, ut, coramDeo,
ac Rege, se rFationem reddituros esse confidunt;
ne, si forte dignitate personae commoti acdeter-
riti, ea, ad quae ex suo in Deum ac Regem offi-
cio facienda obstricti sunt, omiserint, eos cul-
pa sua redarguat. Si vero persona ejusmodi,
minis, missisve nuntiis, aut vi adhibita, Ver-
bi Divini ministrum offendere ausa fuerit:
nullatenus id inultum auferet. Pastor quoque,
II nisi haec observaverit, a Praesfecto Dioecesaeos ac
Superintendente compellatus, officii amissione
condemnabitur. Quod si Praefectus Regius, aut
Superintendens Regi haec significare supersede-
rint: quadringentas argenti semuncias proxi-
mo xenodochio solvere compellendi sunt.
j Alioqui.i quisPastori, aut adjutoribus ejus con-
AX yitium fecerit, cos ve propter admonitionem,
bono animo priyatim factam, misso muntiointer-
pellaverit: magistratui hoc vindicandumindica-
p.1172
bitur: qui ubi severitatem dissimulatione distu-
lerit, res ad sublimiorem sedem referetur.
uoniam vero Pastorem et adjutores ejus, in rebus
dubiis, sano pioqve consilio, lenitate ac mo-
destia uti decet: causasillas, quae coram ecis priva-
tim, admonendo, hortando, sciscitando, sparsum-
qve rumorem indicando tractantur, ad examen
alienum seculare, aut processum adversus ipsos,
licet non omnia rumori respondeant. haut vo-
cari, nulloqs modo in seculare judicium trahi o-
portet. Ne vero diffamati, si innoxius fuerit, e-
sxistimatio ullo modo minuatur: scripturam de
his conficere haut permittiturs sed omnia inipso-
rum conventu secreto peragantur. Quod si
Pastores, ejusye adjutores, arcani quid propalave-
rint: quisque officio suo motus, pauperibus sexagin-
ta semuncias argenti solvere compelletur.
Postores ecclesiae, eos omnes, qui jurando at-
gpve execcrando quotidie delinquunt, in con-
fessione, cum lenitate et prudentia admoneant,
unumquemque in concione et confessione hor.
p.1173
tando; ut, sicut oportet, in domo sua curam e-
jus rei sibi demandatam habeant. In congres-
sibus honestis, eos qui hac ratione Deum offen-
derint, commoncfaciant, simulqve ad cleemosy-
nam crogandam cohortentur. Deniqve eorum,
qui adversus haec obstinate se gesserint, nomina
annotent, ac magistratui ipsorum, quo compe-
tenti poena adficiantur, exhibeant.
28. I il
Pastores, vel adjutores eorum, qui in officio suo,
severitatem dissimulaverint, aut segnius e-
gerint, exPraefecti Dioecesani etSuperintendentis
arbitrio, sicut oportet, pro ratione admissi pu-
niantur.
29.
Quoties inter parentes ac liberos, maritum et
uxorem, personas desponsatas, aliosve, veluti
vicinos atque amicos, dissensiones ac simultates,
quas sine ambagibus et obtrectatione placide
componi, humanissimum, consultissimumqve
foret, exortae fuerint: quilibet, qui Christianam
Charitatem potiorem duxerit, a scandalo, ma-
logve odii invidiaeque principio abhorrens,
vel coram animae suae curatores vel hac re nihil
p.1174
proficiente, coram ipso etcollegis ipsius simul,
querelam proponat, eoqve modo placation oc-
casionem praebeat: ne levi ex offensa impium ge-
neretur odium, sed ut incomodis subrepentis mali
in tempore occurratur. Si quis vero in odio obsti-
nate perseveraverit: adversus illum, quodantea de
contumacibus dispositum est, servabitur.
CAP. X.
De officio Pastorum circa
Funera.
WWn mortuos, ubi conditi, autin foveam demissi
fuerint, Pastores humum ingerant. Quod si vaca-
verint, rogatique fuerint: concione pro suggestu
habenda, populum in verboDei instruant. Siquid
autem in praemium laboris sponte iis oblatum
fuerit: id sive oppidani, sive rurales sint, acci-
pere prohibendi non sunt. Nullatenus autem,
quid, quantumque desiderent, ipsi definiant:
sub poena amittendi officii. Pro humo duntaxat
ingerendo, in pagis quicquam accipere, iis haut
permittitur.
p.1175
2.
In concionibus funebribus, modum, circa de-
functi facta et laudes enumerandas, servent:
caveantque ne temere quid contra suam ipsorum
conscientiam cloquantur, neve quid indecori
de mortuo proferant.
3.
pettis contagiiqve temporibus, in Ecclesia bre-
vitati studeant: et concionem dimidia par-
te, solito breviorem habeant. Funebris vero
concionis loco, in cemiterio brevem tantum-
modo admonitionem afferant, precesve cum
Oratione Dominica recitent, in quibus cum
Coetu praesenti, Deum de minuendo contagio,
aliisqve rebus necessariis invocent.
l
l
i
I
:
I jumum non aggerant, neque parentent mor-
EnmmimmImmmmsi
n.uuo, qui ob facinus ultimum supplicium
subiit, sibive ipsi mortem conscivit, aut excom-
municatus absolutionem haut impetravit: vel
per sententiam judicis, infamia notatus fuit, nisi
magistratui et actori satisfactum sit.
p.1176
CAP.XI.
De Pastorum Vita ac Moribus, De-
lictis et Mulctis.
ART.I.
Pastores, ita ut Verbi ministros decet, in mo-
ribus ac conversatione se gerant: quo au-
ditores exemplo regantur, aac vita et doctri-
na eorum, ab omni offendiculo remotae, ad ali-
os aedificandos, sibi respondeant: Neqve vero
officium suum vitae turpitudine dehonestent; sed
tales semper se praebecant, quales eos pro digni-
tate muneris esse convenit.
I 2.
Qemper pastorali habitu, qui Verbi DiviniMi-
nistro conveniat, vestiti sint. Arma, gladios et,
sclopeta ne gerant, secumve portent. Uxores et
liberi eorum, pro necessitate, statuque suo, sine lu-
xu se vestiant.
3.
Nullus Pastor alterius officium, sive Cultum
Divinum administrando, sive concionemfu-
nebrem habendo, sive aliis modis exerceat: nisi
p.1177
rogatu aut voluntate Parochi, vel jussu Superin-
tendentis hoc fiat.
4.
Pastores, incendii aut egestatis intuitu, literas
ad colligendam stipem haut porrigant: Verum
eas duntaxat, quibus Magistratus calami-
tas atque egestas miserorum exponitur, conce-
Adant.
Attestationes parochianorum haut subscri-
bant, neqve obsignent: Testimonia vero
vita ac morum ipsi suo periculo exhibeant.
Dastores pagani, sepiendo, claudendo, munien-
‘ doqve, ut et alis in rebus, erga vicinos, ne
cumilllis in jurgia litesque incidant, aequos, sicut
C
oportet, se praebeant. Loco publico conventus
ipsorum abstincant, nec nisi necessitas postula-
verit, Praepositumqve, aut Superintendentem
ca gratia consuluerint, judicium ingrediantur.
Xenia, quorum nomine catastro Regio inser-
dui sunt, cehsumque pastoralem, quem hacte-
nus pendere consucverunt, in tempore solvant.
p.1178
8.
Pastori longius in Dioecesin, nisi Praeposito hoc
significaverit, haut proficisci, neqve Dioece-
sin absque veniaSuperintendentis egredilicebit.
Omnia tamen profecturus sic ordinet, ne quic-
quam, se absente, in officio negligatur.
astores haut negotientur, nisi in illis rebus, quae
domi apud iplos nascuntur, ac parantur.
Multo minus cauponam exerceant, aut cere-
visiam, vinumve adustum vendant.
IO.
Recularibus, veluti judicis, scribae, procurato-
y
ris ad litem, reique coquinariae propter nu-
ptias, aliisve hospitii negotiis haut se immisceant.
1II.
astor, qui in administratione Eucharistiae, ne
gligenter atque indecenter sc gesserit, vinum-
que pro pane distribuerit, statim suggestu pro-
hibebitur, ut eo tantisper abstincat, do-
nec praevia deprecatione publica, a Praeposito,
aut, ubi Praepositus ipse deliquerit, upcrinten
p.1179
dente, aut, si Superintendens morbo, aliove im-
pedimento detineatur, a Praeposito quodam ho-
noratiori, per ipsum ad hanc rem electo, absolva-
tur. Delinquens vero, deinde a Superintenden-
te, adjudicium Praepositorum citabitur: habito-
que examine vitae ac morum ipsius, ubi cum, aut
ropter vitae turpitudinem male audire, aut per e-
Prictacem delictum hoc admisisse manifestum fu-
erit; et officio, et reditibus ejus privabitur. Alioqui,
si moribus vitaque inculpatus inveniatur, ut
tantumodo per incuriam, alia meditando, sic de-
liquerit; peccatum a se commissum, ubi absolu-
tionem publicam impetraverit, mulcta, ex arbi-
trio Praefecti Dioeceseos ac Superintendentis sta-
tuenda, quae viduis parochiae pastoralibus appli-
cabitur, expiare poterit. Quod si morbo, aut
inopinato infirmitatis casu oppressus fuerit:
parochiam quidem retinere ei permittitur;sed di-
aconumalere cogitur: ipsi vero in altari quicquam
administrare haunt licebit.
j 12.
repositus, illos, qui Sacramentum sic accepe-
rint, privatim accersitos edoceat, quam gra-
viter deliquerint, quod animum ad ea, quae fa-
Cerent, non attenderint: Juxta vero, cos, tam in
p.1180
hoc, quam in alio delicti casu consoletur. De-
inde auditores omnes publice moneat: ut ani-
mum diligenter advertant, casuque ejusmodi
occurrente, ipsi potius Pastorem modeste ad-
monendo praeveniant, quam ipsius incogitan-
tiae se participes reddant. Deinde illi, quibus id
accidit, post praemissam admonitionem priva-
tam ac confessionem, denuo ad Sacramentum
admitti poterunt.
13.
Pastor, qui foeminam ab alio compressam, in
matrimonium acceperit, aut uxorem suam,
ante benedictionem sacerdotalem cognovisse,
convictus fuerit, praevio processu legitimo pa-
rochiam amittat.
14.
Si Pastor ita inebriatus fuerit, ut in locum aliquem
vocatus, officium sine scandalo facere
nequeat: absqve ulteriori admonitione, paro-
chiae amissione condemnabitur. Quories ergo
clericus ad honestum convivium invitabitur:
neutiquam se ad ebrietatem, aliamve luxuriam,
nocturnos consessus, obscoenitatem verborum,
aut saltationum turpitudinem, et similia se tra-
p.1181
hi patiatur. Nemini quoque ad ebrietatem cum
invitare, multo minus invitum ad eam cogere
permittitur.
15.
Videant Pastores, ut, praeter Sacrae Scripturae
Codicem, etiam alios, sapientibus atqve eru-
ditis probatos libros habeant, atqve evolvant.
Quod si Pastor, cui facultates ad eam rem sup-
petunt, a Praeposito ac Superintendente admo-
nitus, librariam llam supellectilem sibi non com-
paraverit: poenam ex arbitrio Superintendentis
subire compellitur.
16.
Mulctae, quae Pastoribus, aliisve personis eccle-
siasticis per sententiam irrogatae, ex delictis,
amissione officii non puniendis, solvendae sunt,
viduis pastoralibus inopia laborantibus praebeantur.
Idem in stupri similibusque poenis pecu-
niariis, quae ad confiscationem bonorum haut
extensae, atque in villarum pastoralii fundis comis-
sae, a famulitiis Pastorum solvendae sunt, ob-
servabitur.
p.1182
CAP XII.
De Pastorum Aedibus ac
Reditibus.
Dastores resideant in paro chia ecclesiae sibi
I commissae, in villis suis Pastoralibus, quas
CCCdm juribus suisomnibus, et possessionibus
4
adiacentibus, quae antiquitus eo pertinuerunt,
iiimunes habeant. In locisautem, ubi duae pluresve
illae pastorales inveniuntur, Pastor in una earum
Tesideat, exque silva ejusdem, pro necessitate sua,
dlande, lignoqve gratis fruatur. Ex reliquis autem
aat et agricolarum yillis, quae mensae ipsius appli-
catae sunt, fructus et pensionem colonariam per:
Cipiat, operarumqve fruatur jure, quod viginti
annorum quieta possessione servavit, vel juread
se pertinere ostendit.
2.
Si villa, quam pastor inhabitaverit, silva careat:
ex silvis, quae alteri villae Pastorali, aut an-
nexae silvam habenti adjacent, libera glande
penuqve ligni necaessaria gaudeat. Caveant autem
p.1183
sedulo, qui pastoralium silvarum curam
gerunt, ne Pastores, caeedendo eas devastent.
E villis annexis, Pastores ipsi omnes decima-
rum partes percipiunt.
(irca aedes Pastorales, quas Pastores inhabi-
tant, datisque centum imperialibus sibi
/.
comparare possunt, omnemqve pecuniam, quae
ex ea summa exigitur, pauperibusque Hafniae assi-
gnata est, sequentia observentur.
(1.) Nulli creditori, quaequae petitio adver-
sus Pastorem, liberos ejus, aut heredes ei com-
petat; sive Pastore adhuc vivo, sive mortuo, quis-
quis titulo, praetextusve obtendatur, in emtis villae
Pastoralis aedibus, executionem, hypothecam, aut
pignus obtinere permittitur. Si vero bona vi-
resque patrimonii ad aeris alieni exolutionem
haut suffecerint: creditores tantum a successo-
re Pastoris defuncti accipient, quanti aedificiumin
priori emptione constitit; nisi medio tempore vi-
tium contraxerit: sin autem pluris aestimatum fu-
erit; superluum, non obstante creditorum
petitione atque impedimento, in modicam su-
p.1184
stentationem uxori liberisque defuncti cedat.
In cujusque tamen Pastoris defuncti bonis, jure
praelationis praecipiendum erit debitum, quod
Pastor defunctus directori pauperum, pro com-
parato villae Pastoralis aedificio, nondum exol-
vit; item in Dioecesi Seclandiae, quod viduis pa-
storalibus solvere promisitaut sub usuris debet.
(2.) Si per infortunium, aedificium villae pasto-
ralis, postquam comparatum fuerit, incendio
conflagraverit: ad illud exstruendum, ab una-
quaqve locuplete Dioeceseos illius ecclesia, in
qua damnum acciderit, unus imperialis contri-
buetur.
(3.) Si Pastor, soluto aedificii Pastoralis pre-
tio, decesserit: successor in officio, heredibus
ipsius, praevia duorum Pastorum proxime ha-
bitantium, duorumqve optimorum paroecia-
norum aestimatione, pretium aedium atque im-
pensas, quibus meliores redditae sunt, restitue-
re cogitur. Observandum tamen est, ne aesti-
matio quingentos florenos (slette Daler) ex-
cedat.
(4.) Si uxor parochi diem obierit: aedificium
villae pastoralis in hereditatis divisionem,
quasi hereditarium non venict: Post obitum ve-
p.1185
ro Pastoris, lucro liberorum atqve heredum i-
psius cedat, hisque solis, facta aestimatione, preti-
um ejus a successore solvatur. Sin autemPastor,
postquam ad novas transierit nupuas, decedens
uxorem reliquerit: vidua ad aedificii aestimatio-
nem percipiendam pari jure, quo in reliquis de-
functi bonis, pro parte admittitur-
CS.) Pastor, qvi pro centum supra memo-
ratis imperialibus, domum pastoralem sibi haut
comparaverit: pauperum directori, de memo-
rata sorte, sex imperiales, usurarum nomine,
undecimo die Junii, annuatim gratis exolvat.
Qvoud si pastor decesserit: directores, domum
aestimari faciant, et si ruinosa inveniatur, ex re-
bus hereditariis, seccundum morem regionis, me-
liora legitime praecipiant. Ita in eorum erit arbitrio,
pauperum nomine, prout ex re illorum esse du-
xerint, vel aedium aestimatarum, si conservatae
sint, eligere pretium, quod a successore in offi-
cio, pauperibus solis, non vero heredibus Pa-
storis, aut creditoribus, juxta conventionem, in-
ter pauperum procuratores, Directorum no-
mine et successorem, initam, solvendum erit:
Vel si pauperibus utilius hoc videatur, res ser-
varce ac retinere.
p.1186
E contrario, successori in officio, domus rui-
nosa, sine pretio gratis, vel pro co quod aequum
videbitur, concedi poterit; ca conditione, ut sin-
gulis annis, aedificandi reparandique sumtus im-
pendat neccessarios; quos deinde successor, he-
redibus ipsius, nihil eo nomine soluturis, refun-
dere cogitur. (6.) i per incuriam pastoris, aedifici-
um pastorale, medio tempore, ruina deformetur;
Directoribus, ubi hoc eis significatum fuerit,
operam dare permittitur, ut praevia inspectio-
ne oculari, viri haut suspecti impensas defini-
ant: Sumptus illos incontinenti, nisi, de iis
intra annum in aedes faciendis idonee cave-
rit, ex bonis pastoris exolvi, atque in domum
impendi oportet. Nihilotamen sccius, pauperes,
co nominc, post obitum parochi antecessoris,
cum successore in officio, paciscendi facultatem
habebunit.
(7.) Ut Directoribus de statu domus pasto-
ralis accurate constare possit; defensores eccle-
siae una cum Praepositis, notitiam de hoc eis sug-
gerant, cavendo simul, ne quidquam eorum, quae
directores in utilitatem pauperum ab ipsis fieri
desideraverint, intermittatur, cum alioqui eo
nomine reddendae rationi obnoxii sint futuri.
p.1187
5.
In pagis, Pastores in tribus magnis feriis, item
diebus illis, quibus personae desponsatae co-
pulantur, infantes baptizantur, et puerperae te_-
plum ingrediuntur, decimis atque oblationibus
suis, et circa messem, unius dici gaudeant operis,
quas a masculis pariter atque fetminis, aedificium
sine arvo habentibus praestari oportet. In opidis
autem, nummis Pastoralibus suss, sicut hactenus,
bis in anno fruantur.
s quid per injuriam, veluti villae, aedificia, agri
prata, silvae, aqua piscatoria, aut similia, pa-
storibus ademptum fuerit: Patroni ecclesiae,
aut Praefecti Regii, pro recuperandis possessio-
nibus illis, lege experiantur. lidem pari mo-
do illos adjuvabunt, ut a parochianis suum con-
sequantur; omnibusqve modis adversus injuri-
am iis auxilium ferent.
CAP.XIII
De PastoraliumViduarum atque Here-
dum Commodi reparatione
set Anno gratiae.
p.1188
ART. I.
etl post factam siliginis sementim, veluti paul
post diem S. Martini, pastor ruralis decesse-
I rit: ejus vidua superstes, liberi aut heredes,
OCOsota siliginis, quae sata fuerit, dimidiaqve hordei,
ull quod fuuturo anno serendum erit, sementi, una eum
iill futurarum decimarum parte dimidia, fruentur.
Ki vero post hordei sementim, inter Calendas
V Maji, et diem Bartholomaei, mortem obierit:
u quod seminatum fuerit, metant, atqve anni il-
lius dimidiam decimarum partem capiant, pro-
l que dimidia parte, futuram sementim siliginca
H
l percipiant.
an uodsi inter diem Bartholomaei et S. Martini
decesserit: ejus anni decimas omnes reti-
nebunt, futuramqve sementim siligincam to-
tam habebunt.
Agatorum emolumento comprehenditur, omne
frumenti genus, una cum prati foeno, quod
e o anno metitur, et coacervatur in eo arvo, ex
4n quo9 sata percipiuntur.
p.1189
5.
Quod ad sata futura attinet, pro dimidia par-
te a successore percipienda: successor im-
pensas arationis, seminis ac messis, pro dimidia
parte ferre cogitur.
Oblationes omnes, quae a die Pastoris emortu-
ali, ad cundem anni sequentis diem, intra
templum offeruntur, in binas aequas dividuntur
partes, quarum una ad viduam et heredes, alte-
ra ad successorem pertinebit. Quicquid au-
tem extra templum, veluti concionis funebris,
aliuts ve operae intuitu, successori dabitur: in
solatium laboris, solus retinebit. Pensio quoque
colonaria, et reliquae praestationes usitatae, quae a
colonis, villas aut aedificium habentibus, porri-
guntur, pari modo dividendae sunt.
7.
Vidua pastoralis, domum pastoralem, per totius
anni spatium retinet, sed ita ut sartam te-
ctam, sicut oportet, eam servet. Medio tempore,
successori idoneam ibi habitationem, una cum
lecto, ligno et candela procuret. Cibaria quo-
4
que suppeditet; donec ille sequenti anno, ad per-
i
REEEAAEp
cipiendos officii reditus admittatur.
p.1190
8.
Quicquid successori hoc modo decedit, id illi,
si vivus a parochia dimissus fuerit, aut eo
mortuo, viduae ejus superstiti atque heredibus,
quemadmodum dictum est, refundetur.
9.
S: successor statim post mortem antecessoris,
ad solidos plenosqve reditus admissus fuerit:
superstes ejus vidua atque heredes, commodi,
quo non caruerunt, restitutionem urgere ne-
queunt.
10.
Si in pago, defuncti pastoris vidua, nuptias
cum novo parocho haut contraxerit: succes-
sor ei quotannis, ex officii reditibus, quantum
raepositus, duoqve pastores in herreda, pro qua-
litate redituum officii, et conditione viduae ar-
bitrati fuerint, in alimenta porrigat: modo id
observetur, ne redituum certorum octava pars
excedatur. Commodo istoc, quoad in viduitate
honesta, citra famae maculam perseveraverit,
gaudeat et a Pastore hoc ei in herreda, exhi-
catur, si ibi moretur, alioqui in opido proxi-
mo, eo loco, quem vidua designaverit, praesta
p.1191
bitur. Quodsi in parochia plures una viduae re-
poeriantur: pensio illa, pro statu ac conditione
ipsarum, a Praeposito et duobus Pastoribus, ex
consilio Superintendentis distribuctur.
11.
Similiter, si Pastor opidanus decesserit: vidua ejus,
per annum integrum, domum pastora-
Iem retineat; nisi interim a Curatoribus eccle-
siae, de domicilio idoneo, quo gratis, quoad in
viduitate honesta atque inculpata perseverave-
rit, fruatur, ei prospectum fuerit. De caetero
post obitum mariti, a die ejus emortuali, usqve
ad eundem anni sequentis diem, ipsa, liberi aut
heredes defuncti, ex anni reditibus pastoralibus
certis atqve incertis, exceptis sponsaliorum ac
sepulturae honorariis, dimidiam portionem se-
mel percipiant, Deinde magistratus, praeter
habitationem gratuitam, ei liberisque ipsius, si
nops fuerit, alimenta ex pecunia, pauperum
provideat. Quodsi magistratus auxilium ferre
non potuerit: successor pro qualitate redituum
officii, ex Praepositi, duorumqve Pastorum arbi-
tratu, ei quotannis aliquid in sustentationem
porrigat.
p.1192
12.
Pastorum atqve aliorum Clericorum viduae,
quae in opidis constitutionem rerum suarum
facere coguntur, quamdiu in viduitate rema-
nentes pic atqve honeste vixerint, ab omnibus
civilibus et civitatis tributis atque oneribus, licet
modicam negotiationem excrceant, immuni-
tate gaudeant: Quodsi magna earum negotia-
tio fuerit: non nisi mercaturae onera subire co-
gendae sunt. Quae vero omnino inopes inveni-
untur, etiam a metatorum, excubiarum, simi-
libusque oneribus, vacationem habeant.
Ssi in paroecia civitatis, aut pagi, inveniatur
diaconus, qui certos non habens reditus, a
Parocho salarium accipit: Post obitum paro-
chi, heredes, atqve ejus successor, prout rediti-
bus et commodis percipiendis exaequantur, in
annali ejussustentatione, par onus subibunt.
Tributa Regia, aut collectas, quae reditibus
officii indicuntur, quisqvae pro rata com-
modorum ad se pertinentium, solvit.
p.1193
CAP. XIV.
De Diaconis aut Pastorum
Collegis.
ART.I.
arochus, qui ob senectutem, infirmitatem,
I aut parochiae magnitudinem, collega in-
diget, exSuperintenden tis, Praepositic con-
silio eligere poterit virum idoneum etiam filium
suum, si modo habilis fuerit, quem officio initi-
andum cumliteris ad Superintendentem mittat.
Ubi vero parochus vel diem obierit, vel ab
officio dimissus fuerit, patrono ccclesiae suum
jus, quod ad Pastorem vocandum ej com
petit, illibatum servabitur.
: 2.
Alioqui parochus, quoad aetate ac valetudine
robustus fuerit, haut adsciscere poterit dia-
conum, cui modicum pro labore et opera sup-
peditet, ut ipse per otium delitiis vacans, nihilo-
secius reditus omnes percipiat.
Il
Contractum intor Parochum et Diaconum
p.1194
celebratum, etiam a Praeposito subscribi et ob-
signari oportet, quo utrinque bonum et ae-
quum servetur. Literis quoqve vocationis in-
serendum erit, quid Diaconus annui salarii no-
mine habiturus sit; nec eum a Parocho dimis-
sum iri, modo bene horesteqve se gesserit, co-
usqve donec ad meliorem conditionem perve
Impensas, quas Diaconus in iter ad Superin-
tendentem erogavit, quo examinandum at-
qve officio initiandum se praesentaret, parochus
refundere cogitur.
j Parochus, Diaconum in officio remanere de-
siderantem, non removeat: nisi tanti deli-
cti, ut sine scandalo manere nequeat, eum con-
vicerit; interque eos legitima sententia, justam
remotionis causam continens, pronuntiata
fucrit.
Capellanus, qui sine justa causa, Praeposito in-
scio, temere officium resignaverit, culpae suae
pretium feret, ubi de alia connditione, licet a pa-
p.1195
rocho et parochianis testimonio bono instru-
ctus sit, ei prospectum haut fuerit.
7.
Superintendens Parocho invito Capellanum
non adjungat, nisi mota coram ipso quere-
la ostensum fuerit; paroecianos ab eo negligi
ministerioque bene gerendo imparem esle, at-
que a Superintendente admonitum, ut officium
vel per se, vel Capellanum recte ministrandum
curaret, nihilo secius hoc omisisse; Ita enim
aut suis sumptibus, idoneum Capellanum adsciscere,
aut parochiae ministerium dimittere
compelletur.
8
Parochus erga Capellanum, sicut Dei mini-
strum, atqve in verbo Dei colendo, ac pro-
pagando collegam, se gerat. Proinde absqve
mmurmuratione, convitiis, aliaque injuria, ne-
cessarium ac sufficientem victum, cibum, po-
i
I
tum, conclave, lectum, lignum, candelam, et
;
loturam, item profectionis, parochi, officiique
]
gratia suscipiendae requisita ei praestare com-
pellitur.
p.1196
9.
Capellanus erga parochum suum tanquam
parentem et Dominum, decenter, obse-
quiose, humiliter, diligenter, caste ac fideli-
ter, omui petulantia in uxorem et famulitium
cius abstinendo, se gerat. Quod si Parochus,
aut Capellanus, adversus haec fecisse probentur:
eos admoneri, corrigi, aut pro qualitare causae
puniri oportebit.
j IO.
Capellanus in parochi ignorantis atque inviti
domum uxorem non inducat, quippe quod
maximis incomodis ac dissensionibus materiam
praebere possit.
j In.
Capellanus, absque venia atqve injussu paro-
chi, nihil in officio gerat.
j C4P. XV.
De Aedituis ac Substitutis.
ART. I.
Qolistudiosi dehinc aeditui constituendi sunt,
§ quos, ubiliteras vocationis ad officium, ab eo,
p.1197
qui jus vocandi habet, acceperint, Superinten-
ente, an etiam idonei sint, examinari oportet.
2.
Agditui in pagis, praeter institutionem, quae
die Dominica peragitur, ctiam semel in
septimana, juniores in Catechesi erudiant, ita
ut quavis septimana, totius parochiae juvenes
ab aedituo instruantur. Quo vero id expediti-
us procedat; juniores ex villis scorsum positis,
pagisque minoribus, ad locum illum, ad quem
aedituus, ex consilio et voluntate parochi, cos
vocaverit, se conferre coguntunr.
3.
Cum Cultus Divinus, in ecclesia administratur;
cantui praesint.
4.
Actuariorum officiis non fungantur, neqve
munus seculare administrent.
5.
Precum pacisque gratia mane et vesperi cam-
panas pulsent. In locis autem, aedituo, qui
resideat, aut substituto carentibus, parochiani
ipsi pervices, id curent; aut universi, cum uno
eorum, qui hoc faciat, paciscantur.
p.1198
6.
Poarochis suis obtemperent, atque obsequi-
um praestent in omnibus, quae ex officio
praestanda ab eis injuncta fuerint.
7.
S. Pastor, Superintendentem per literas con-
sulere, necesse habuerit: aedituus, aut sub-
setitutus cas proximo Pastori perferat, Hic per
suum aedituum, aut substitutum, illas ad vicinum
mittat, sic porro perferendas, donec ad Super-
intendentem pervenerint: Idem ctiam in re-
sponso, aut consilio, ad Pastoris consultatio-
nem remittendo observabitur. Quod si Su-
perintendens, ad Praepositos, aut Pastores lite-
ras miscrit: idem juris erit.
8.
AQdituis, officii gratia in loco sedem fixam
habentibus, ignorante Pastore, citraque
ipsius veniam prosicisci non licet.
9.
Agditui in pagis, larem in parochia foveant,
atque aedituorum habitationibus, quae
antiquis temporibus eis assignatae fuerunt, cum
p.1199
omni accessione fruantur. In locis autem, u-
bi aedituorum non fuerunt aedes, ab Ec-
clesiis, Patronis et Defensoribus earum, com-
modae habitationes procurentur, quas quidem
ipsi aeditui sartas tectas servabunt, sed immunes
a canonis atqve operarum praestatione habe-
bunt. IM
In tribus magnis feriis, item diebus illis, qui-
bus personae desponsatae copulantur, infan-
tes baptizantur, et pucerperae templum ingre-
diuntur, oblationibus suis a rusticis fruantur.
Gaudeant quoqve minoribus praestationibus,
veluti pane, buccellato, lardo, anferibus, ovis,
quae rustici hactenus pendere consueverunt,
item pensione mergitum frumentaria, aedituis
praestari hactenus solita, quae tertiam continet
partem ejus quantitatis, quam Pastor decima-
rum nomine, ex omnis generis frumento per-
cipit: atque haec mergitum pensio aedituis in
agro praestabitur. In locis autem, ubi hacte-
nus in usu fuit, ut aeditui pro mergitibus, frumen-
tum in modio acciperent, idem inposterum
servabitur, modo ne memorata proportio ex-
cedatur.
p.1200
11.
Aeditui ab Ecclesia salarium non
accipiunt.
12.
Pagi, substitutos non habeant, nisi cos, quibus
ipsi aeditui ibi residentes, ob senectutem,
infirmitatem, aliamve causam idoneam, ex pa-
rochi praepositique consenisu assumis, salarium
praebent.
.
KAE ditui omnes, sive Eccsesia jus patronatus ha-
Dbeat, sive non, ex reditu suo frumenta-
rio, quotannis partem quintam in frumento
pecuniave, scholis dependant. lis autem, qui
hactenus pensionemi illam haut exolverunt, pa-
troni atqve defensores ecclesiarum, quantita-
tem solvendam, quae pro ratione circumstan-
tiarum aequa videri possit, ex Praepositi, Epi-
scopique consilio definiant: dummodo sicut
dictum est, pensio illa quin
am reditus frumen-
tarii partem non excedat.
E
j P tempore autem pensiones offerant scho-
larum rectoribus: qui eas docentibus ac di-
p.1201
scentibus ad quos pertinent, fideliter distribu-
ere, atqve carum nomine, Inspectoribus scho-
larum, Superintendentibus, Fraepositis, Parochis
Consulibus ac Senatoribus rationes reddere co-
guntur.
15.
1ditui opidani, reditibus, quos ab antiquis
A temporibus percipere coniueverunt, inpo-
sterum gaudeant.
CAP. XVI.
De Praepositis.
ART. I.
Y num, in quavis herreda, oportet esse Prae-
positum, qui Superintendentis adjutor sit,
ac videat, ut ecclesiarum atqve schola-
rum ministri officium suum faciant, ordoqve
decens in omnibus servetur.
2.
Pastores cujusque herredae, cum Superintendente
suo, cligere possunt Praepositum, quem
idoneum esse existimaverint, sive in opido, si-
ve in pago habitet.
p.1202
3.
Draepositi, ad minimum semel in anno, aut si
ita Superintendenti visum fuerit, saepius, o-
mnes praepositurae suae parochias, quisquis jus
patronatus habuerit, visitare, et quomodo Pa-
stores concionentur, Catechiumum explicent,
Sacramenta dispensent, an decenter muneriprae-
sint, officiumqve suumvitae integritate conde-
corent, inquirere coguntur.
4.
Dorro, quomodo juniores in Catechesi eru-
diantur, inquirant: cosdem quoqve exami-
nent, atqve industriam, quam Aeditui, ac Substi-
tuti in officio adhibent, explorent, cosque sedu-
litatis admoneant: deniqve Pastoribus injun-
gant, ut pro officiii sui ratione, haec serio curent.
5.
i in Pastorum aliorumve clericorum, qui cu-
rae ipsorum concrediti sunt, officio, vita ac
moribus, defectum, aut culpam deprehende-
rint. illos officiisui admoneant, et eos, qui sc haut
emendapverint, ad Superintendentem remittant.
Quod si nec ille corrigere cos potuerit: ad Prae-
p.1203
positorum judicium, ut coram Regio Praefecto
Dioeceseos compareant, illos citabunt. Nihil
indecens tolerent, aut dissimulatione tegant, sed
sicut oportet, indicandum ac puniendum cu-
rent; cum alioqui ipsi, eo nomine, judicium
subituri sint.
Parochianorum quoqve curam hac in re ge-
Ae rant: ut sciant, quantum in Christiana fide
profecerint, et quo pacto vita ipsorum doctri-
nae Evangelii respondeat.
qqyni liberos ac famulos suos, ad Praepositi visi-
tationem haut dimiserit, eorum nomina
Praepositus, cujusqve magistratui annotanda cu-
rabit, ut perinde ac si ferias profanassent, com-
petenti poena adficiantur.
: 8.
mraepositi ir quirant, an parochis, consuetum,
qvod ilis ucbetur, salarium praebeatur. Si
a parochianis, quae hic praescripta sunt, haut ser-
vari intellexeriut; eos admotiebunt: Quod si
admonitio ejusmodi ipreta fuerit: Praefecto
Regio, autDomino hoc indicabunt.
p.1204
9.
De reditibus quoque ecclesiarum, et quomo-
do templa et coemiteria sarta tecta serven-
tur, inquirant: de quo latius infra cap: 22. di-
positum est.
I0.
in pensationem hujus operae, a singulis eccle-
siis unum thalerum imperialem, quisquis
etiam jure patronatus gaudeat, quotannis per-
cipiant. Praeter haec, quoties ecclesiae visitandae
cauiae adfuerint, Pastores, cis, diversorium, cum
uno duntaxat curru venientibus, gratis conce-
ant.
I.
sn ordinariis Praepositorum conventibus, quo-
‘tannis compareant: et ubi domum redicrint,
quisque suos Herredae Pastores con greget, ut
quae ibi gesta fuerint, iis communicet.
12.
pPraepositi, quoties cum herredae Pastoribus
negotium aliquod expedire coguntur,
cos ad ecclesiam aliquam, in media fercherreda
sitam, per literas vocabunt, ibique conventus
alle examinc juniorum, canticis sacris, concioni-
bus piis, doctisque colloquiis aclebrabitur. Fi-
p.1205
nitis autem negotiis, quae cum Pastoribus tra-
Cctanda erant: quisque domum revertatur. Epu-
lationes et convivia a congregationibus illis
omnino facessant. IM
13.
Praepositos, juris ctiam peritos esse oportet.
Quodsi Pastor ecclessu, autscholae minister
decesserit: Praepositus cum uno ejusdem her-
redae Pastore, autsi ipse impedimento districtus,
vel mortuus fuerit, proximus pastor illius here-
dae, vicem ejus subiturus, ad bona defuncti se
conferat, atque ea obsignet. Deinde is, quiPrae-
positus eligitur, cum duobus Pastoribus, divisi-
oni praeesse, atque ex legis praescripto eam admi-
nistrare cogitur.
CAP. XVII.
De Superintendentibus, seu Eccle-
siarum Episcopis.
ART. I.
yzuaevis Dioecesis, Superintendentem aRege
AWconstitutum, ac confirmatum habeat: ui
omnibus Praepositis, Pastoribus, scholarum
ministris, aedituis et substitutis praesit, curamqve,
p.1206
gerat, ut omnia decenti ordine ex dispositionis
hujus praescripto administrentur.
2
tysficio suo a Superintendente Seclandiae, in se-
Vde Regia, Hafniae. in templos. Mariae prae-
sentibus Fraeposito, et quingve aut sex pastori-
bus, Dominica aliave die festa, priusquam con-
cio inchoetur, ante altare, consuetis adhibi-
tis ceremoniis initiabitur. Superintendentem,
Seelandiae a Superintendente proxime habitan-
ti initiari oportet.
Superintendens, ubi initiatus fuerit, statim ad
pEpiscopatum admittatur, atque officium su-
um administret.
i
L
Quperintendens, quando ad officium ingre-
ditur, a Praepositis Dioeceseos ac Pastoribus
donum haut accipere, neque praepositi, aut
pastores quicquam ei offerre poterunt. Si
quid datum, acceptumve fuerit: hoc dioeceseos
viduis pastoralibus inopia laborantibus applica-
bitur. Praeter haec tam donatarius, quaam do-
nator, viduis illis, doni illius aestimationem prae-
stare cogendi sunt.
p.1207
5.
Superintendentes, Sacram Scripturam alios
docebunt, VerbumqveDei populo, non tan-
tum in civitate, ubi habitant, sed per totamDicoe-
cesin, quoquo venerint praedicabunt.
6.
Regis Subditos admonebunt, ut pacis et ob-
sequii sint amantes, atque in concionibus,
quae de magistratu, ab iis habendae sunt, debi-
tam obedientiam iis inculcabunt.
7.
C urae eorum huc quoqve evigilent, ut Pastores
Sanctum Evangelium Chriiti, et alia quae do-
ctrinam hanc comitari oportet, pure ac sincere
doceant, cumque familia sua, ut Christi mini-
stros decet, pie vivant.
8.
Quicunqve non habita officii sui ratione, adversus
haec deliquerint, vitamve inhonestam
egerint, cos admonebunt, atqvelut corrigantur
raeeprehendent, velad Regium Dioeceseos Praefe-
ctum, seque ipsos, in judicium Praepositorum,
ab officio removendos vocari curabunt.
p.1208
9.
Jicclesias Episcopatus sui, quotquot possint,
annuatim visitent, ut ita omnium visitatio,
triennii spatio absolvatur. Diligenter quoqve
in omnia, quae supra de visiratione Praeposito-
rum, disposita sunt, inquirant, nec quicquam
corum intermittant; cum alioqui ipsi eo nomi-
nejudicio obnoxii sint futuri.
1I0.
Mum ccivitates ingrediuntur, juniorum scholas
majores pariter ac minores, item Xenodochia
visitabunt, ut quo pacto ludimagistri, paupe-
rumqve curatores, officium suum faciant, et
qua ratione inopes alantur, cognoscant.
I.I.
P scholis, non tantum discipulos, sed etiamLu-
dimagistros, scholaeqve Ministros diligenter
examinent, seduloque curent, ne quisquam tem-
pus suum ibi male collocet.
12.
Videant ne in Xenodochiis alii, praeter vera Xenodochiorum
membra, ibi alantur, sed ad
labores, lanam et opificia, victus quaeritandi gratia
remittantur.
p.1209
13.
In visitationibus suis, et quoties ab ecclesia ali-
qua, ex necessitate vocantur, aut ad eam pro-
ficisci coguntur, in pagis apud curatores eccle-
siarum, cum suis hominibus, et quatuor cquis,
diversorio victuque gratis fruantur.
REBAGRERESUAMGAMMEBCMBMEIBCMn
Ad CancellariamRegis, documentum quotan-
nis mittant, ut exeo, si ipsi in causis quibus-
dam remedium afferre non potuerint. utrum
aliquid eorum, quae hic praecipiuntur, per incu-
riam, aut conniventiam alicujus, intermissum
fuerit, intelligatur.
15.
Superintendentes, nisi persona a Patrono
ad ipsos examinanda mittatur, neminem
per literas ad officium pastorale vocent, neqve
vocationi se immisceant. Neminem quoqve of-
ficio initiabunt, nisi cos, qui literas vocationis ab
eo, cui jus vocandi competit, et testimonium
ab Universitate praesentaverint.
16.
Dona per se, aut per alios, pro pastoribus ini-
tiandis, aut confirmandis, non accipiant:
p.1210
multo minus, gratia, dono, fayore, au t amicitia,
odio aut ira impulsi, aliquem legitime vocatum,
cruditum atqve idoneum, a pastorali officio
arceant.
H 717.
Su perintendentes, casus conscientiae omnes, de
quibus ex Verbo Dei decidendis, quaestio
movetur, ubi vel Rex ita jusserit, autConsilarii et
Praefecti ejus, literas ca gratia ad ipsos miserint,
vel causa ejusmodi, in Dioecesi proposita fuerit,
examinent, atque ex Sacra Scriptura, quam dex-
terrime possint, pro gratia ipsis a Deo conces-
sa respondeant. Alios quoqve Superintenden-
tes, Theologiae Professores, et Pastores eruditis-
simos in consilium adhibebunt, ut quae respon-
suri sunt, certo solidoqve fundamento subnixa
inveniantur.
j 18.
Cousas matrimoniales, quoties sententia, inter
partes pronuntianda est, aut crimen noto-
-
rie publicatum fuerit, aut publicum metui-
tur scandalum, ad forum competens remittant.
Caeteroqui juxta verbum Dei, tam in his, quam
in aliis causis, conscientias liberare, et sana
p.1211
ac tuta consilia suggerere haut prohibentur.
19.
I causis secularibus, injussu Regis non judi-
cent.
20.
Superintendentes, reditibus sibi assignatis
gaudeant, veluti decimis, pensionibus rusti-
cis, cathedratico, et aliis, quae jure ad ipsos
pertinent.
21.
Iades suas sartas tectasqve ipsi, ex reditibus
huic rei destinatis, aut in posterum desti-
nandis, servabunt. Proinde heres Superinten-
dentis, de reditibus ab eo perceptis, sed in re-
parationem aedium pro necessitate haut versis,
suo tempore respondebit.
22.
mnes ecclesiastici, qui Superintendenti sub-
sunt, cum honorent, et sub poena amitten-
di officii, in negotiis ipsi commissis, obsequium
praestent. Si vero notabile crimen in eo ani-
madvertant, aut ipse doctrinam suspectam fo-
veat, aut officium suum negligat, tantumqve:
ejus inveniatur delictum, ut medelamafferre vel
p.1212
nolit, vel non possit: neqve Pastores, neqve Su-
perintendentes reliqui haec celabunt; sed ea
Praefecto Regis Dioecesano, ab hoc ad Regem
referenda aperient. Praefecto vero Dioecescos,
de crimine Superintendentis, quem constans
non accusaverit fama, ad Regem deferre haut
licebit: sed potius ei incumbet, ut cum opus fue-
rit, Superintendentes tueatur ac defendat.
Superintendentes, non tantummo do, ubi of-
fcio initiantur, sed etiam postcaquam ordi-
nati sunt, irreprehensos esse oportet. Si quis
eorum, minus fidelis in officio fuerit, atque a pa-
storibus, donis corruptus, vel amans socordiae,
facienda neglexerit, cra pulae, avaritiae, aut super-
biae deditus, vel manifesto crimine, aut haeresi
pollutus: coram Rege accusabitur; ut ita prae-
sentibus duobus, tribusve aliis Superin tenden-
tibus, quos Rex clegerit, causam dicere comp el-
lendus sit. Quodsi posteaquam manifeste con-
victus fuerit, culpae aut crimini, quod corrigi-
re possit medelam haut adhibuerit: ab officio re-
movebitur, parigve juri cum alio, qui simile
quid admiserit, obnoxius erit.
h 24
S Superintendens decesserit, conjux ejus su-
p.1213
perstes, in aedibusSSuperintendentis ad minimum
dimidium annum remanebit: nec prius, quam
sub festum Paschatos, aut S. Michaelis, inde mi-
grare cogetur: Si vero inter Calendas Aprilis et
Julii decesserit, aut dimissus fuerit: ipse aut vidua
liberi atque heredes ejus ex praesentis anni rediti-
bus episcopalibus, tres quartas percipient. Side
cesserit, aut dimissus fuerit post Calendas Julii
ante Calendas Octobris: totius anni praesentis
i
, I
i
reditibus fruentur. Si post Calendas Octobris,
I
ante Calendas Januarii diem obeat, aut dimitta-
tatur: totius praesentis annircditus, cum quarta
parte redituum sequentis, ad eos pertinebunt. Si
intra Calendas Januarii atque Aprilis mortuus di-
missusve fuerit: totius anni praesentis reditus,
cum dimidia parte redituum futuri anni, capiunt.
Annus autem a Calendis Aprilis anni praesentis ad,
Calendas usque Aprilis anni sequentis computa-
bitur. Vidua vero atque heredes Superintenden-
tis, successori arca Dioecesceos, cum literis ac do-
cumentis ad episcopatum et officium pertinen-
tibus, statim tradere cogitur. Quod si vidua su-
perstes inopia laboraverit, annuo reditu neqve
ab ecclesia, neqve aliunde donata: successor
cei, quoad in viduitate honesta perseveraverit,
quotannis aliquid in sustentationem praebeat;
p.1214
quod quidem proredituum episcopalium qua-
litate, arbitratu Praefecti dicecesani, et quatuor
seniorum Praepositorum determinabitur; sed
ita, ut ne pensio illa, centum thaleros imperia-
les excedat.
25.
Seelandiae Superintendens, in Urbe Hafniae se-
de regia, habitabit, atque in Universitate
tertius Theologiae Professor erit, ibique cum
domi fuerit, nec ad ecclesias et xenodochia visitanda
iter susceperit, Sacram Scripturam pu-
blice docebit.
CAP. XVII
De Schollis.
ART.I.
Un omnibus civitatibus locisque, ubi scholas
i Latinas esse oportet, tres aut ad minimum
duo viri eruditi illis praeficiantur. His junio-
res tradendi sunt, ut imbuantur timore Dei,
doctrinisque illis, quibus aliquando cultus Dei
in ecclesia, scholiset academiis, atque in officiis
civilibus salus publica promoveatur. Ad hu-
jusmodi scholas, evicis pariter atquee civitati-
p.1215
bus, juniores, qui domi profectum idoneum
compararunt, mitti poterunt.
2.
Ludimagister a Superintendente constituitur,
posteaquam ab eo et Parocho examinatus,
atqve idoneus deprehensus fuerit. De Praecepto-
ribus vero Ludimagister ipse ludo prospiciat,
et quos Parochus noverit, idoneosque judicaverit,
adsciscat.
Qui Rectorum officium suscepturi sunt in ma-
jorum civitatum Icholis, ubi quatuor, aut
plures sunt Praeceptores, aut in aliis, qui his exae-
quantur rei literariae ludis; magistri, aut ma-
gisterii candidati sint. Nullibi vero Rectoris,
aut Praeccptoris Officium, velin majoribus, vel
ir minoribus Scholis, cuiquam committendum
est; antequam in examine Philosophico, prima
Laurea dignus repertus, in proxima graduum
collatione eam acceperit.
4.
Videant Ludimagistri et Praeceptores, ut disci-
puli ad honestatem, comitatem, bonos mo-
res, munditiaeqve cultum imbuantur.
p.1216
5.
In erudiendis junioribus, in scholis praele-
gantur libri, isqve docendi adhibeatur ordo,
qui ex Regis mandato, a Professoribus Regiae
.
UniversitatisHafniae jam compositi sunt, aut po-
stea componentur.
n canticis ac precibus ea observetur ratio,
quam Ludimagister, ex Superintendentis ac
Parochi consilio, maxime piam et saluberrimam
judicaverit, quaeque inde a reformationis tem-
poribus in usu est.
-
l
Ludimagistri. discipulorum suorum captum
diligenter observent;cumque duodecimuman-
num excesserint.bona fide parentibus atqve tu-
toribus ipsorum significent, qui in studiis nihil
proficere videantur: utin tempore, opificio aut
negotiationi honestae, pro sua cujusque condi-
tione applicentur. Quos autem ingenio pollere
existimaverint, in scholisad decimum sextuman-
num usqve retineant. Ex eo tempore attente
ex plorabunt; quinam eorum, ea, quae ipsi ex stu-
diis suis hauserint, alios docere possint. llloser-
p.1217
go, quos pares huic re invenerint, et qui studio-
rum metam in scholis praescriptam assecutifue-
rint, ad Universitatem Regis, Cum breviac vero
testimonio, quo pacto se in scholis gesserint, di-
mittant. Si quivero ad eam rem minus idonei
inveniantur: e scholis dimitti poterunt, honestis
secularibus admovendi negotiis.
cholae ministri, salario ac reditibus sibi desti-
natis, gaudeant.
Ludimagister nusqvam a schola longius, nisi
ex Superintendentis, autin opidis minoribus,
ex parochi consensu proficiscatur; sub poena a-
mittendi officii
IO.
praeceptoribus, citra veniam Ludimagistri, nus-
quamproficiscilicet. Longius autem a scho-
la proficiscendifacultatem, citraSu perintenden-
tis, aut in minoribus civitatibus, Parochi con-
sensum, ludimagister eis concedere non potest.
II.
Ssi Ludimagistri, aut Praeceptores negligenter
osficium gesserint, eo quod horas, lectionibus
suis destinatas haut observent, vel ebrietati, libi-
p.1218
dini, et hujusmodi vitiis se dedant, vel in casti-
gandis discipulis modum excedant, scholari-
umpve reditus non ex fide administrent: a Super-
intendente ac Parocho admonendi sunt. Quod
si haec non correxerint: Superintendens eos a
Schola relegabit, aliosque idoneos in eorum locum
substituet.
j 12.
Poerulis in scholis abstincant, ne discipulis uo-
Cceant. In adultiores autem, qui contumaci-
ter se gesserint, iisuti non prohibentur-
133.
Scholae clanculariae omnino abolitae sint-
14.
T udos, in quibus ars scriptoria et Arithmeti-
ca docetur, Magistratus in civitatibus cu-
ret atqve ordinet. Scholarum vero Curatores
et Parochi videant, ut discipuli ad verum DEi
cultum imbuantur. Sed et Ludimagijstri a Pa-
rocho examinandi sunt, antequam eis Scholae
ejusmodi committantur. Discipulos etiam suos
in templo, a Praeposito in annua visitatione exa-
minandos, sistant.
p.1219
15.
Nemo cum liberis suis Prae ceptorem, qui eos
erudiat, e regno mittat: hnisi persona illa
a Superintendente illius Diaecescos, unde liberi
mittuntur, examinata sit, ac Religioni in Regno
hoc receptae addicta inveniatur. Qui contra
fecerit, poenam competentem, quam ut viola-
tor Juris Regii commeruerit, subire cogetur.
16.
Nemo domi liberis suis, aut aliis junioribus
erudiendis praeceptorem adsciscere pote-
rit, nisi in matriculam studiosorum Regiae Uni-
versitatis sit inscriptus, suoqve Praeceptori Aca-
demico, si ejus opera in loco Universitatis
requisita fuerit, aut Su erintendenti, vel saltem
parocho in aliis locis, sibi conditionem illam of-
ferri, indicaverit. Sic cnim illi qui operam e-
jus desideraverit, scire in proclivi erit; num per-
sona ejusmodi, officio huic idonea sit.
j CAP.XIX.
De Xenodochiis et Pauperibus.
j ART. I.
un quovis xenodochio publico, ab Inspecto-
a r i lI
a re xenodochii, dummodo a Rege confir-
p.1220
matio impetretur, vir pius atque idoneus, cae-
lebs, vitae inculpatae castaeque, vel etiam conju-
gatus, si liberos non habeat, ordinetur. Hic
gatu
pro justo salario, xenodochio praesit, atque u-
suras, reditusque ejus omnes, certos pariter at-
que incertos, pro sustentatione ac necessitate
egenorum suscipiat, omnibusqve modis, co-
rum commodis atque utilitati sideliter serviat.
Quodsi administrator e;jusmodi decesserit: boma
ejus xenodochio acquirentur, pauperesqve in
iis succedent.
2.
amulis, pro necessitate cum instructum esseo-
nA
portet, quo pauperibus debita osficia sine
quetimonia exhiberi possint.
etideat, ne ii qui contagio laboraverint, alios
insiciant, curamqve adhibeat; ut qui medi-
cabili conflictantur morbo, valetudini resti-
tuantur.
e xenodochii acceptis atqve expensis) Prae-
8 fecto Regio Dioecescos, Superintendente
et aliis, quibus inspectio demandata est, praesen-
tibus, annuatim rationes reddat.
p.1221
5.
gena xenodochii, legitime tucatur, et qvae
injuste ablata sunt, legitime revocet.
Propter gratificationem, dona, favorem, aut
amicitiam, nemo in xenodochia recipiatur:
verum illi soli, qui auxilio hoc maxime indi-
gent, admittantur. Nemo quoqve vel solus, vel
Cum alio, pro praemio, certave pecunia recipi-
endus est; nisi cum magno xenodochii com-
modo, id fieri posse manifestum sit.
Qu inXenodochium recepti fuerint, iis in civi-
tatem, excepto in ecclesiam ingressu, citra ad-
ministratoris veniam, itare hautlicet. Neqve ve-
ro stipem mendicatam colligere, neqve caupo-
nae, processui judicarioaliisve negotiis, quae ve-
ris Xenodochii membris haut conveniunt, vaca-
re poterunt.
8.
? enodochii hospites omnes. qui manibus su-
* is laborare, suisque operis aliorum utilitati
servire possunt, ut sponte haec faciant adducendi
p.1222
sunt. Quodsi ca praestare abnuerint, quibus ta-
men recte praestandis pares inveniuntur: xe-
nodochio cos excludi oportebis.
Nemo diutius sustentatione in xenodochio
gaudeat, quam convaluerit, aliisque modis
victum quaeritare possit, lllis autem, qui vera xe-
nodochii membra haberi non debent, excludendi,
inque, eorum locum alii aegri, manci, vereque
miseri substituendi sunt.
0.
Qui ingratus deprehenditur, morosus, ebrio-
Xsitati, aliive turpitudini deditus, aliquoties
admonebitur. Quodsi admonitio haec nihll
apud eum profecerit: exclusionem incurret,
aliusqve in locum cejus substituetur.
H II.
perarochus hospites miseros, semelatque iterum
in septimana visere cogitur; ut si quid in cura
et sustentatione debita omitti deprehende-
rit, curatorem xenodochii admoncat. Quod
si defectibus istis medelam afferre abnuerit:
Parochus. iis, quibus inspectioxenodochii com-
petit, veluti Praefectoegis, Superintendenti et
p.1223
aliis, ut remedium inveniant, hoc denuntiet.
Semel quoqve in septimana pauperes atquc ae-
grotos, consolatione impertiatur-
j 12.
Riagna xenodochia suos habeant, alantque Pa-
stores: ne in discrimen adducantur inopes,
qui noctu in angustiis mortis solatio juvari,
aut corpus et sanguinem Christi sibi commu-
nicari desideraverint.
13.
Pauperibus defunctis honesta sepultura in
xenodochii cooemiterio, sumptibus xenodochii
procurabitur: nisi cognati eorum, par-
ti impensarum ferendae sese obtulerint. Defun-
ctorum veroo hereditates xenodochiis cedunt,
et ab administratore in rationes referuntur.
Quod si cognati eorum, in aliis civitatum coe-
miteriis, eos sepeliri maluerint: haut quidem
abnui hoc iis oportebit; verum ad bona de-
functi, sicut dictum est, xenodochium nihilo-
secius admittetur.
14.
4i lioqui circa xenodochia id observabitur,
quod in Regiis Institutionibus, aliisqve pio-
rum hominum fundationibus cavetur.
p.1224
15.
P reliquorum pauperum indigenarum utilita-
tem, itidem curatores seu administatores
constituendi sunt, qui sortis, pauperibus assig-
natae usuras, et quicquid praeterea a piss libera-
liter oblatum, aut diebus, quibus conciohabe-
tur, in ecclesia collectum, aut aliter iis concessum
fuerit, ex fide suscipiant. Haec pro cujusqve ne-
cessitate pauperibus fideliter largeqve distri-
buant. De omnibus quoqve acceptis et expen-
sis, Magistratu Parochoqve praesente rationes
reddant.
16.
In pagis, Patroni, quiqui fuerint, vel curatores
ecclesiae, una cum Parocho, pro cujusqve ne-
cessitate, pauperibus parochiae, eleemosynam,
quae in tabulis, aut trunco aliterve colligitur,
distribuant.
CAP.XX.
De Professoribus.
ART. I.
n Facultates Universitatis Regiae, Professor
non recipiatur, nisi qui publice coram Pro-
felsorum opponentium consessu disputa-
tionem habuerit.
p.1225
2.
Drofessores legendo et disputando, ex funda-
tionis et constitutionum Acadeniucarum
praescripto diligenter atqve fideliter officium
suum faciant, studiosae juventutis exercitia ob-
servent, camque, ad pictatem in Deum, obse-
quium in Magistratum, honestatem, modesti-
am, mansuetudinem ac sobrietatem hortentur,
nihilque indecenter admissum impune dimittant.
rofessores neminem e scholis, in Universita-
tis matriculam recipiant, nisi in studiis me-
tam, quae superius in scholis observanda prae-
scribitur, assecutus sit, vitaeqve honestae testi-
monium a schola acceperit.
A Professoribus Philosophiae, eorum gratia,
qui ad primam Philoiophiae laurcam, aut
Rectoris, vel Praeceptoris Scholae officium ad-
spirant, vel ad examen Philosophicum admitti cu-
piunt. uater in anno, examina Philosophica
haberi oportet.
professores Theologiae, Dicbus Mercurii et
p.1226
Saturni, cumlectiones publicae non habentur,
necConsistoriale judicium exercetur, studiosos,
quibus pro suggestu concionari animus fuerit,
examinent. His de lectione S. Scripturae, pro-
fectuque, in sanae doctrinae, et confessionis lo-
cis communibus attestationem gratis conce-
dant; eos annuente et auxilianteDei Spiritu, ita
esse cruditos, ut jam bene sperantes, Su perinten-
denti ulterius examinandos, et iis, quibus jus
vocandi Pastores competit, vel vacante officio
Pastorali, audiendos, vel aligs sese offerre
possint. Memorati Theologi ad minimum
semel, aut bis, vel si res postulaverit, saepius
cos concionantes audiant, et deinde testimoni-
um eis in scripto, de donis ipsorum commun-
cent.
Ad examen Theologicum, neminem, nisi bi-
4X ennium in Universitate exegeriti, atque in
memorato examine ad primamPhilosophiaelau-
ream idoneus repertus fuerit, admittant.
7.
Professores, publicum testimonium dimissionis
ab Universitate, nemini concedant: nisi
p.1227
in Universitate biennum continuum, aut si in
alia quoque Academia vixerit, sallem annum
transegerit: Ita enim, modo idoneeinveniatur, ex
mnium, hocfieri poterit.
conseniu Professoruon
8.
n quavis Ecclesia Cathedrali nec non Otto-
niae, Lector Theologiae alendus est, qui Sa-
cram Scripturam discipulis classis superioris
et aliis ipsum audituris explicet, temporibus-
que praefixis quvandogue concionetur, modo
ne eo pacto ordinaria impediatur concio.
Lectore- Theologiae, ut et alii Gymnasiorum
Professores specimen eruditionis et dexte-
ritatis suae, antequamad officium ingrediantur,
coram Professoribus Regiae Universitatis Haf-
ni ensis edant.
j CAP. XXI.
De Libris et Calendariis.
ART. I.
Nemo, quisquis fuerit, aliquid typus excudi
faciat, nisi hoc in Regia Universitate Haf-
niensi revisum, et a Decano Facultatis, ad
p.1228
quam materia illa pertinet, aliove Professore,
cui Decanus objusta impedimenta hoc mise-
rit, approbatum sit. llle vero, cui revidendi
cura incumbit, inscriptione manuque sua, de
materia imprimenda quid sentiat, suo periculo
declaret. Hanc approbationem, inlibrorum,
tractatuum, materiaeve imprimendae fronte,
praesigi oportet. Si quis autem in pagis, mate-
riamTheolo gicam inlucem edere desiderave-
rit: eam ad SUperintendentem revidendam mit-
tere cogitur; ut ex ipsius consilio, Regiae Uni-
versitati ulterius censenda offeratur. Qui ad-
versus haec fecerit, sive impresserit, sive impri-
mendum curaverit, non tantum ob violatam
legem, sed ipsius quoqve materiae intuitu, si
quid scandali in ca contineatur, competenti
poenae obnoxius erit.
Nemo hicin Regno, alibive, scriptum, quod
ad Regis Majestatem, Regimen, aut Politi-
am pertineat, nisi ab iis, quos Rex ad eam rem
ordinaverit, revisum fucrit, typus excudi faci-
atSi quisadversus hoc delinquere ausus fuerit:
ro qualitate causae, poenam competentem, su-
stinebit.
p.1229
3.
Libri Danici extra Regis Regna typis impressi,
ab indigena aut exteris, in Regnum impor-
tari, ibive vendi haut possunt. Sed et nemini
Germanicae linguae libros, qui alienam religio-
nem, aut alia tractant, quae controversiam,
vel scrupulum, circa immutatam Augustanae
Confessionis fidem, et religionem inducere vi-
deri possint, absque speciali Regis concessione,
in Regna terrasqve Regis importare, ibive ven-
dere ac venum habere permittitur. Qui adver-
sus haec deliquerit, libros illos, cum reliquis a-
mittet mercibus, et sicut violator, sanctionis
Regiae, punictur.
Si quis libros ad seditionem factos, veljuribus
Majestatis Regiae contrarios, vel ad alia ex-
citanda mala compositos, in terris Regiis im-
presserit, typisve excusos importaverit: non
tantummodo iis, a quibus impressi, aut impor-
tati fucrint, gravissime puniantur; verum ipsi
ctiam libri manu carnificis publice exurantur.
5.
Nullus indigena aut advena, alia calendaria
p.1230
huc in regnum importet, ibive vendat, praeter
illa, quae ab eo, quem Rector et universi Pro-
fessores, huic negotio praefecerunt, com-
posita fuerint: sub calendariorum, et reliqua-
rum mercium amissione, aliaqve poena, viola-
toribus legis irroganda. Nemo tamen impe-
diendus est, quo minus per literas calendaria
suum in usum sibi mittenda curet.
6.
alendarii prognostici impressione, in hocRe-
gno abstincatur. Neque bellorum, carita-
tatis annonae, pestilentiae, similiumqve casuum
vaticinia calendariis inserantur. Proinde neque
typographus calendaria ejus generis hic impri-
mat, typisve, suis sumptibus excudat; sub poe-
na centum semunciarum argenti.
CAP. XXII.
De Ecclesiarum Infpectione, Redi-
tibus, Expensis, Aedificatione.
ART. I.
et Suibuscunque Rex inspectionem et defen-
SSViionem Ecclesiarum demandaverit, ili
annuatim, si fieri possit, ecclesias visitent
p.1231
atque illarum commodum promoveant, vide-
antqve, ut fabrica carum sarta tecta serve-
tur, nec non accepta atque expensa, cum par-
simonia, atqve ex fide administrentur. Ecclesia-
rum quoqve fundos ac reditus tueantur et de-
fendant, quodque ablatum fuerit, ex autorita-
te rei judicatae evincant.
2.
R ationibus ecclesiae quotannis ipsi intersint,
easque una cum Praeposito herredae, sub-
scribant; nam alioqui periculum, sifraus in ra-
tionibus adhibita fuerit, ad ipsos pertincbit.
Quod si eas annuatim audire neglexerint; ut
ita vel ecclesiae, vel curatores carum damnum
incurrant: co nomine utrisque tenentur.
Singulis quoque annis Collegio Regis Came-
Vrali, copiam rationum ecclesiasticarum, cum
accurata designatione reliquorum, atqve anno-
tatione personarum, quibus ecclesiarum pecu-
niae creditae sint, exhibeant.
Q. jure patronatus gaudent, reditusque ec-
] SAMBIBIBqMETGHESEUNMMGGG
clesiarum suscipiunt, isque fruuntur, eccle-
p.1232
sias ruinis deformari non sinant; quippe cuma-
lioqui jurce aut privilegio istoc in posterum ga-
visuri non sint. Quod si Patronus, aut alius ad
quem reditus ecclesiae suscipiendi jus pertinet,
templa corruere passus fucrit, nec defectum,
cujus a Superintendente admonitus est, repara-
verit: ipse vel heredes ejus, susceptam pecuni-
am in reparationem refundere cogendi sunt
Ecclesia vero deinde reditus suos sub ration-
bus ex fide reddendis, atque inspectione ejus,
quem Rex ordinaverit, ipsa retincbit.
5
SQuperintendens in visitatione sua, de statu ec-
clesiarum inquirat. Quod si defectus indi-
cetur: literis suis Defensorem Patronumve Ec-
clesiae, remedii adhibendi admoneat.
66.
praepositus Herredae, in annua ecclesiarum,
tam Patronum habentium, quam aliarum visi-
tatione, in vires Ecclesiae redituum inquirat. Dein-
de aedificii aut ornamentorum defectum explo-
ret, adhibita oculari inspectione, quam Pastor
cum quatuor paroecianis idoneisSuscipere, seri-
prtoqve comprehensam edere, Praepositus vero
p.1233
sua manu subscriptam, annuatim, antequam ra-
tiones reddantur, Defensori Ecclesiae, Patrono-
vae, ut pro rei necessitate, medela afferatur,
exhibere cogitur.
s Praepositus, fundum, jura, reditusve, Eccle
siae injuste subtractos esse intellexerit: De-
fensori ecclesiae hoc indicabit, ut pro iis evincendis
lege experiatur.
8.
Parochus curatores ecclesiae consulat, ejusque
utilitatem promoveat. Sua quoque manu,
suoqve atramento, in sua charta rationes eccle-
siae conscribat, ac declaret.Sed et rationum red-
ditioni intersit, deque ecclesiae statu, acceptis at-
que expensis, ex fide notitiam suggerat.
O0.
efensores ecclesiae, constituant curatores j-
8 doncos, qui utilitati ecclesiae serviendo,
in acceptis et expensis, emptione venditione,
vehiculorum conductionibus aedificationibus,
rebusqve similibus sua haut respiciant commo-
da. Nomina curatorum, ecclesiae, qui porro
officium continuaturi sint, annuatim rationi-
p.1234
bus cujusque anni sub finem earum inserantur.
Quodsi curatores triennium in officio exege-
rint; alii idonei in eorum locum substitui po-
terunt. Paroecianus autem, si Defensor cioffici-
um Curatoris detulerit, jussui ejus obtempera-
re cogitur. Quod ad pagos attinet, si ipse De-
fensor ecclesiae, aut Patronus idoneos in paro-
chia rusticos habuerit: primum illis utetur: his
autem deficientibus, alios adhibebit.
j 10.
Si curator decesserit, dimissusve autremotus
fuenit: ipse vel heredes ejus, residua seu reli-
qua, una cum ecclesiae libris et documenitis, ut et
coetera ad ecclesiam pertinentia, quae apud seha-
buerit, incontinenti successori exhibeat.
II.
uratores ecclesiae, quotannis rationes red-
dant, ac residua, quae in necessitatem eccle-
siae, co anno erogare haut jussi sunt, inferant:
Si hoc omissum fuerit: Defensor ecclesiae, pro
reliquis inferendis lege experiatur, atque in locum
Curatorum, quos ab officio removebit, alios
surroget.
p.1235
12.
In unaquaque Dioeceesi de ecclesiarum ad cam
pertinentium reditibus, decimis, pensioni-
bus rusticis, villis, domibus, tundis, silvis, aliis-
qve omnibus juribus, duo sint libri, quorum
alterum Praefectus Dioecescos, alterum Super-
intendens in arca episcopali, in qua omnia quo-
que instrumenta ac documenta avthentica, ad
clerum pertinentia, asservantur, custodiat. Si
quis autem, cujus interesse versetur, descriptum
desideraverit: Superintendens illud communi-
cabit. lisdem libris, Pastorum possessiones, vil-
lae ac domus, notitiae duntaxat gratia, inscren-
dae sunt.
j 13.
naquaeque ecclesia, numeratum et trajectum
rationum librum, a Defensore ecclesiae ob-
signatum, sub custodia Pastoris et Curatorum
ecclesiae habeat. Huic primum inseratur rerum
ecclesiae, Defensoris, Praepositi ac Pastoris ma-
nu subscripta designatio; in qua recenscantur
ccclesiae certi reditus, possessiones, jura, domus,
aedificia, fundi, prata, silvae, census et pensiones
quae inde solvuntur; item frugum, pecorum,
p.1236
mediaeque aestatis decimae, sortes et usurae: ut
et pecora, et alia, ex quibus ecclesia reditum
percipit, quaeve ad cam, cujuscunque nominis
sint, pertinent: porro, ecclesiae inventarium, or-
namenta, calices, mensae, vestes, libri, et similia.
Deinde inserantur rationes, quas annuatim Ca-
lendis Maji finiendas, a Defensore ecclesiae Prae-
positoque auditas atqve subscriptas esse oporter
1 ationibus inserendum est, primum, ecclesiae
X inventarium salvum, cum designatione au-
gmenti, et decrementi. Deinde superioris an-
ni residua, quae in pecunia, mercibus ac materia
consistunt: porro ecclesiae reditus certi atqve
incerti, cujuscunque sintnominis: ulterius, par-
ticulatim expensae, adjectodie ac tempore, ad-
junctisque probationibus: postremo quae de-
ductis rationibus, ecclesiae remanent, usurae, et
quae solvenda restant; quae omnia particulari-
ter inserenda sunt, quantitate expressa, nomi-
natisque personis, apud quas ea reperiantur,
annotatis etiam iis, a quibus instrumenta foe-
nebris pecuniae ecclesiasticae, asserventur.
I
Pecunia pensionis colo
nariae, in assibus marcis.
p.1237
et thaleris imperialibus suscipienda est. Com-
putatio vero sic instituetur, ut thalerus duas
argenti semuncias, marca vero dimidiam se-
munciae partem contineat.
16.
Ecclesiae frumentum, butyrum atque alia pensio
agraria, secundum communc frumenti
boni, ac butyri pensitandi pretium, tribus ad mi-
nimum septimanis, ante Calendas Maiji, ab iis,
quos Rex ordinavit, aut in posterum constituet,
aeastimentur: ut ita ecclesiae utilitatis ratio ha-
beatur; ne mercium tantum definiatur preti-
um, ut deficiente emptore, apud ecclesiae cu-
ratores, cum ipsorum ecclesiaeqve damno, in-
emptae remaneant.
177.
Mediae aestatis. pecorumve decimae, minori
l. quam communi pretio haut aestimentur.
cum Curatoribus fideliter consignet, earumque
susceptionem, pro locis, ex quibus decimae pe-
corum ad ecclesiam pertinent, testationis gra-
tia subscribat.
Defensor ecclesiae, secundum memorati pre-
p.1238
tii quantitatem, decimas ecclesiae frumentari-
as, plus licitanti addicat. Quod si quis definitam
pretii quantitatum haut solverit: in tempore,
juxta tenorem instrumenti conductionis, in eo
Dioecescos loco, quem curatores assignaverint,
frumentum pensitet, aut jure conductionis abs-
que ulteriori processu cadat.
10.
j Parochiani in conducendis ecclesiae decimis,
Ae si tantundem obtulerint, quantum alius,
deque solutione justo tempore facienda cave-
rint, aliis praeferuntur. Quod si praeter pensio-
nem, vehicula quoque, ad arenam, tigna, lapides,
atque id genus alia petenda, pro necessitate ec-
clesiae gratis praestiterint: aequiori conditione
cum illis agi poterit.
20.
n locis, ubi fabrica ecclesiae vitiumfecit, ope-
ra omnino dabitur, ut decimae maximo
stimentur pretio.
2.
Alioqui si decimae hoc ferant, cum conducto-
ribus agendum erit, ut ulterius in ecclesiae
commodum, ab iis aliquid erogetur
p.1239
22.
Si propterea, quod fundi peste, bello, aut a-
renarum cumiulis desolati inveniantur, re-
missio circa decimarum praestationem facta
sit: posteaquamaedificia reposita fuerint; pristi-
nae ex aequitate redintegrabuntur decimae.
myecimae conductae in alium transferri ne-
D queunt. Conducere enim cogitur, qui eas
percipere vult. Conductor tamen, rusticis eas
pro frumento concedere, non prohibetur.
24.
ui decimis, officii sui intuitu, autex bene-
Mficio fruuntur, eas aliis locare possunt: du-
modo ad dies vitae beneficiariorum conce-
dantur.
25.
Villarum rusticarum fundos cceclesiae datos,
agricolae ad quorum villas pertinuerunt,
sub praestatione canonis antiquitus inde prae-
fetari soliti, retineant. llli vero, moriente aut de-
ficiente, conductore, fundos ejusmodi, ec-
clesiae nomine, a Defensore aut Patrono eccle-
siae, sub praestatione aequae pensionis, in recogni-
p.1240
tionem solvendae, deinceps alius post alium con-
ducere coguntur. Si quis autem Ecclesiae, ea
ratione, fundum, aut possessionem subtraxerit:
posteaquam Defensor aut Patronus rem evi-
cenit, competenti poenae obnoxius crit.
26.
Parochi, atque aeditui ordinarii, si tenues eo-
rum sint reditus, et agri exigui; ad fundos
ecclesiasticos vacantes, qui villis rusticis haut
ademti sunt, sub praestatione aequae pensionis,
prae aliis admittantur: ut tamen annuatim cen-
sum rusticum, canonemque praestari solitum sine
mora exolvant.
27.
Ecclesiae pecora, de quibus annua solvitur,
pensio, ubicunque fucrint, mutari neque-
unt. Quod si capita quaedam defecerint: pro
restitutione eorum, actionem moveri oportet.
28.
Quaecunqve ex silvis ecclesiae accipiuntur, ve-
luti glandis reditus, arbores vento deje-
ctae, aut vetustate corruptae: eorum emptor,
ac pretium designabitur. Omnes autem ec-
clesiae, silvas suas, cum glandis commodo et reliqua
p.1241
utilitate retineant: nisi ali singulari titulo,
vetustisque fundorum libris, jura sua in silvas
tueri possint.
Laudemia, scu pecunia pro introitu soluta, a-
liique omnium ecclesiarum reditus incerti,
qui ex decimis, villis, mansis, fundis ac domi-
bus percipiendi, in rationum redditionem ve-
niunt, ad ecclesias solas pertineant; nec quis-
quam sibi aliquid eorum tribuat, nisi jus suum
ex justo titulo, dominii translati literis, vetustis-
que fundorum libris tucatur.
I 30.
Quotics personae, quae decimas ecclesiae, aut
possessiones conduxerunt, mutatae fuerint;
carum nomina, una cum quantitate, quae pro
introitu soluta est, rationibus inserantur.
j 31.
pPro sepulchris, in civitatum aut pagorum
templis, pro conditione et situ loci, in
choro, vel extra cum in superiori, vel inferiori
templi parte, honcrarii nomine aliquid solvi-
tur. Sic et qui pavimentum in eccleiia aperue-
p.1242
rit, licet sepulchrum ad eum pertineat, quod
pro consuetudine aequum fuerit, ecclesiae dabit
aly
4
I oculorum differentia non habebitur; tan-
tundem enim pro abiegno, quantum pro
quercico condendo, solvi oportet.
Nemini plura uno sepulchra concedantur.
.
j Sepulchra in ecclesiis civitatum aut pa gorum
absqve consensu Defensoris ecclesiae vendi
haut poterunt. Sed et neqve sepulchrum inEce-
dlesiis vel cemiteriis fodere, aut muro constru-
ere, aut aperire, neque lapides sepulchrales
imponere, aut epitaphia erigere, neque sub-
sellia absque Curatorum, ac Defensoris ec-
clesiae consensu locare, aut mutare permit-
titur.
Ecclesiae, sepulchra illa, quae prope ipsas ex-
tra ipsarum fabricam reperiuntur, sarta te-
cta servare cogendae non sunt. Nisi illis, sub-
selliorum fruantur loco, aut eo nomine ec-
clesia sic dotata inveniatut, ut capella inde facile
servari possit.
p.1243
36.
Poastores et Curatores ecclesiae, qui in officio
fatis concesserint, in ecclesia gratis sepeli-
untur.
pro sepultura in coemiteriis civitatum, se-
cundum necessitatem ecclesiae, et faculta-
tes heredum, honorarium solvitur. Pauperi-
bus autem sepultura gratis conceditur.
38.
si in pagis' a quopiam, cui facultates ad eam
rem suppetunt, pro sepultura in coemiterio
sponte quid oblatum fuerit: hoc rationibus in-
seri oportebit. Nemo tamen pro extremis pa-
trimonii viribus co nomine gravabitur; Jub
poena octo semunciarum arg?nti. Quod si la-
pides, aut alia monumenta scpulchris impositu-
ri sint: honorarii nomine, quod aequum fu-
erit, dabunt.
39.
Pro campanis propter exequias pulfandis, ex
more hactenus usitato, in: civitatibus ho-
norarium, aut quantum inposterum a Defsen-
p.1244
sore ecclesiae, ex consensu parochianorum opti-
morum, aequum videbitur, solvi oportet. In
pagis, pro quantitate patrimonii, una, duae, tres
qvatuorve marcae praestantur.
40.
Campanae in pagis, conventuum rusticorum,
conviviorum, aut similium rerum gratia,
haut pulsentur. Siquis autem fatis concesserit:
non ante pulsandae sunt, quam funus efferatur;
ita haut diutius, quam per horae duntaxat unius
spatium sonabunt.
41.
Defensor ecclesiae, campanae custodibus ac
vespillonibus, mercedem pro opera definiat.
Curabit quoque, ut sepulchrorum foveae, in
primis grassante peste, justa, ad minimum tri-
tum ulnarum Scelandicarum profunditate
unt.
j 42.
(Campanarum custos, in favorem alterius, nu-
ptiarum, funeris, similiumve caularum intui-
tu, non aliter, quam prosolis cursu, dicique tem-
pore horologium dirigat: cum alioqui 20. se-
munciarum argenti poeetna, quae ecclesiae appli-
cabitur, adficiendus sit.
p.1245
43.
Pro subselliis ecclesiarum in civitatibus, prae-
ter primae emptionis pretium, annuatim se-
cundum eorum commoditatem, quantumDe-
fensor ecclesiae ex consensu paroecianorum ar-
bitratus fuerit, solvi oportet.
44.
T emplorum subscllia hereditario jure acqui-
ri nequeunt: Si tamen heredes in parochia
habitantes, quantum alius daturus est, obtu-
lerint: cos aliis praeferri, consequens erit.
j 45-
Curatores ecclesiae, librum habeant, in quo
nomina eorum, ad quos subscllia ex em-
ptione vel conductione pertinent, item quanti-
tas, quae singulis annis inde solvitur, utet solu-
tionis terminus ordine consignata sint.
46.
I- quibus subsellia concessa sunt, juxta se, etiam
aliis personis honestis, quoad spatium super-
fuerit, cujus intuitu ecclesiae satisfactum haut
sit, locum concedant.
p.1246
47.
Si quis eorum, quibus subsellium concessum
eit, dien obicrit, aut defecerit, aliusque in
ejus locum successerit: senior proxime intro-
tum stabit, quem coeteri pro suo senio excipient,
ut tamen cuique dignitas sua illibata servetur.
per pagis subsellia villam, ejusque habitatores
sequuntur; ut tamen juniores senioribus ce-
dant.
49.
Si duo unam villam, cui unum duntaxat sub-
sellium cohaeret, inhabitaverint: ad eum,
qui prior villam inhabitare coeperit, subsellium
pertinebit: alter autem loco, quem Defenior
ecclesiae assignaverit, acquieseere cog, tur.
50.
Q: domos sine manso et agro possident, nec
noninquiliniseu hospites agricolarum, locis il-
lis gaudeant, qui, ubi visianis rusticis, de subsel-
lus prospectum fuerit, supersunt.
p.1247
51.
Pensiones studiorum liberalium causa prae-
standae, cathedratica, census ecclesiis ac
scholis debiti, quos ecclefiae solvere consueve-
runt, autjure praestarc coguntur, etiam dehinc
juxta veterem morem solvantur, Praepositisque,
utsingula suis exhibeant locis, offerantur. Qui
vero jus patronatus ex privilegio, permutatio-
ne, aliisque modis a Rege aut clericis, post re-
formationem consecuti sunt, nihilominus pen-
sionem illam, prout antiquitus ab ecclesiis exo-
luta est, praestabunt; nisi co nomine antea ple-
ne satisfactum esse, nec iis, quorum interesse
spectandum venit, quicquam decedere proba-
(Quoties Praeposici, quibus exigendarum ratio-
num necessitas incumbit, ipsi rationes ec-
clesiasticas audierint, atque ecclesias, ea qua par
est industria, visitaverint; a singulis ccclesiislo-
cupletibus, unum imperialem intuitu officii sui,
victus aute nomine, quartamimper alis partem,
roque scribendi opera tantundem accipient Ultra
haec, sive vehiculoruconductoru, sive sumptu-
um propter audiendas rationes factorum, sive
p.1248
officii, hospitii, aut operae in scribendo praesti-
tae nomine, aut alio praetextu, pro se famulisve
suis velalio respectu pecuni am, frumentum, ali-
udve accipere prohibentur: Sed nec pensio ac-
cipienda est, nisi quae anterioribus acrecentiori-
bus rationum ecclesiasticorum codicibus, pro sin-
gulis ecclesiis expresse inserta legitur. Quodsi
ecclesiae inopes fuerint, aut minus memorato
sesqui imperiali antehac dederint: ultra aequi-
tatem neque inposterum gravarieas rationis erit
Draeter salarium visitationis Praeposito ratio
nes ecclesiasticas audienti, aquavis ecclesia
quae juri patronatus haud subest, quarta impe-
rialis pars, aut una marca Danica, pro faculta-
tibus ecclesiae solvitur. Inopes autem ecclesiae
abhoc onere immunes sunut.
parocho, pro singulis rationibus scribendis,
8 praeter unam marcam Danicam, nihil neque
pro charta, neque proalia re, solvitur.
Qi magna occurrat aedificatio: curatoribus ec-
p.1249
clesiarum, in solatium operae, ab ecclesiis locu-
pletibus, unus duove imperiales solvantur. U-
tra hoc, itinerum, aliarumve rerum sumptus
ceclesiis haut reputabunt. Ab ccclesiis autem
inopibus nihil accipiunt.
56.
etcriba efensoris ecclesiae, praeter quartam
imperialis partem, in pensationem sumptu-
um, propter vehiculorum mercedem, aut ra-
tionum, aliusve causae intuitu, ab ecclesiis nihil
consequitur.
57.
In locis, ubi pecunia pro vino ac pane habendo,
collata est, parochus, si hoc petierit, ea
prae aliis fruatur. Quodsi plus pecuniae ad cam
rem destinatum sit, quam necessitas cceclesiae
exegerit: Defensor atque Superintendens,
ecclesiae commodum obscrvabunt; ut quod
excedit, in ejus utilitatem vertatur. Sin au-
tem nihil certi ecclesiae assignatum fuerit: De-
fensor una cum Superintendente pro condi-
tione parochiae, collationem definiat, quam pa-
ri modo pastoribus eam petentibus concedent:
Ita hi soli, si vel defectus deprehensus, vel que-
rela eet gratia mota fuerit, conveniuntur.
p.1250
58.
Ececlesiae, nonnisi par unum candelarum, octo
decem, aut duodecim librarum, quae lance
ponderantur, pro facultatibus ejus suppedi-
tatur.
59.
Pro frondibus ultra dimidiam aut integram
marcam, secundum ecclesiae facultates ac
spatium nihil solvitur.
60.
Quorie- aedificatio alicujus momenti suscipi-
enda venit; Defensor ecclesiae ipse, siid fi-
cri possit, adhibitis aliquot optimae fidei paroe-
cianis, una cum Parocho in rem praesentem ibit,
atqve ubi necessitatem aedificandi oculis subje-
cerit, sumptus aestimari curabit.
cparationem, quae circa ecclesias suscipien-
R da est, in examine rationum ecclesiastica-
r um, aD efensor cC CO dici ecclesiae in si eri, ju s que sub-
scriptione approbari oportet: Neqve enim im-
pensae in restitutionem venient, nisi approbatio
carum praecesserit.
p.1251
62.
sa cclesiae nomine sumptus faciendinon sunt,
nisi tecti, laquearis, parietum, aut murorum,
fenestrarum, contignationum, et januarum
fabricatio consummata sit; quae omnia sine mo-
ro refici, pararique oportet.
. 63.
si ecclesiae dum sartae tectae non servantu r, aut
in tempore non reficiuntur, per alterius ne-
gligentiam, vitium contraxerint: illi, ad quos
mspectio pertinet, nec non alii, quorum ne-
gligentia arguitur, modo sumptus ex faculta-
tibus ecclesiae suppeditari potuerint, conveni-
endi sunt. Quodui casus improvisus extiterit:
Pastor Praepositum, Praepositus vero Defenso-
rem monebit. et unus quisque deinde suas ex-
plebit partes, prout sibi tutissimum hoc esse exi-
stimaverit.
64-
9i ecclesiae ex suis facultatibus succurri neque-
at: defensor de remedio deliberans, ex-
plorabit, num caeterae sub ejus inspectione ec-
clesiae, carum facultatum sint; ut mutuam sup-
peditare possint pecuniam: an vero a paroclhi-
p.1252
anorum collatione, aliisve modis auxilium pe-
ti oporteat.
65.
Si ecclesiam, turri, laqueari, campanis extra-
ordinariis, aut rebus similibus augeri et decorari
necesse fuerit: parochiani pro sua pie-
tate, si ecclesia sumptibus faciendis impar sit;
impensas conomine erogare poterunt.
66.
Tigna et alia, quae ad aedificandam ac reparandam
ecclesiam, aut ad ejus necessitatem
requiruntur, in tempore, minimo, qvo possint
pretio comparentur. Eorum autem, qui per
pondus, numerum, et mensuram ca vendunt,
attestatio petatur, ut de pretio et mercibus
inde constare possit. Curatoribus vero cccle-
siae, ubicunqve volucrint, minimo haec compa-
rare pretio, integrum erit; neqve enim ab uno
venditore, omnia ccemere compelluntur. Quod
si Defensor cceclesiae, herredae totius nomine,
cum uno cive contrahere maluerit: id facere
haut prohibebitur; dummodo bonae tradantur
merces, pro pretio tam aequo, ut alibi minoris
emi nequeant. Quacunqve enim ex causa,
p.1253
ecclesiae quid traditum fuerit;non nisi pro quan-
titate pretii, qua res alibi comparari possit, re-
putatio in rationibus admittetur.
67.
Magnae aedificationis mercedes, ex consilio De-
fensoris ecclesiae determinentur; omnesqve
operarum mercedes, et mercium pretia, in-
tervenientibus Praeposito, Pastore et paroecianis
optime opinionis, definiantur. Modicae autem
reparationis mercedes, diebus longissimis, prae-
sente Pastore statuuntur; ita quidem, ut mercee-
narii suis impensis de victu sibi prospiciant, et
certa summa, quam minima possit, citra
promissionem munusculi, in pecunia, cerevisia,
aliave re consistentis, exprimatur. Contractui
pactum quoqve adjiciendumerit, ut opus per-
peram effectum, operari suis impensis raeparent.
Soluta vero mercede, attestatio ab iis, qui opus
fecerunt, vel si literarum imperiti sint, a Pasto-
ribus, cum sigillo aut signo eorum, sumitur.
68.
Ecclesiarum rustici, pro modo obligationis
suae, itinera Ecclesiarum gratia suscipiant.
Operae vero, ultra hoc in itineribus faciendis prae-
stitae, adjecto dic notentur, addita delignatio-
p.1254
ne operariorum, quos ad opus adduxerint, aut
reduxerint. Quod si operarii, nondum finito
opere, domum propter sua negotia profecti
fuerint: ecclesia itineris sumptus haut refundet.
Alioqui, si ecclesia, magna reparationeo pusha-
buerit: omnes rustici paroeciani, ad quemeun-
qve pertineant, unam duasve tignorum vehes
a proxima civitate, in qua materia istaec haberi
possit, adducent. Non autem ultra sex millia-
ria, tigna advehere coguntur; nec messis aut se-
mentis tempore, eo gravandi sunt onere. Unus-
quisqve vero proprictarius suis hoc rusticis de-
duntiabit.
;t 69.
icquid. finita aedificatione, superfuerit, si
ecclesia co incontinentihaut indigeat, ven-
di, velsi hoc fieri neqveat, deponi, cumqve de-
scriptione ponderis, mensurae ac qualitatis, bo-
norum ecclesiae designationi atqve inventario
inseri oportet: sive sit materia ad aedificandum
apta, sive res aliae; veluti lacus, labra, alvei, sca-
lae, spathae, ligones, tigna et similia, cujuscun-
gve sint nominis IM
(Cbratores ecclesiarum in civitatibus, ecclesias
p.1255
suas ex ipsarum reditibus citra collationem, at-
qve onus, aliarumEcclesiarum, sartas tectas ser-
vabunt. Sed et Parochis suis, Diaconis et aliis
ministris ecclesiasticis, de commodis aptisqve
habitationibus, quae sumptibus ecclesiae connser-
vandae.proqve necessitate ab iisreficiendae sunt,
prospicient.
71.
Scholarum quoqve fabricas ac ministrorum
scholasticorum aedes, integras servent. Quod
si in una civitate plures sint parochiae: omnibus
ecclesiae curatoribus haec cura incumbet, utaedi-
ficia istaec sarta tecta haberi videant. Ecclesia
tamen locupletior, ex arbitratu Praefecti Regii,
Superintendentis, Praepositi ac Magistratus
plus conferat.
27.
ed et horrea ecclesiae, quantum ficri possit, in
et?pagis sarta tecta serventur, ut in ea fructus, si-
quando curatores, deficiente decimarum con-
ductore, frumentum recondendum, atqve ex-
cutiendum eo inferrre cogantur, invehi possint.
Quodsi curatores iis hautindigeant: locari de-
bent; ca tamenlege, ut conductores lla integre
p.1256
tecta praestent, neve caupona, aut taberna cer-
revisiaria ibi exerccatur.
Merces intemplis collocari non oportet, quip-
pe cum ca suis, quibus destinata sunt uli-
bus servanda sint, quo Pastoribus ashexargen-
dum officium sit locus, et parochianis spatium,
in quo concionem audiant. Qui secus fecc-
1it, mercium amissionem, ecclesiae applican-
darum, incurrat.
74
Qolum remplis propinquum ad Ecclesias per-
tinens, nemo privatis usibus, aut aedificiis
extruendis, destinabit; nisi Defensor ecclesiae
consenserit, ecclesiaeqve debita inde solvatur
pensio.
75.
suratores ecclesiarum in pagis, parochiano-
rum opce, in quavis parochia, pro parochiae
illius pauperibus, qui alis destituuntur aedibus,
xenodochium exttuant. Juxta hoc truncum
seu alveum collocabunt clausum, in quem a
piis Christianis eleemosina inferri possit. Cla-
p.1257
ves ejus, Pastores etCuratores ecclesiae asservent.
Parochianos, vero singulis diebus Dominicis
a Pastore, ut pauperum memores sint, admo-
neri oportet.
76.
Ecclesiae pecunia residua, quae exigitur, personis
idoneis sub usuris credatur. Ubi ve-
ro summa 20. thaleros exaequaverit, de vice-
nis unus, deque centenis quini, usurarum no-
mine solvendi veniunt. Quod si summa 20.
thaleros non attingat, aut personae non inveni-
antur idoneae, quibus pecunia sub usuris credi
possit: Defensor ecclesiae, eam curatoribus ido-
neis committere, vel in tutum locum depone-
re poterit; usque dum ecclesia istac indigeat,
aut commoda soenerandi offeratur occa sio.
Alioqui curatoribus pecuniam ecclesiae absque
usuris relinqui non oportet.
ra
Si diversae ccclesiae simul unam summamfoe-
nori dederint: singulae pro rata usuras per-
cipient. Chirographum vero apud ecclesiam,
quae majorem sortis partem crediderit, vel in
loco, ubi defensor tutissimum hoc existima-
verit, custodietur.
p.1258
um rationes ecclesiae examinantur, qui eas
audiunt, observabunt; an debitores pecu-
niae ecclesiasticae idonei sint; quae cautio sit ex-
posita; utrum solutae lint, an vero adhuc debe-
antur usurae; num exactio crediti dubia sit; i-
tem anin usuris, sorte, aliisve reditibus solven-
dis mora committatur; ita enim solutionem ur-
geri, atque in tempore debitorem, qui solvendo
esse desiturus est, interpellari oportet. Ecclesiae
vero reliqua hujusmodi, Curatores, praevio le-
gitimo processu ac sententia, ocyssime exigant,
ceaqpve in re aPraefectis Regis, et judicibus qui sub
dispositione eorum sunt, adjuventur.
j 79.
Ececlesiae, quae pro necessitate sua, ab aliis ec-
. clesiis pecuniam mutuam acceperint, silo-
cupletes sint, aut pecuniam foenerent, usuras
inde solvant.
SO.
Qi in rationum ecclesiasticarum codice re-
pleto, scribendi spatium defuerit: novus li-
ber sumptibus ecclesiae comparabitur, vetusque
in arca Diaeceseos custodictur. Ei tamen, cui-
p.1259
defensio atqve inspectio ecclesiae competit, ubi
hoc petierit, liber ille exhibendus est, qvem
deinde in arcam Episcopatus referre cogi-
turr.
pastores, in visitatione Superintendentis, quic-
quid ex iis, quae hic disposita sunt, negle-
ctum fuerit, indicabunt.
CAP. XXIII
De decimis.
I ART.I.
A gricolaeet rusticani, inquilini, hospites cum
a conjuges, tum coelibes, qui cum aliis
habitant, item famuli, qui sementiutuntur,
aliique omnes, qui agros conserunt, cujuscun-
que generis frumenti, siliginis, hordei, tritici,
frumentiSaracenici, avenae, pisorum, viciarum-
que singulas decimas mergites aut manipulos,
prout in unaquaqve fundi partefructus a terra
scparantur, praestabunt. De fructibus autem,
qui non ex satis proveniunt. decimae haut sol-
p.1260
2.
Ex omnibus etiam, quae nascuntur animali-
bus, velutij agnis, vitulis, pullis cquinis, ca-
pris, porcellis, gallinis, anseribus, annatibus,
atque examinibus apum decimas praestabunt.
Qui v ero uno anno decem ejus generis capita
non acquisierint, sequentis anni animalia con-
numerabunt, donec numerentur decem, ex
quibus decimum pro more antiquo praesta-
bunt.
3.
undi domorum agricolarum, post annum
1661 villis frugum colligendarum, aut hor-
reorum applicati, aut inposterum applicandi,
juxta ac si in rusticorum usu essent, decimarum
praestationibus obnoxii sunt.
s) ecimae in tres aequales partes, Regi, Eccle-
2 siae et Pastori, pro more hactenus usitato
distribuantur.
R usticani decimas, in mergitibus aut mani-
8 pulis, in uno quoqve agro, praesentibus il-
lis, qui eas suscipiunt, modo in loco sint, et prae-
p.1261
sto esse velint, aut mandatariis eorum, sepo-
nant. Has deinde ecis, ad quos pertinent, (non
tamen ultra unum milliare) advehere, aut contu-
ciae suae poenam luere coguntur. Si vero messis
repentina inciderit, aut decimator admonitus,
in tempore non affuerit: rusticus fruges suas in-
vehere haut prohibebitur. Neque enim agrico-
-
Iae cum damno suo, decimatoris commodita-
Qirta
tem expectare compelluntur: sed econtrario
commoditati rusticorum, decimator servire co-
gitur: dummodo rusticus, ex convicaneorum
pacto, tempora messis legitime observarit.
Si decimarum susceptor prope templum autin
pago, diem messis scire desideraverit: pa-
rochiani pro ratione tempestatis faventis, cum
quadantenus indicabunt.
r
Si quem decimator in solutione decimarum
doli accusaverit, desiderando, ut frumen-
tum ejus cjiciatur: accusati Dominus id eiicien-
dum curabit. Si vero dolus deprehendatur:
us, quod celatum fuerit,
accusatori triplum ej
suis sumptibus praestabit, illamque domino ap-
p.1262
plicandam amittet. Quod si dominus actorio-
pem, negaverit: PraesectusRegius, ad memora-
tum modum, ei auxilium impertiri cogetur.
Si accusatus innoxius inveniatur: accusator
arbitratu bonorum virorum ei de damno
tenebitur.
Decimator, qui in suscipiendis decimis, aliumm
quocunqve modo fraudaverit, atqve am-
plius aut exaliis rebus, aut locis, atque hic dictum
est, quicquam acceperit, laeso in triplum te
I 10. IlI
Ciyitates, quae agricultura utuntur, merito, nisi
singulari privilegio gaudeant, aut aliis instru-
ctae sint facultatibus, ex quibus fabricas eccle-
siarum suarum integras servare possint, deci-
marum praestationem subire coguntur. Hae ve-
ro in duas duntaxat distribuuntur partes, qua-
rum una ad Ecclesiam, altera ad Pastorem per-
tinebit.
11.
Villae urbanae, quae hactenus a decima-
p.1263
rum praestatione immunes fuerunt, eodem
privilegio inposterum quoqve gaudeant, quis-
quis carum dominus aut possessor fuerit: Pro-
prietarii vero, rusticos suos, decimas, sicut opor-
tet, praestare compellant: ut tamen et ipsi pa-
rochis suis, laboris atque operae solatium prae-
beant: digni enim funt Vastores salario suo,
qui illis non magis, quam reliquis paroecianis
suis, gratuitam operam exhibere cogendi sunt-
12.
Darochus rusticis universis decimas advehen-
Ae tibus, duas tonnas cerevisiae, in domo con-
ventus ipsorum dare poterit: ultra hoc cibi, po-
tuuive praestatione gravari cum non oportebit.
Idem in curatoribus ecclesiae, qui ipsi decimas
ccclesiae inmergitibus accipiunt, servabitur.
83.
j Inquilini et hospites, cum conjuges, tum Coeli-
bes, qui cumaliis habitantes, Eeciciiae de satis,
pecoribus, aut apum examinibus, decimas haut
praestant, annuatim quaternis crimestris
spatii temporibus, ecclesiae dim diam
marcam Danicam exsolvant.
p.1264
LIBER TERTIUS
De Statu Politico ac Domestico.
CAP. I.
De Praefectis Regiis aliisque
Officialibus.
ART. I.
Praefecti Regii, omnes constitutio-
nes Regias et mandata, secun-
dum temporum, quo publica-
ta sunt ordinem, in commen-
tarios referri, libroqve peculia-
ri inseri curent. Liber ille, semper apud Prae-
fecturam maneat. Quem, ubi a praefectura dis-
cesserint, successoribus suis, una cum testimo-
niis judicialibus, sententiis judicum, aliisqve documentis,
quae in praefectura ad habendam rei
notitiam necessaria sunt, exhibeant.
2.
Hoc serio seduloqve agant, curentque, ut le-
ges, constitutiones et mandata Regia, in
p.1265
ipsorum praefectura custodiantur, ac serventur,
nihilque fiat, aut permittatur; quod illis repugnet.
Si quem vero dominum induo praedio ita so-
cordem invenerint, ut quae mandata fuerint,
haud exequatur, velimploratus actorijustitiam
adversus nomunes suos, secundum legum san-
cita, aut sententiam in judicio prolatam, non ad-
ministret: rei exequendae et facultas, etnecessi-
tas adipsos pertinebit. Quod si eo tempore, quo
Regis haud impediebantur negotiis, per incu-
riam haec omisisse convicti fuerint: praefectu-
A C1: A A44 ?18111
ra sibi commissa cadant.
? i433318.
eti in opidis. dissenisiones et discordiae, vel inter
Magistratum et cives, vel inter iplos, qvi
Magistratum gerunt, extiterint: Prafaecti dice-
cesani omni ope conniti debent, ut statm in
principio, malum hoc suffocetur. Quodii ccs
dicto audientes haut invenerint: rem inconti-
nenti ad Regemreferent, atque dissensionum cir-
cunmistantias clare vereqv c exponent.
smnes ceclesiusticae.sutqibile personae, quae
V2Rege pecunijs, aut rediubus cujuscunque
generis suscipiendis praepolicae lunt, atque id-
p.1266
circo pensionum suscipiendarum, locati con-
ducti, faut rationum reddendarum nomine ob-
ligantur; annuatim secundum administratio-
ns, conductionis, aut officii sui literas, sub poe-
na, quam Rexstatuerit, in camera filci regii ra-
tiones reddere, ac paria facere coguntur.
5.
I pagis, Praefecti Regii, in oppidis vero Ma-
stratus videant, ne si quis decesserit, qui Re-
ios administravit reditus, bona ejus alio trans-
foranturaant minuantur; neve divisio heredita-
tis antequam Regi satisfactum sit, suscipiatur;
nisi heredes ita sint idonei, ut quod Regi debe-
tur, apud eos in tuto sit. Creditori tamen, cui
legitimo nexu res obligatae sunt, jus pignoris
illibatum servabitur.
Administratores Regii item Praefecturarum aut
Comissariatus scribae, a rustico censumaut
tributum solvente, vel equos et vehiculum ad iter
faciendum praestante, pro apocha, aut schedu-
la pecuniam neque petant, neque accipiant, sub
poena amittendi officii. Iaem in aliorum propricta-
riorum administratoribus ac scribis lcrvabitur.
p.1267
7.
Omnes Proprietariorum administratores, scri-
bae, aliique ministri, qui rationibus redden-
dis obnoxii sunt, tumporedestinato, dominis ra-
tiones suas, cum documentis neceslariis annua-
tim exhibeant, quo nomine a dominis attesta-
tionem, quae neutiqua ipsis negabitur, impetra-
bunt. Domini vero, pro rationum qualitate in-
tra spatium trium, quatuor, aut sex omnino hebdo-
madum. annotationes et defectus, quos circa
rationes deprehenderint, illis comunicent. De-
inde memorati administratores, scribae et mi-
nistri, omnino intra septimanas tres, a die de-
fectuum editionis numerandas, pariare, aut re-
liqua incontinenti inferre coguntur. Quod si
adversus legis hujus praescriptum, officium su-
um haud fecerint: dominis satisdationem et cau-
tionem idonea exponere, aut absque processu prae-
vio, sibi ipsis fidejussores esse cogentur. Sin autem
domimivei in danda attestatione, vel comuni-
candis defectibus negligentes inveniantur: me-
moratos administratores, scribas et minittros
deinde rationum justo tempore exhibitarum nomi-
ne, conven re non poterunt; nisiimpedimentis
hujusmodi se districtos fuisse probaverint, ut
p.1268
neqve per se, neque per mandatarios suos, rati-
ones revidere, defectusque notare ipsis inte-
grum fuerit.
CAaP. 1II.
De Personis Privilegiatis.
ART. I.
A yui in homines suosjure gladii utuntur, i-
Wtem quij ure Patronatus, Bircae, aliisque
privilegiis gaudent, ea ita ex legum prae-
scripro exerceant, et administrent, nc propter
abusum iis priventur.
Peregrini, qui se nobiles natos esse dixerint, si
hicin regno larem collocare desiderent, non
administrantes munia, quibus privilegia Nobi-
lium cohaerent, Danicorum Nobilium jure non
fruantur, aut gaudeant; antequam Regi, Regis-
ve Commissario, nobilitatis suae stemima, ac
strpem probaverint. Deinde a Rege subjectis-
sime petant, ut ipsis Nobilium privilegiis frui
liceat. Qui vero haec neglexerit, incommo-
dum, si quod inde ei evenerit, suae culpae ad-
scribat.
p.1269
3.
Sic neque Comites et Barones peregrini, Co-
mitum ac Baronum Danicorum privilegiis
fruentur, nisi a Rege indigenarum jure donati
sint.
CAP.II
De Civibus.
ART. I.
hui in opido civitatis jure frui desiderave-
WA rit, coram Consulibus et Senatu jura-
mentum praestabit. Deinde pro jure ci-
vitatis consequendo, pecuniam ex praescripto
Ordinationis Politicae solvet, nec ante civicum
quaestum ei exercere permittitur; sub poena
quadraginta semunciarum argenti, Regi et Ci-
vitati solvenda.
2.
Cives existimentur, civiumqve juribus ac pri-
vilegiis fruantur, qui posteaquam praefato
modo in civium numerumallectijuraverint, o-
nera civilia ac civitatis sustinent, et sua quadra
ac foco utuntur. Neqve vero alius ibi civis es-
sc intelligitur, licet in alio opido jus civitatis
p.1270
impetraverit, matriculaeqve civium inscriptus
sit.
De civitate abscedere, civi non licebit, ante-
85 quam Consulibus et Senatui civitatem re-
nuntiaverit, ac rationes, quas in negotiis Civi-
tatis, MMagistratu sibi commissis administravit,
reddiderit. Quod siillumMagistratus, rationi-
bus nondum redditis, discessurum compererit:
tam personale, quam reale arrestum, ei, quic-
quid etiam causctur, imponere poterit; nisi fi-
dejussoribus, rebusve mobilibus, aut immobi-
libus caveat.
CAP. VI.
De Magistratu, aliisque Civita-
tum Officialibus.
ART. IL
ot Consules et Senatores in unaquaque sint
lcivitate, quot pro statu ejus requiruntur:
Hi aRege, cui jurabunt, constitu endi sunt.
In quibus autem civitatibusConsules et Senato-
res haut sunt, judex opidanus, negotia, quae a
Consulib et Senatu administrari solent, expediat.
p.1271
2.
Nemo, nisi cum expresso Regis consensu ab
officio Magistratus dimitti poterit:
9 quis ex qualicunqve causa inhabilis invenia-
tur: Praefectus Dicoecesos hoc Regi indicabit.
y t gistratus, Judices 8 scribae, quiin causis ad
. sonorem, famam, existimationem, ac fidem
ipsorum pertinentibus, conveniuntur, a loco
officii sui sui eo usqve arcendi sunt, donec per
sententiam definitivam absolvantur. Interea alii
in locum eorum, in opidis a Praefecto Dioe-
cescos, in pagis autem a Praefectis reliquis sur-
rogentur, donec, praefato modo absoluti fu-
erint. Ob nudas autem incusationes, judex a
locosuo non arcebitur; sed usque dumlege ad-
versus ipsum agatur, eum retinebit.
Consuleset Senatores juxta regulas et praescri-
pqpta, quae in legeetordinationePolitica de civi-
tatibus sunt expressa-, ordinem ac politiam de-
centem servent, seduloqve curent, ut ea omni-
bus modis custodiantur et fiant: cum alioqui a
p.1272
Fiscali Regio conventi, ipsi eo nomine judicium
subituri sint.
6.
Quof aRegemandatum fuerit, observari cu-
NKrabunt, Si vero intra spatium trium septi-
manarum, a tempore scientiae computandum,
Regis mandatorum et legis transgressionem, o-
missa accusatione dissinjulaverint: civitas nihil
de mulcta participabit; sed Consules ac Senato-
l
res ipsi, partem civitatis solyent, proprerqve
negligentiam a procuratore fisci Regii, accusa-
tio ad officii amissionem adversus cos institu-
cetur.
sMpocumenta omnia, quae ad civitatem perti-
1nent, etvel ad Consules ac Senatores, vel
ab ipsis veniunt in commentarios referri, libroo-
que, in curia diligenter asservando, inseri cu-
rabunt.
8.
Videant, ut merces, quibus opus habent ci-
ves, quasqve in opidis venales esse opor-
tet, aequo comparari possint pretio. Idcirco
quotannis, in unaquaqve civitate, sub festum
p.1273
Paschatos, duos ex ordine suo deligent, qui non
tantum aliquoties per annum, carnis bubulae
recentis, et piscium salsorum aut siccatorum,
cerevisiae indigenae, ac panis pretium definiant,
nec non vinum, salem, et reliqua omnia, quae
mercatoribus et opificibus, aliisque pro merci-
bus et labore solvenda sunt, taxent; sed etiam
cum collegis operam dent, ut propter commu-
nem utilitatem, sufficientem carum rerum co-
piam procurandi remedia, in tempore inveni-
antur: alioqui negligentiaesuae nomine, unusquis
que tenebitur. Quivero ultra pretium a Consu-
libus ac Senatu statutum, quidquam accepe-
rint; Regi prima vice, argenti semuncias vigin-
ti solvant; iteratoqve delicto, jus civitatis amit-
tant, neqve in regno mercaturam ulterius exer-
ccant.
Minores civitatum officiales, item apparito-
Ae res carum, a Consulibus et Senatu consti-
tui, ac removeri poterunt. Quemadmodum
vero neminem, propter divitias, amicitiam,
genus et affinitatem ad munia promoveri, ita
nec ullum, ob tenuiorem fortunam, praeteri-
ri oportebit.
p.1274
10.
Nulli civium, civitatis officium detrectare li-
INCcet, nisi sit nauclerus, gubernator navigii,
aut existoc opificum generem, cui lex, aut ordina-
rio Politica vacationem concedit. Hi tamencaeti-
am admitti poterunt, si ipsi consenserint.
11.
Personae privilegiatae ecclesiasticae, item in
gradu academico positae, ut et illae, quae in
Regis ministerio sunt, civicum quaestum haut
exercentes, a Consulibus ac Senatui, onere civi-
tatis personali gravandae non sunt.
Cum quis ad officium eligitur; electionem il-
Ilam potando, aut convivando inchoare, aut
finire, vel conventum ea gratia instituere haut
permittitur. Porro nec rationum redditiones,
consignationes, emtiones venditiones, autsimile
quid, compotatione, aut convivio interveni-
ente fiant; cum alioqui non minus, caupo, quam
convivae, et judicium, et poenam co nomi-
ne pati cogendi sint.
13.
Quoties Rex mandatum Consulibus ac Senatui,
p.1275
ut in ipsius servitium, copiae navales, aut
terrestres comparentur, insinuari jusserit, ne-
minem admonebunt, quo minus copiam sui fa-
ciat, multoqve minus cuiquam parcent: cum
alioqui ab officio cum infamia removendi sint.
CAP. V.
De Curatoribus Civitatum (seu
Logistis.
ART. I.
onsules etSenatus, quotannis 2. Januarii die
unum, aut si opus fuerit, plures Civita-
tis Curatores nominent, quibus anni supe-
Tioris Logistae reliqua solvant, atque intra 14.
dies rationes reddant, praesente Consule ac Se-
natu, et aliquot civibus, qui rationes diligenter
examinent, defectusque occurrentes notent.
2.
Si curatores praeefato modo rationes haut red-
diderint: in judicio conveniendi sunt, ut
pro viribus patrimonii poenam subeant. De-
fectus statim suppleant, aut paria liquido faci-
ant. Quod si incontinenti haut satisfecerint:
duplum praestare cogendi sunt.
p.1276
3.
Prioris anni Logista, si unum duntaxat civitas
habeat, sin plures, inferior eorum, semper
sequenti anno, cuma Curatoribus vocatus fu-
erit, copiam sui facere cogitur, ut interrogatus
ab anni illius curatoribus, sufficienti notitia,
eorum, quae scire desideraverint, illos instruere
possit.
CAP. VI.
De Civibus Censitoribus.
ART. I.
Civitas quotannis, tertio Januarii die, duos,
quatuor, pluresve cives, qui aliquandiu
ihn civitate habitarunt, civiumqve statum
norunt, eligat. Hi cum prioris anni Logistis,
primo Februarii profesto die, cos, qui Civita-
tem incolunt, censebunt. Juxta censumillum,
pensitationes, ad ecclesiasticos et civiles usus, in
singulos distribuentur.
2.
Qu in opidis habitant, civilem vero negotia-
tionem non exercent, veluti personae Pri-
vilegiatae, Ecclesiasticae, irt gradu Academico
p.1277
positae, atque in ministerio Regis constitutae; de
possessionibus, quas in opidishabent, censum
jam descriptum, aut postea describendum sol-
vant. Quod i vel ipsi, vel uxores, vel domesti-
ci eorum, mercaturam, tabernam, cauponam,
opificium, ac civicum quaestum exercucrint: et
Regia et civilia onera subire cogendi iunt.
. 3.
Qui in opidis habitant, cujuscumqve condi-
tionis sint, non obstante, quod obtendi
ab iis possit, privilegio, Ministris Ecclesiae suum
tribuant, atque id integrum praestent, quod
ipsis utilitatem et commodum affert.
4.
(Censitores descriptionem prioris anni servent,
nisi descriptorum bona, hereditatibus, aliis
ve modis, a tempore novissimae descriptionis,
creverint, aut per divisionem patrimonii et fa-
cultatum, casumve fortuitum, notabili decre-
mento deminuta sint; ita enim Consules et Se-
natores, duos alios cives, qui eos intra quatuor-
decim dierum spatium denuo censcant, nomi-
nabunt.
p.1278
5.
Si propter censum querelae moveantur: Con-
sules et Senatus, tam eorum, qui alios levi-
ori censu descriptos esse contendunt, quam
qui se nimium gravatos existimant, rationes
audiant. Quod si inaequalitatem ejusmodi de-
prehenderint: censs mutationem censitoribus
injungent.
T otam quoque census descriptionem revide-
ant. Quod si censitores alicui favisse intel-
lexerint: propter admissum dolum, in judicio con-
veniri, poenaque dictata eos coereeri curabunt.
Consules et Senatus, annuatim sub Festum
Circumcisionis Christi, de tributis rationes
accepti et expensi consignent: accepta vero Ita
declarent, ut adjungant verum, certumque perso-
narum numerum, qui tributum pensicarit, et simul
addant, quantum quisque solverit. Designationem
hancaCuratoribus. Tribunis civitatis, atque opti-
mis civibus, annuatim in judicio nominundis,
iubscribi et approbari oportet, ut quantum indi-
ctum atque acceptum fuerit, plent intelligatur.
Memoratae rationes, cum assignationibus ad il-
p.1279
las pertinentibus, intra menses tres a Festo
Circumcisionis Christi numerandos, Camerae
Regiae, sub competente poena, annuatim exhi-
beantur.
CAP.VII
De Collegiis et Opificibus.
ART.I.
um quis jus civitatis recepturus est, a Con-
sulibuset Senatu annotari videat, qua ne-
gotiatione, aut opificio, victum quaerere
cogitet. Quod sinegotiationis illiusCollegium
aliquod in civitate inveniatur: nomen ejus an-
notatum, a Consulibus et Senatu, ad seniorem
Collegii, per apparitorem, mittendum erit. Qui
hoc modo annotatus fuerit, ei absque ulteriori
annotatione, aut consensu, negotiationem, vel
opificium exercere permittitur; nisi famosi tur-
pisve delicti, quod coram Deo et Magistratu
nondum expiaverit, aperte convictus sit.
j 2.
Alioqui in artis specimine, literis tyroci-
nii, et omnibus, quae sodalitia atque opifi-
ces spectant, dispositio Ordinationis Politicae
servabitur.
p.1280
CAP. VIII.
De Tabernariis Circuitoribus.
ART. I.
AMunera, quae peregrini tabernarii, in civita-
j IV dubus exolvunt, unt ipsismerces suas palam
in tabermis, venales habere liceat, per to-
tum regnum abrogata sunto. Neque enim cui-
quam permittitur, cum mercibus tabernae insti-
toriae, ex una civitate in aliam commeare, easque
j j yenum exponere, perve ulnas, semuncias, autli-
n bras vendere, nisi in civium numerum relatus
i j sit: sub pona publicationis mercium, atque alia,
pro causae circumstantiis irroganda.
2.
ulli civium aut subditorum, peregrini mer-
catoris pecuniam, aut bona ad se suscipere,
vel in publicum deponere, atque exiis, peregri-
norum duntaxat commodum et utilitatem quae-
rere licet; sub pecuniae ac bonorum ejusmodi
amissione, et sexaginta semunciarum argenti
poena.
p.1281
CAP. IX.
De Nundinis.
ART.I.
Nundinae Dominicis, festisve diebus
haut celebrentur: quod si in illos dies inciderint:
in proximum profestum diffe-
rantur.
2.
Qui tabernas mercatorias in feriis aperuerit,
etaut venale quid exposuerit, quod emitur ac
venditur amittet; praeterea quadraginta sem
ainciarum argenti poena adficietur, cujus par
dimidia Regi etCivitati, dimidia pauperibus ap.
plicabitur.
3.n locis, ubi extra opidum in agro celebrantur
nundinae, cibaria aut ullum potulenti genus
ruri venalia habere non licebit: verum hec et
similia in opidis comparanda sunt. Qui adver-
sus ca deliquerit, cibaria et potulenta, quae pro-
stant, amittet, quorum dimidia pars Regi, di-
midia civitati vindicabitur.
CAP. I
De mensuris ac ponderibus.
p.1282
ART. I.
-? semo in civitatibus, aut in pagis, mensuris
ac ponderibus aliis, quam quaeRex ordina-
verit, utatur. Mensurae ejusmodi ac pon-
dera, in omnibus civitatum Ccuriis, custodian-
tur, ut cuique tam in opidis, quam in pagis. u-
trum mensurando, ponderandove fraudatus
fucrit, explorare in proclivi sit.
I j 2.
Nemo, qui frumentum suum vendit, aut sol-
Nvit, tonnas, modiosve, qui admetiendi gra-
tia adhibentur, justo aequare hostorio prohi-
bebitur.
3.
Cujusqve loci magistratui, quoties consultum
ac necessarium id esse, existimaverit, in cu-
iusque domo de mensuris ac ponderibus, quibus
quis utitur, inquirere integrum erit.
(QQuicunavae aliis, quam praescriptis mensuris,
ponderibusve uti, aut mensuram ac pon-
dera alia in accipiendis, alia in solvendis mer-
cibus, adhibere convictus fuerit, falsarius h a-
bebitur, ac bonorum amissione ferietur-
p.1283
CAP.MXI.
De Aurigis et Portitoribus.
ART. I.
agistratus cujusque civitatis, suis in opidis,
Certum aurigarum corpus ordinet, ei-
qve seniorem idoneum praeficiat.
2.
KSi quis iter faciens in locum quendam acces-
serit; senior Collegii statim currum ad ma-
num habeat, ut vectori actutum proficiscendi
copia detur: Neqve vero, majori vehiculi mer-
cede, quam pro quantitate a Rege taxata,
gravabitur.
3.
Caupones in civitatibus, taxam illam typis ex
cusam, in domo sua suspensam habeant; ut
inde vectori, quantitatem mercedis a se solven-
dae, intelligere in proclivi sit.
4
Qi quis, ultra stacutum taxae modum, quid acce-
perit, aut pro eo vecturam facere recusa-
p.1284
verit: senior Magistratui hoc indicabit, ut cum
ad normam Constitutionis Regiae competenti
poena afficiat.
Si officium suum senior, culpa dolove haut
fecerit: judex opidanus, simulac significa-
tum hoc ei fuerit, vectori sine mora equos et
vehiculum procurabit; et adversus sceniorem,
atque aurigam, ad quem vectura illa pertineret,
regressum, nisi Regis negotiorum causa, aurigae
itineribus faciendis districti fuerint, habebit.
6.
-
Portitor, qui nauli nomine pro viatoribus,
vel pro equo cum sessore, vel equis cum ve-
hiculo, praeter statutum a Rege modum, quid
accepisse, legitime convictus fuerit, ex praescri-
pto constitutionis Regiae comprcebitur.
Nauta vel portitor, qui mendicos de loco inlo-
cCcumtrajecerit, nisi tesseram publicae secu-
ritatis, aut testimonii ostenderintliteras, ex qui-
bus, commeandi et remeandi facultatem, ipsis
competere, intelligi possit, prosingulis personis
p.1285
denarum semunciarumargenti multam, aJudi-
cc opidano exigendam, pauperibus solvat. Suis
quoqve sumtibus in locum, unde venerint, eos
reducere, medioque tempore, dumin loco man-
serint, victum iis praestare compellitur.
Rrautae vel portitores, qui Tartaros seu Qigaros
‘inregnu adduxerint, velde loco inlocum
trajecerint, navim quam vehunt, ac dimidiam
bonorum partem amittant.
etauclerus vel nauta, classiarios Regis, aut mi-
etlites, cum equites, tum pedites, qui sub Rege
stipendia faciunt, in navim suam haut recipiat,
regnove educat: nisi a Rege, aut iis, quibus id
commissum fuerit, literis publicae sccuritatis
gaudeant. Neqve vero plures, quam ad navigi-
um necessarii sint, secum ducere poterit; sub
poena amissionis navigii ac patrimonii.
IO.
uisque nauclerus in regno hoc, publicano loci,
unde portu solvit, indicabit, quot nautas
in navigio vehat, proqve itineris necessitate se-
p.1286
cum ducere cogatur. Fidem quoqve dabit, se,
ubi in regnum remeaverit, homines illos redu-
cturum, nisi qui non redierint, mortuos esse
ostenderit.
II.
Caeteroquin, si nauclerus subditos regios cve-
hendos in navigium receperit, hominibus
illis privabitur; et pro singulis, quos eo modo e-
ducturus erat, centum semunciarum argenti
poena ferietur. Qui vero ita dolo subducere
se conati fuerint, bonis suis multati Holmae ad-
dicantur.
12.
Publicani Regii in omnibus regni locis id se-
dulo curent, ne cum nauta portu solverit,
personae superius memoratae in navigil aliqua
parte absconditi clam evadant.
AAAPXI
De Agricolis Proprietariis seu sus
praedia habentibus.
ART.I.
Agricola proprietarius, qui villam possidet,
omnibus silvae juribus, tam in silvis, quam
p.1287
in campis utatur. Reliqui coheredes, de rebus
ad villam pertinentibus, nihil sibi arrogent; sed
a possessore villae, si haec ultra onus consuetum
quid ferre possit, quantum Patronus, seu is cui
jus operarum compelin, atua ocognati arbitrati
fucerint, in satisfactionem sui percipiant.
Q9.
Si quis coheredum adversus ea quicquam u-
surpare ausus fuerit: de rapina e invasione
tenebitur.
3.
Si villae possessor silvas temere exciderit, exci-
dive passus fuerit, aut possessionum eo pertinentium
quicquam suo facto amiserit, nec vil-
lam conservarit: Patrono permittitur, fundo im-
imponere alium ex coheredibus, qui velit ac pos-
sit silvam custodire; villam ac possessiones con-
servare, et quodex iis debetur, Patrono scu ei
cui jus operarum competit, ac co heredibus, si-
cut oportet, aclege cautum est praestare. Quod
si ex coheredibus aut cognatis, post legiti-
mam oblationem, tribus diebus juridicis in Ju-
dicio ordinario factam, nemo, qui villam acce-
stare velit, aut possit, inveniatur: Patronus pis
p.1288
lam, ubi eam aestimari curaverit, plus licitanti
addicere poterit: ut tamen patronus tantum da-
turus, quantum alius offert, reliquis omnibus
praeferatur: Quod deducto rustici aere alieno
Ri ererit. jpsi et horedibus aejus partem in vil-
la ha entibus restitui oportet.
Agricola proprietarius, ab eo cui jus exigen-
di operas in villa competit, ultra quau ju-
ripatronatus ex aequitate congruit, et in quar-
ta parte ejus, quod a colono integram villam
possidente praestatur, consistere intelli gitur, gra-
vari nequut.
OQO4b.11
Dc Colonis et Negotiis rusticis.
ART.I.
- Temo expelli poterite villa, quam colonario
N contractuaPatrono tenet, quoad eamsar-
tam tectam servaverit, melioremque reddi-
derit; fundum debito modo coluerit; pen-
siones justo tempore solverit, veluti canonem
Dutyri, sub festums. Johannis, quod media ae-
state incidit;pensionem frumenti, dieS. Martini;
aliasqve praestationes minores, ut epidemitica
p.1289
Patrono praestanda, glandis debita et reliqua o-
nera singula suis temporibus; item quoad pa-
trono vel mandatario ejus obsequium praesti-
terit; nec aliis villae suae arva, neque prata, aut re-
liquas villae partes, commodando, locando, aut
colonario jure concesserit, nec reruad villa per-
tinentium usumeis permiserit, nulloque modo
insilvisadjacentibus, domino certove ipsiusnun
tio insciente, arbores ceciderit.
2.
j Colonus, qui adversus haec facere ausus fuerit,
villa sua privabitur.
Doeominus, qui villa, autaedibus in quibus ha-
bitet, destituitur, si ipse villam, quam colo-
nus jure colonario accepit, possidere voluerit,
subfestum s. Johannis, quod media aestate inci-
dit, colono hoc denuntiare, eique pecuniam,
pro qua conduxit, item sumtus in villam factos,
ejusque melioramenta, quae cum in pago, tum
in fundo se fecisse probaverit, restituere cogi-
tur. Quo facto, colonus sequentibus Calendis
Maiji, villa migrare compellitur.
Si colonus decesserit: vidua ejus, citra renova-
p.1290
tionem contractus colonarii, quoad in statu vi-
duitatis permanserit, atque ea, quae de colono
disposita sunt, observarit, villam cum omnibus
adjunctis possessionibus retinebit: sin autemad
novas transierit nuptias: maritus ejus, antequam
villam ingrediatur, colonario jure a Domino
eam recipiat.
Jidua, si villam retinere noluerit, statim post
?obitum mariti, cum hereditatis divisio su-
scipietur, eam domino renuntiabit. Hoc si o-
miscrit: villam retinere cogetur, donec cam legi-
time, secundum dispositionem articuli septimi
hujus capitis, renuntiaverit.
(Colon us, cui ex causis superius expositis, do-
Vminus villam renuntiaverit, se successori
non nociturum, deqve caeteris, ad quae domi-
no tenetur, cavere cogitur. Si facere hoc re-
cusaverit: Domino, usque dum id praestiterit,
cum detinere pernuttitur.
Agricola glebae haut addictus, ubie villa at-
qpeaedibus suis migrare voluerit. idoneas
p.1291
allegare causas, casque probare cogitur. Dein-
de renuntiandi facultas ei conceditur, postea-
quam dominum, tribus juridicis proximis, an-
te Festum S. Johannis mediae aestatis, citaverit,
quartaqve juridica hoc descriptum, quod qui-
dem, per impedimenta a Domino allegata, dif-
ferri non oportet, impetraverit. Ita Agricola.
Calendis Maji proximis migrare poterit: ut ta-
men post renuntiationem memorato tempore fa-
ctam, domino, census rustici, operarum, aliarum
que praestationum nomine, quae de villa et aedi-
bus debentur, satisfaciat. De aedium quoqve
vitio, quod memoratis Calendis Maji depre-
hensum fuerit, tenebitur. Quod si omissa re-
nuntiatione, villa m deseruerit: ccu fugitivus, u-
bicunque reperietur, poenae. obnoxius erit
8.
Si Dominus ab agricola siliginem seri desideraverit:
expensas seminis ei refundere co-
gitur.
Si postquam agricola villam reliquerit, ibive
decesserit, altus ei rusticus haut impositus
fuerit: convicanei universi, quisquis eorum sit
p.1292
dominus, per annum et diem, aedificium villae,
quo minus id destruatur, custodiant. Quod si
medio tempore dirutum inveniatur: universi
illud, nisi autorem detinuerint, aut indicave-
rint, reaedificare cogendi sunt.
10.
i villae aut aedibus agricolae, ex incendio, alio-
Dve casu fortuito, damnum illatum fuerit:
locum ille derelinquere, alibive larem collocare
haut poterit: verum domini et paganorum
auxilio, si inopia laboret, villam aut aedes,
antequam abceat, renuntietve, restaurare co-
gitur.
11.
Si quis Domino haut permittente, fundo agricolae
utatur: seges amittitur: Quam si
prohibente domino, avehere conetur: Domi-
nus eam, ut in villam agricolae inferatur, detine-
re poterit, donec in causa pronuntiatum sit modoo
sator eo nomine actionem moverit; quam nisi
saltem secunda juridica post instituerit, agen-
di jure privabitur. At ubi sator segetem de lo-
co ad aedes suas avexerit: de vi adversus cum
agetur. Hoc am lius, equi etvchicula, si ante-
quamin viam publicam pervenerint, d eprehen-
p.1293
sa fuerint, amittuntur. Idem in terra cremiali,
Virgultisque et similibus rebus servabitur.
122.
ominus, qui ademerit agricolae silvas, agros
prata, pascua, terram cremialem, aut simi-
lia, quae agricola sub solutione census, colo-
nario jure tenet ac possidet, ex aequitate de ca-
none remittat, deque ademiis, ipse pro rata, im-
posita ferat onera. Si tamen Dominus ei ter-
ram cremialem aut virgulta, quibus antea pro
necessitate sua usus est, assignaverit: ob hoc ci
nihil remittere cogitur.
13.
Non licet agricolae, sineDomini, omniumqve
convicaneorum consenium, agris, pratis, aut
fundo, fossa sepemve obducere, autiter actum-
ve in locis, ubi ab antiquis fuerunt tempo-
ribus, intercludere.
14.
Rusticusaliud in rebus vel pecunia, quam quod
in libris rusticorum censualibus descriptum
est, praestare haut adigatur; multo minus am-
pliori, quam pro communi pretio, aestimatione
p.1294
defungi compellitur. Sed nec dominus cum
longius, quam patet Dioecesis Episcopalis, in
qua habitat, pensionem vehere cogat.
15.
pPraefecti Regii omnesqve villarum Domini,
circa hospitia, quae ipsis vel ipsorum homi-
nibus, a rusticis suis, aut abiis, quos gubernant
praestanda sunt, aequos sc exhibeant. Neque ve-
ro potum alienigenam, aut simile quid postu-
lent, sed iis, quae in promtu habuerint agricolae,
acquiescant; neqve vecturis praeter consuetudi-
nem et obligationis modum, eos onerent
16.
A gricolis omnibus, nemine excepto, liberum
erit merces suas, veluti butyrum, mel, bo-
ves, equos, pisces et id genus alia, absque impe-
dimento vendere: caqve in re a Praefectis Re-
giis, aut Dominis rusticorum, nullum obstaculum
cis inferri oportebit. Neque vero, eam ob cau-
sam dominus agricolam afliget, aut odio prose-
quetur, censuve onerabit: sed si ab agricola
emere quid voluerit, hoc, cum voluntate et
consensu ipsius, perinde ac si cum extraneo ci
negotium intercederet, comparabit.
p.1295
17.
psi agricolae, de injurio, sibi, uxori, aut famu-
lis ipsius illata, actio adversus reum compe-
tit, mulctaeque in causa rustica ad illum perti-
nent. Quod si causam agere nolit, vel ob ino-
piam non possit: Dominus eam persequitur.
Ita rusticus damni reparationem, dominus au-
tem causae rusticae multas, sumtusque a se factos
consequitur. Si veroagricola causa alicujus mo-
menti, possessionisve controversiam, Dominum
celaverit, eove inscio cum adversario pactus
sit, aut transegerit: domino, tantum multae no-
minc, quanti adversarius in causu rustica conde-
mnandus erat, dare cogetur.
I 18.
Unusquisque agricola, quotannis, d um spati-
um et situs locorumid feret, ad minimum
quinqve lupos salictarios plantet, tresque sur-
culos mali, piri, aliarumve arborum bonarum
inserat. Decem quoqve plantabit salices, aut
dimidia semunciae parte pro singulis, quas ne-
glexerit, domino multabitur. Quod siagrico-
colis, prope ipsorum villas, plantarium defu-
crit: juxta sepimenta sua, haec plantabunt. Cu-
p.1296
rent autem Praefecti, villarumqve Domini, ut
hoc a rusticis observetur.
19.
.
j S agricola, integrae possessor villae, integrum
modium cannabis, aut si villae semissem tene-
at, semissem modii haut severit: a Domino
convenietur, et sicut refractarius atque inobse-
quens rusticus coereebitur; nisi terram, hujus
segetis non feracem se habere probaverit.
j 20.
julli rustico, in parte stagni, villam ipsius ad-
ijacente, aut in piscina molari, citra Domi-
ni consensum piscari permittitur.
21.
Nulli rustico in parte silvae ad villam ipsius pertinente,
aut in horto ac sepimento villati-
tico, arbores caedere licet, nisi quas dominusci
assignaverit. Si quid absqueDomini consensu
caesum fucritrusticus pro silvae parte suatenebi-
tur;nisi per testes omni exceptione majores, ali-
os cecidisse docuerit, et qui isti sint, ostende-
rit, eosqve nec ab ipso, nec a silvae curatore
impediri potuisse, probaverit. Idem in terraecre-
mialis et virgultorum sectione servabitur.
p.1297
22.
Qi is cui in silva Domini, quercum, fagum, ali-
asve arbores caedere, permissum fuerit, de-
cem arbuscula non circumciderit, neque sex
ejusdem generis arbores, in locum earum sub-
stituerit, atqve eas ita obseptas custodierit, ut a
pecudibus intactae possint succrescere: Domi-
no fundi pro singularum arborum planta-
tione omissa, duabus argenti semunciis multa-
bitur.
323.
Opifices ruri non habitent, exceptis fabris
ferrariis et lignariis, doliariis, laterum du-
ctoribus, figulis ollas nigras formantibus, fa-
bris rotariis, coementariis, coriariis, textoribus
pannum crassissimae lanae, et linum ex stupa et
cannabi texentibus;sartoribus, qui pannum ru-
sticum sarciunt, nec non sutoribus, qui calccos
in usum rusticorum consuunt.
24.
Nemo, praemercandi causa, ulnis, mensuris
aut ponderibus, turi autin pagis, mercimo-
nium exerceat; mercesve tabernae mercatoriae,
chalybem, salem, aut lupulum alienigenam
vendat, sub poena amissionis mercium.
p.1298
25.
A lioqui de rebus suis cuique, prout poterit, in
: utilitatem suam disponere, et cuicunqve
volucrit, merces suas vendere licet; modo ne
Juri Regis noceatur; aut civitarum negotiationi
et commerciis impedimentum inferatur.
26.
R ustici, merces suas ad civitates devchant, e-
asque in publicis mercatibus ac nundinis
venum exponant, nec infimis negotiatoribus,
aut propolis circuitoribus vendant. Si adver-
sus ca fecerint, mercium illarum pretium fisco
Regisapplicabitur, ipsaeque merces, si a judiceRe-
gio inveniantur, consiscationi obnoxiaecrunt.
I 25.
Temo, quiruri habitans fundum arat, fruges-
qve scrit, sementin et alia, quibus ad su-
stentandam familiam, agrumqve colendum in-
diget, veluti equos, equas et pecora, unde-
cunqve illa coemere posiit, consparare prohi-
bebitur. Similiter subditis regiis ruri habi-
tantibus, impedimentum ab oppidanis et aliis
inferendum haud est; quo minus ad extruen-
das aedes, ad currus, et aratra, item cremialia
p.1299
atqve alia, quae necessaria sunt, procuranda, cis
tigna et lignum abiillis, qui navigiis haec in civi-
tates, aliosqve portus minores important, e-
merc, et merce aequivalente permutare liceat.
Quod si opidani hac in re obstaculum eis oppo-
nere ausi fucrint violentiae mulctas sustineb unt
28.
In compascuis agris demessis, agris novalibus,
aut saltibus, nemini plus pecldum, quam
pro rata aestimationis in fundo ad ipsum per-
tinentis, habere permittitur.
j 29
Qi plurespagi, saltus, agrosvecompaicuos com-
munes habeant: determinari oportet; quan-
tum locailla ferre queant, ita quidem, ut pago
unicuique, pro fundi sui aestimationc, animalium
numerus ibi alendus definiatur, et ungulatum
animal cum ungulato, cornutum cum cornuto
conferatur.
30.
A gricola, si ipse tantum pecudumau anima-
lium non habterit, quantumei in saltibus,
arvis, agrisque Rovalibus compascuis, pascen-
di jus est, ab aliis ultra numerum suum condu-
p.1300
cere, et quod inde solvitur, in suum commo-
dum retinere poterit: Quodsi vicaneorum
aliquis, pro suis animalibus, pascua ibi condu-
cere desideraverit: cum extrancis praeferri, ra-
tionis erit.
31.
Quicquid de poena et mulctis, circa sepes
atque fossas, sepimentorum portas, greges
peculiares, aliamqve utilitatem et commo-
dum, major pagus, aut viculus a majori pa-
go scorsum positus, per conventionem dispo:
suerit, unus duove vicini irritum reddere haud
possunt; verum omnes pactorum placita ob-
servare coguntur. Si quis adversus ca de-
liquerit: propter contumaciam pignerari pote-
rit, ita quidem ut neqve vis privatae neqve
ublicae, neque alis delicti poena locum ha-
itura sit.
ulctae ac poenae pecuniariae, quae ex pactis vi-
5
caneorum vel exolvendae, vel de compa-
.
Eg;
§
scuis agris, aliisve rebus ad pagum pertinenti-
bus susceptae sunt, non in compotationes etcon-
vivia, sed in pagi sepimenta, fossas, aliamque ejus
utilitatem erogentur. Hujusmodi mulctae, ut
p.1301
et alia ad pagos pertinentia, quae exigi pote-
runt, vicaneo maxime idoneo, qui pago de
acceptis et expensis rationes reddat, traden-
da sunt.
33.
Pro pecore, quod in frugibus aut pascuis pignerabitur,
justum offcratur pignus, pro-
at inter possessores, cum fundis suis sepes ob-
ducunt, convenerit; juxtaque conventionis
placita reluatur. Pignus autem pro animali in-
cluso datum, in commissum cadit, nisi ante
FestumSanctorum redemptum fuerit.
34.
Prout inter possessores universos convenerit,
quisque sepes, quas possidet, et quibus in pago,
agroqve metato, secundum fines funiculo
mensorio designatos, utitur, claudere, justaeque
altitudinis efficere cogitur. Fundus autem pe-
culiaris, saxis aut fossa disterminatus, sepimen-
to non clauditur, nisisit communis pagi exitus;
huic cnim sepimentum principale obducitur.
Quisa fundos suos separatos villaeqve suae con-
NNuotiguos et aedificatos sepiat. Fundi vero se-
p.1302
parati in pago, haut aedificati, sepiuntur ab co,
cujus sepimentum est principale: deinde omnes
vicini, prout illos ordo tangit, si opus fuerit,
partes ad se pertinentes sepiunt.
6.
§, unius pagi ager novalis ad pascendum com-
muniter relictus, arvo alterius pagi septo
contiguus sit: illi, quorum est novalis, his, ad quos
arva pertinent, pro dimidia parte sepem eri.
gant, atque ita partitionem servent: quippe cum
1sli quijam fundo utuntur compascuo, alio an-
no sepimentum habituri sint; ut ita partitione
hac opus habeant.
37.
.
8S acciderit, ut possessoribus sive agri septi, si-
ve compascui, dimidiam sepem crigere, et
partitionem ex aequo servare nolentibus, pos-
sessores arvorum, per sua sepimenta damnum
patiantur: ipsi pretium culpae suae ferent. Sin
autem ab extrancorum sepibus, sive per suas,
sive alienas pecudes damnum acceperint: ejus
reparandi necessitas ad illos, quorum crat sc-
pem erigere, pertinebit.
Si nemo sepis partem, unde damnum illatum
p.1303
est, suam agnoverit: arbitri utrinque nominan-
ddi sunt, ut nensio fiat sepium, et cujus illa pars
sit, exploretur.
39.
Si quis sepem intra terminum a possessoribus
praefixum erigere, et mulctas exconventio-
nis placito dependere supersederitpsi possesso-
res arvorum sepem erigant, et postea lege in
refractarium illum experiantur. Quodsi conde-
mnationem expectaverit: praeter sumtuum ac
damni restitutionem, tribus semunciis argenti,
actori; parique poena domino multabitur.
40.
eti quis fundum, quem propter arva aut pa-
scua scpirclicet, antiquitus sepiri haud soli-
tum, sepimento clauserit: ipse sibi de sepe pro-
spiciat, prout sementi ac prato suo tutissimum
Roc existimaverit. Quod si quisincommodum
sibi accerscrit, propterea quod non jure sepi-
mentum posuerit: pretium culpae suae ferre co-
gitur.
41.
Si cuius fundus, quibusdam locis, neque sepi-
mento, neque fossa, sed rivo, aut alia aqua terminetur,
p.1304
ac tanta interdum haud sit aquae alti-
tudout pecudes alienae a fundo arceri possint:
ipse aut sepem erigat, ne in fundo sibiincommo-
dum afferatur; aut custodem apponat, nepe-
cora, fundum ejus ingrediantur.
42.
Sepimenta arvorum, quae siligine conseruntur,
intra S. Martini diem absolvenda sunt. Ubi
vero inter vicaneos convenerit, ut ipsorum pe-
cora usqve ad festum S. Martini in pascuis re-
maneant, conventio valebit; sed sues immitti
haud poterunt.
423.
etpegeti vernali, ante Calendas Maij sepimen-
tum obduci, etad festums. Michaelis usqve
servari oportet; nisi fructus maturius invehan-
tur. Quicunqve sepem ante tempus ilud de-
struxerit, totum illud damnum, cui sepimenti
demolitio causam dederit, praestare cogitur.
44.
syuicunqve pecus suum post desectas a se fru-
Sges, in arvumummittere desideraverint; cae-
teris, quinondum messem suamperegerunt hoc
per duos nuntios signisicent, ut cum ipsorum
p.1305
venia hocfiat; ita vero pecora custodienda cu-
rabunt, ne aliorum arvis nondum demessis
damnum inferatur.
t
Jdem servabitur, si pagus qui cum alio pago,
arva, et agros compascuos communes habet,
messem prior absolverit. Qui adversus haec fe-
cerit, damnum quod datum esse probabitur, re-
sarcire compellitur. Interea vero, usque dum so-
Iutio fiat, pecoris pigneratio haut injuste exer-
cebitur.
46. ‘c
S quis autem per incuriam, datave opera, fru-
ges jam maturas metere distulerit: illi, qui
messem peregerunt, cum per duos vicaneos
admonebunt, cique terminum, intra quemme-
tat, praesigent. Quo facto, si nihiolosecius mete-
re supersederit: reliqui pagani, propterea pe-
cora sua ab agro compascuo arcere non pro-
hibentur; damnum vero quod passus fucrit,
suae culpae adscribet. Quod si messi, cum reli-
quis aequandae impar sit: a caeteris cum adjuva-
ri, ratioms est.
A4.7.
. /8:
uicunque pomania, hortosqve olitorios, no-
p.1306
do sepem iis obducere liceat, intacta serva-
re delideraverit, suo sepimento ea claudat; ut
omne genus pecudisinde arceri possits exceptis
capris, bobus et suibus; ex quibus praeter ca-
pt2s nihil includere licet, nisi in judicio praefi-
xum sit tempus, intra quod pecora a fundo alieno
arcenda siut.
48.
Justae sepes erigendae sunt, ne ex iis damnum
accipiatur. Si per illas homo ceciderit, aut
pecus laesum fuerit: propter hominem, eadem
sustinebitur mulcta, quae irrogari iolet ob ca-
sum fortuitum, quem culpa praaecessit. Propter
pecudem vero quanti ea res erit, pro damni-
aestimatione, reparatio injungetur.
CAPXIV.
De Rusticis Originariis seu gle-
bae addictis.
ART. I.
Jus in rusticos glebae addictos, in locis, ubi ha-
ctenus in usu fuit, fundi, quocunqve titulo
legitime teneatur, Dominum sequitur.
Adscriptiuus vero, aedes, aut villam, quam in suo
p.1307
fundo dominus ei assignaverit, suscipere cogi-
tur. Si vero id recusaverit: Dominus eum cum
bonis suis, licet alibirerum suarum constitutio-
nem fecerit, origini vindicare poterit.
poastores ecclesiae, originariis de loco in lo-
cum mi graturis, nisi a Domino dimissio-
nem et veniam legitime impetraverint, testi-
monium non exhibeant. Quod si Pastor ad-
versus haec deliquerit: sedecim argenti semun-
ciis, quae pro dimidia parte Domino, proqve
altera dimidia, viduis pastoralibus applican-
dae sunt, multabitur.
3.
Si personae hujusmodi latuerint, aut Dominis
copiam sui non fecerint. Dominus, u bicun-
que reperiuntur, eos detinere poterit, quo in
loca congrua, ad villas suscipiendas, aut ad alia-
rum operarum praestationem ablegentur; qua
in re Domino, ubi adscriptitium suum esse do-
cuerit, nullum impedimentum inferri oportet.
agricolae, ia Domini fundo, habitantis u-
xOr, in alterius fundo pepererit: partus, ter-
p.1308
rae illius, in qua parentes larem fovent, adscri-
ptitius erit.
Qpurius est adscriptitius fundi illius, in quo
mater tempore conceptionis fuisse, legiti-
mte probatur.
riginarius fundum domini haud relinquat,
nec alio sine ipsius venia se conferat. Quod
si in alio fundo, ex consensu domini serviat: quo-
tannis duas argenti semuncias, pensionis do-
minicae nominc, praestabit.
7.
Si posteaquam adscriptitius, aedes, aut villam, a
Domino, in fundo Domini conduxerit, fun-
dus, in quo natus est adicriptitius, per suc-
cessionem, permutationem, donationem
aut missionem in bonorum possesionem ab
alio Domino acquiratur: adscriptitius, ab eo,
qui fundum accepit, origini vindicari haud po-
terit; sed illius terrae, in qua aedes villamve con-
duxit ab eo, qui tunc temporis erat Dominus,
et utrumqve fundum habebat, adscriptitius
erit.
p.1309
8.
Adscriptitius, si literas manumissionis, qui-
bus a loco originis liberatur; non ab extraneo,
sed a vero acceperit Dorino: a nemi-
ne origini vindicabitur. Ejusmodi literae,
nisi saltem tertio dic juridico, postquam datae
sint, in judicio ordinario lectae signataeque, ac
deinde testimonio judiciali impetrato, robora-
tae fuerint, haud valebunt.
9.
Dominus adscriptitium sunmi manumitrere
quidem, non vero alii vendere potest.
Quod si vaenierit: cuma venditore, tum ab em-
tore liber erit.
10.
Nemo, qui praedio rustico seu ex beneficio,
seu officii sui gratia fruitur, non obstante,
quod in caeteris jure in adscriptitios gaude-
at, per literas manumissionis, adscriptitium, in
successorumpraediique damnum, liberare poterit.
vi Pastor habeat adscriptitios, quibus, ad fun.
dum Pastoratus sui instruendum, haut indi.
geat: Dominus scu Patronus loci, ad suum prae-
p.1310
dium instruendum, eos abducere potest. Atubi
PVeastoris adscriptitius in fundo alius Domini, di-
versi ab altero, qui jure operarum gaudet,
villam aut aedificium susceperit: Pastori ad-
scriptitium illum, si ad utilitatem fundi sui, co
indigeat, origini vindicandi jus competet. Quod
siPastor opus eo non habuerit: jus illud patrono,
penes quem operarum jus est, conceditur.
a 5
Scholastici ac studiosi, qui liberalibus artibus
Vdediti, secularem negotiationem haut exer-
cent, item pastorum atquive edituorum fili, in
cujuscunqve fundo sintnati, origini vindicari
haud posiunt.
A dsgriptitius, nisi ittreatis suae literasa Do.
.3.
A mino habeat, in opidis in civiunm nume-
rum recipi nequit. Quod aliter factum suerit,
hautvalebinS tamen adscriptitius, posteaquam,
lare in civitate collocato, absque incerpeliatio-
ne, decennium ibi exegeit, peritus: ercator,
opisex, vel nauta cevalerit, loco originis suae
liberabitur. I IM
14.
Qi adscriptitius, in pago extra fundumDomini
p.1311
per vicennium citra interpellationem habita-
verit: origini vindicari nequit
A dicriptitius, si postquam militiae nomen de-
x derit, origini haut vindicetur, antequam
Signiferi aut Vexillarii locum obtinuerit: in po-
sterum a loco originis liber erit.
CAP. XV.
De Viis.
ART. I.
Tot viae, quot opus fuerit, ad unumquem-
que vicum ducant.
2.
Si quis via publica omnibus permissa, ad pagum,
templum, judicii locum, mare, aquam,
molam etsilvas ducente, alium uti prohibuerit,
camve intercludere, mutare, fossa vel aratro
abrumpere ausus fuerit: eam reponere, atqve in
pristinum statum restituere, triumque argenti
semunciarum poenam solvere cogitur.
Caeteroquin circa vias publicas OrdinatioPo-
elitica observabitur.
p.1312
CAP. XVI.
De Matrimonio.
ART. I.
eti quis uxorem ducere voluerit: camaparen-
tibus, verisque petat tutoribus; ut tamen et
ipsa in matrimonium consentiat.
Si foemina, absque tutoris sui voluntate, nupse-
rit: tutor, si velit, quoad illa vixerit, admini-
strationem et usumfructum in bonis ejus re-
tinebit.
3.
Sponsalia clandestina absque parentum, aut
tutorum consensu inita, servanda non
sunt. Si tamen parentes aut tutores justas le-
gitimasqve dissentiendi causas non habuerint;
prohibitionem ipsorum, aut impedimenta ab
iis opposita attendi haut oportebit.
tutor, sui commodi gratia, adultam, postea-
s
quam decimum octavum annum egressa
est, modo commodee collocari potuerit, apud
seinnuptam retineat: cognati ejus reliqui, co-
ram magistratu, ut ex bono etaequo de hoc ne-
p.1313
gotio decernat, querelam proponere poterunt.
ponsalia per ebrietatem contracta, item quae
incuntur a minoribus, quales intelliguntur
masculi, qui nondum vicesimum, et foemi-
mnae, quae decimum sextum annum haud comple-
verunt, servanda nonsunt; idem erit, siamente
captis contracta fuerint.
poari modo, neqiliteras clandestinas, quae men-
et tionem, aut repromissionem nuptiarucon-
tinent, attendi, ratasve haberi oportet.
Qi maritus aut usor, constante matrimonio
V alii, de conjugio contrahendo, fidem dede-
rint: qui promissione, literisve se obligare, aut
Ccautionem accipere ausi fucrint, publicam poe-
nitentiam subeant, et silocupletes sint, pro viri-
bus patrimonii multentur. Quodsi inopia la-
boraverint: mas aliquandiu vinculis, foemina
vero ergasterio cocrcebitur.
I seque maritus, qui constante matrimonio
alia cognovit, post obitum uxoris adulte-
p.1314
ram suam ducere, neque uxor post obitum mari-
tii adultero suo nubere poterist
De personis, quae propter cognatio-
nem, aut affinitatem nuptias contrahere prohibentur,
CQC) lnter parentes et liberos, item inter eos.
qui parentum, liberorumque locum obtinent, nu-
ptiae omnino sunt prohibitae. Parentes sunt, pa-
ter et mater; liberi, filius et filia. Parentum
loco, ascendentes omnes in infinitum, horumque
fratres et sorores: pro liberis autem habentur
nepotes, horumque descendentes in infinitum.
(2.) Fratribus et sororibus nuptias inter se
contrahere non permittitur, sive ex utroque,
sive ex uno duntaxat latere conjungantur. Sed
et frater filiam fratris aut sororis, uslamve per-
donarum, quaeex fratrum liberis procreantur,
quotocunque gradu remotae inveniantur, duce-
re prohibetur. (3) Qui secundo et tertio gradua
comuni, distant stipite, veluti consobrinus et con-
sobrina, ut et propior sobrino sobrinave exu-
no, et consobrini filius aut filia ex altero latere, nec
non sobrinus et sobrina; item qui secundo et quar-
to gradu remoti sunt, conjungi non posiunt:
personae vero quarto, tertiove et quarto gradu
disjunctae, nuptias contrahere non vetantur.
p.1315
(4.) Vir uxoris suae cognatis aeque ac suis, et
uxor non minus mariti, quam suis cognatis
abstineat. Quemadmodum enim neminisoro-
rem ducere, ita neque uxoris sororem permit-
titur: Et quemadmodum foemina fratri suo,
ita et mariti fratri nubere prohibetur, quod ita
porro in reliquis observabitur. Sciendum quo-
gve est, affinitatem, quae impedimento est nu-
ptiis, non ulterius, quanrinter maritum et uxo-
ris cognatos, item inter uxorem et mariti co-
gnatos spectari: Unde affinitas non obstat, quo
minus mariti et uxoris cognati nuptias inter
se contrahere possint; ita duo fratres, duas so-
rores, pater et filius, matrem et filiam, virque
novercae suae matrem aut filiam, etalii sic ulte-
rius alias personas sibi jungere haut prohiben-
tur. (5) Vir uxoris suae, aut mulier mariti sui
cognatam cognatumve, secundo tertiove gra-
du a communi stipite distantem, post obitum
mariti aut uxoris, sibi nuptiis adjungere prohi-
bentur. Si vero cognatus ille, aut cognata, quarto
sint gradu, vel tertio et quarto: non impedi-
untur nuptiae. Idem servabitur, si posteaquam
mas et foemina, absque vincuso conjugali co-
ierint, alter eorum nuptias contrahere velit. Ne-
p.1316
que enim stupratori deinde conjugium inituro
permittitur, eam, quae secundo, tertiove gra-
du, stupratae cognata est, ducere; neque stu-
pratae conceduntur nuptiae cum viro, qui se-
cundo tertiove gradu stupratori conjungitur.
(6.) Vir non ducat vitricividuam, nec foemina
novereae nubat viduo: Hujusmodi enim nuptiae
et publicae honestati repugnant, et magnum
offendiculum praebent. Pari modo, viro cum
privigni vidua, et foeminae cum privignae viduo
nuptiae interdictae sunt. (7.) Qui in gradibus
his prohibitis, veluti consobrini et consobrinae,
ex ignorantia, matrimonium inierint; per sen
tentiam judicis haut separandi. nec poena adfi-
ciendi sunt. Sin autem Icientes adversus haec
deliquerint: pro viribus patrimonii sui punian-
tur, et provincia, in qua larem collocarunt, ex-
cedant. (8.) Qui regnis egressi nuptias contra-
xerint, quas in regnis ob legis prohibitionem
contrahere non permittitur, si in regna Regis
deinde redierint, aut ibi rerum suarum constituti-
onem fecerint, non tantum pro viribus patri-
monii plectentur; verum jus quoque commo-
randi in Regnis, quippe cum dolose fraudem
legi fecerint, iis negabitur.
p.1317
10.
personae, albo dignitatuhaut insertae, quae neque
nobiles sunt, neque nobilibus exaequatae, si nu-
ptias contrahere desideraverint, prius sponsalia
ceclebrent: Deinde in parochia, ubi sponsa ha-
bitat, trinis diebus Dominicis, pro su ggestu, an-
te nuptias, proclamandae sunt, ut ii, qui matri-
moniumjurcimpedire possint, de co, antequam
consummetur, comperiant. Quicunque igi-
tur nuptias prohibere et impedire desiderave-
rint; ante tertiam proclamationem, in praesentia
duorum triumve testium, parocho hoc signifi-
cent, atqve incontinenti citationem impetrent,
quo de causis impediendi conjugii constare pos-
sit. Hoc si omissum fuerit: prohibitio illa at-
me impedimentum haut valebit, et quod po-
ca facturi sint, nullius momenti habebitur.
Qponsalia, non nisi Pastore ecclesiae, et ad mini-
mum quinque testibus aliis intervenienti-
bus, celebrentur. Inter illas tamen personas, quae
catalogo dignitatum insertae sunt, item nobiles
nobilibusve exaequatas justa intelliguntur spon-
sala; ubi partes, lex ipsarum cognatis praescnti-
bus, ultro citroqve nuptias sibi pleno consensu
promiserint.
p.1318
12.
Hpoc modo quanquam desponsatis, aut ex mu-
tua conjugii promissione sibi obligatis
per conjunctionem carnalem matrimoni-
um consummare haut permittitur, antequamin
ecclesia benedictione lacerdotali copulati sint.
Si quis contra hanc legem facere ausus fuerit;
a magistratu per parochum admonito, compe-
tenu poena concreebitur. At ubi impudice con-
versantes, matrimonium in conspectu ecclesiae
per benedictionem sacerdotalem consumma-
Te distulerint: Parochus ei terminum praetigat,
intra quem, nisirite se copulari curaverint, Sa-
crae Coenae communionemillis publice interdi-
cat. Sed ne sic quidem emendati, propter rem
mali exempli, excommunicatione feriantur.
Darochus interesse prohibetur sponsalibus,
quibus, antequam celebrentur, protesta-
tio intervenerit. Qui vero protestatus fucrit,
incontinenti, sicut superius disponitur decasu,
si quisante nuptias protestetur, citauonem im-
petrabit.
14.
Ex quibus causis Sponsalia dissolvuntur.
(1.) Sponsalia per vim contracta servanda
p.1319
non sunt, dummodo vis antequam nuptiae con-
summatae fuerint, indicetur: postmodum e-
nim frustra allegabitur. (2.) Si quis sponsali-
bus celebratis, sponsam ante ab alio vitiatam
invenerit: eam repudiare poterit, si nolit ei ignoscere.
Prior autem, qui vitium obtulit, si
cam ducere voluerit: id facere haud prohibe-
bitur. (3.) Si ex personis deiponsatis alceru-
tra corporis sui copiam alii fecerit, veluti sivir
aliam foominam postisponsalia cognoverit, vel
fooemina ab alio cognita fuerit: sponsalia diri-
muntur; nisi pars inanocens nocenti ignoverit.
Sinab utraque parte peccatum sit: ob rem ma-
li exempli, nuptiae cum persona delicti socia
interdicantur, et qui eo modo deliquerint, du-
plam stupri multam subibunt. (4) si quis spon-
salibus initis, sponsam haud cognoverit, postea
vero contractis sponsalibus, cum posteriori
sponsa corerit: triplam stupri multam subire
compellitur, neutramqve carum retinere po-
terit. Pastor autem, qui neglectis iis, quae su-
pra de sponsalibus sunt disposita, posteriora,
sponsalia administraverit, mulctam ex sententia
judicii Praepositorum, viduis Pastoralibus sol-
vere cogitur. (5.) Si quis celebratis sponsalibus
p.1320
a sponsa profectus, diu citra consensum ejus
abfuerit, post biennium alii nubere non prohi-
bebitur; nisi sponsus legitimo impedimento
detincatur: idem si sponsa a sponso profecta
sit, servabitur. Tanto autem tempore perso-
nam illam abfuisse probandum erit. (6.) Si
post celebrata sponsalia, pars alterutra furtum,
aut simile delictum famosum, ex quo ultimum
non irrogatur iupplicium, admiscrit: pars in-
nocens, sivoluerit, a nocente liberabitur. 7.) Si
pars ante sponsalia, morbo occulto, veluti le-
pra, epilepsia, similive malo contagioso atque
atroci, a se dissimulato, laboraverit: altera pars
sive sit mas, sive foemina, quae sponsalia retracta-
ri petierit, liberabitur. Sin autem ejusmodi ma-
lum aut morbus sponsalia subsequatur: ter-
minum, intra quem remedium speretur, praefi-
gi oportet: quod si non inveniatur auxilium:
sponsalium diilolutio, si petita fucrit, haut ne-
gabitur. (8.) Si quis sponsalibus contra-
ctis cum persona, cujus facultates minores,
quam affirmaverat, postmodum inveniuntur,
ex hac causa iponsalia infirmare aut rumpe-
re desideraverit: ob eam rem locus dissolutioni
haud dabitur.
p.1321
15.
De causis, ex quibus matrimoni-
um solvitur.
Inter hujusmodi causas sunt:
(I.) Ad ulterium. Attamen persona, quae agit,
j partem adversamlegitime in jus voca-
re, et delictum plene probare cogitur.
Neqve vero suffecerit, si partis, quae rea agi-
tur, confessio in propatulo sit. Experientia e-
nim saepe compertum est, multos in se ipsos
mentiri, vel ut alter ab altero liberetur, vel ut
in discrimen conjiciatur persona, quacum mas.
vel foemina adulterium se commisisse ajunt,
vel etiam ex aliis causis sibi crimen hoc affingere.
Ad haec inquirat judex, (1.) utrum persona, quae
actionem intendit, innocens sit: quod si par
ejus delictum inveniatur: separationi locusnon
erit; quippe cum, qui alterum adulterii accu-
saverit, ipsum criminc hoc insontem esse opor-
teat. At ubi alterutra pars ad bonam frugem
redeundo se correxerit, altera delinquere per-
severante: posteaquam hoc probatum fucrit,
parti emendarae, adversus alteram in turpi vi-
ta perseverantem, separatio conceditur. (2.)
In causae quoqve cogritionem veniet, analtera
p.1322
pars alteram, verberibus, saevitia, aliisve modis,
quos, judices, veras delicti admissi causas esse, co-
gnoverint, ad flagitium ejusmodi adduxerit.
() Si uxor alicujus vi stuprata fuerit: ex causa
stupri violenti, a marito non separabitur; quip-
pe cum puniendus non sit, qui injuriam pati-
tur, sed qui facit. (4) Maritus, qui uxorem in
adulterio a se deprehensam iterum cognoverit,
jure agendi, quod ipsi adversus eam compete-
at, privatur. At ubi uxor, iterato delictum
hoc admiserit: maritus, si ab ca le abstinuerit,
actione instituta, separationem impetrabit.
llla vero non nisi ex speciali concessione Regis,
post, triennium demum, ad novas transibit nu-
ptias: modo testibus, se interea pudice pieqve
vixisse sufficienter probaverit. Non tamen in
illa parochia, Herreda aut civitate, ubi inno-
cens larem fovet, conjugium celebrare, rerum-
ve suarum constitutionem facere poterit. I.
dem, si uxor maritum in adulterio deprehen-
derit, observabitur. Parti vero innocenti, sta-
tim ac sententia separationis pronunciata fue-
rit, ad secundas nuptias transire permittitur.
mesertio: cum alterutra persona conju-
gata, alteram invitam, sine justa cau
p.1323
sa deserens alio proficiscitur, in quo casu
haec observentur: (1.) Pars deserta deserentem,
ad minimum per triennium, expectabit, nisi de-
serens ad aliam personam consuetudinem ha-
bere legitime probetur: ita enim pars deserta,
statim ut hoc: ostensum fuerit, ad alias nu-
ptias admitti poterit. Post triennii lapsum, perso-
na deserta, deferentem, primumnjudicio Herredae,
deinde in judicio provinciali citari curet, easque
citationes in consistorio reproducat ac probet.
Paorro literas testimonial.e: aparocho suo habeat,
itea parochianis, testimonium, quod in judicio im-
petrabitur, ut inde appareat, alteram personam per
triennium abfuisse, partemqve desertam inter
ca honestam egisse vitam, nec causam deser-
tioni dedissc. Haec omnia ubi probata fuerint,
personae desertae, jus ad novas cundi nuptias
dabitur. Quod si persona deserta, ante lapsum
triennii, alicno concubitu se pollucrit: a ma-
gistratu punictur; non autem cum alia, nisi cum
illa persona, cujus concubitu se inquinaverit,
ei interdicendae sunt nuptiae. (3.) Si maritus,
militiae aut mercaturae gratia profectus, ex ea
causa diutius abfuerit: pro desertore non ha-
bebitur; sed uxor cum ad minimum per septen-
p.1324
nium expectabit. (4) Quodsi certum sit, cum
captivum teneri, aliisve modis invitum im-
pediri: uxor omnino reditum ejus expecta-
re, novisque nuptiis abstinere cogetur. (5.) Si
maritum in bello periisse, aliove modo occu-
buisse, testibus probandum sit: testes a compe-
tente judice, an plene probent, audiri, et apud
cundem, attestationum descriptum impetrari
oportet: Deinde persona ad hovas itura nu-
ptias, rotulum examinis testium in consistorio
producat, seque honeste vixisse probet; quo fa-
cto, novae permitti poterunt nuptiae. Qui vero,
antequam sententia in consistorio legitime pro-
nuntietur, ad torum properaverint;a magistratu
puniendi sunt. 6) Siacciderit, ut, cum foemina, post
sententiam judicialem, ad secundas transierit
nuptias, prior ejus maritus, domum reversus,
uxorem repetat: documentum ab eo producetur,
ipsum medio tempore honeste vixisse, nec cum
alia rem habuisse; vel adillos, apud quos inter-
ca vixit, ad testimonium petendum remittetur.
Sic ubi ca probaverit, uxor ejus posteri-
orem maritum relinquere, et adpriorem redire
compellitur.
(lII.) si potentia; si quis ad conjugium inha
p.1325
bilis inveniatur. Attamen personae, cui defectus
ille ante nuptias affuisse deprehenditur, spatium
triennale, si interea valetudini restitui possit,
ad remedium quaerendum conceditur. Quod
si intra tempus illud haud convaluerit: separa-
tio locum habebit. Caeterum si defectus ille
nuptias secutus sit: incommodum istud, sicut
alia mala, quae in conjugio accidere, possunt,
aequo animo ferendum erit.
De variis conjugii casibus.
(1.) Qi maritus, aut uxor, cum sorore, aut
fratre conjugis, aut eum persona propinquo
co gnationis gradu juncta, contra legem Dei
coicrit: posteaquam vel huic, vel illi ex singu-
lari causa, poena capitalis remissa fuerit; ma-
trimonium non separabitut; nisi pars innocens
a nocente separari desideret. (2.) Si sponsus a-
liam uxorem duxerit, et quid amplius illicum
sponsa fuerit: uxorem relinquere, sponsamque
volentem retinere cogitur. At si eam non co-
gnoverit: alteram retinebit; dummodo cum
uxor nuptias contraheret, priora Iponsalia
ignoraverit.sin autem sciverit: Vr posteriorem
relinquat, et priorem volentem retineat. Quodsi
p.1326
si sponsa nubere huic noluerit: nihilomagisal-
teram retinebit, quippe quae sciens desponsato
nupserat. Qui vero sic deliquerit, pro patrimo-
nii sui viribus gravissime punietur. (3.) Sima-
ritus vel uxor in contagium, veluti lepram etsi-
milem morbum inciderit: separatio ca gratia
non conceditur; sed malum hoc patienter fe-
rendum erit. Pium vero est, ne persona eo in-
fecta morbo, alteram contaminare desideret.
4.) Si maritus, vel uxor lepra laborans, malum
illud, antequam nuptias contraxerint, haut indi-
casse, alterqve alterum infecisse probetur: par-
ti deceptae separationis auxilio succurretur.5.)
Si maritus aut uxor in furorem inciderint: ma-
trimonium non dirimitur; sed alter alteri con-
ulat, et adjutorium pro virili praestet. (6.) Si
maritus aut uxor, furti, aliusve criminis famosi,
quod capitale sit, convictus, amagistratu capi-
te haud puniatur: conjugium non dissolvitur.
Sin autem delinquentes hujusmodi proscripti
fuerint, aut profugerint; pace a Magistratu in-
tra triennium haut recepta: parti innocenii, si
interea temporis honestam vitam egisde probe-
tur, novae permittuntur nuptiae. (7.) Si quis ex
delicto non famoso proscriptus sit: uxor per
p.1327
septennium expectabit, utrum ille intereaMa-
gistratum placare, publicaeque securitati possit
restitui: Sin hoc fieri nequeat: uxori elapso se-
ptennio, ad secundas nuptias transcundi jus
dabitur. (8.) Si maritus alio profectus, ali-
am uxorem prius conjugium ignorantem du-
xerit: innocens illa existimabitur, quamdiu
hoc ignoraverit; nec ea res ipsi, liberisve; quos
susceperint, infanuae bonorumve periculum
afferet. Sin autem, postquam marito aliam u-
xorem esse resciverit, nihilominus consuctudi-
nem cum eo continuet: adulteriumab ca com-
mittitur. Quod si Rex, ubi crimen detectum
fuerit, marito exsingulari causa poenam capita-
lem remiscrit: ad priorem uxorem, dumiodo haec
cum recipere ve it, everti cogitur. Si vero cum
ca in gratiam redire haud posiit: alteram nihilo-
magis retinebit; foemmae autem alii marito nu-
berc permittitur. Idem in foemina hoc modo de-
linquente servabitur. (9.) Divortiorum literae,
quae velin judicio, vel privatim ultro citroquea
conjugibus dantur, irritae sint: et qui literas e-
jusmodi dederint, aut approbaverint, magi-
stratu puniantur, et publicam deprecationem
subeant.
p.1328
CAP. XVII.
De Impuberibus, Minoribus auc
Tutoribus.
ART. I.
pui se ipsos regere, rebusque suis super-
esse nequeunt, cum vel senes, vel mente
X*-capti, vel prodigi sint, vel ex aliis causis,
quas magistratus approbaverit, impediti, his
tutores dandi iunt.
2.
Pupillorum post mortemmatris, tutor est pa-
ter. Post obitum patrisifrater, qui vicesimum
quintum annum complevit. Si plures sint im-
puberum fratres germani: senior in tutela prae-
tertur. Si fratres ex uno, latere fuerint: frater
Consanguineus tutelam geret. Deficientibus
fratribus, tutela ad avum paternum pertinet:
quo non extante, avus maternus admittitur:
Hoc deficiente, patruus; post hunc, avunculus.
His non extantibus; proximus in famiilia tute-
lam suscipit. Patris cognati cognatis maternis
praeseruntur; modo pari sint gradu, atque ex fide
tutelam gerere velint. Caeterum si periculum
sit, ne tutor legitimus male tutelam admini-
p.1329
stret, vel haut idoneus inveniatur, tutorve le-
gitimus non extet: magistratus ex consensuPrae-
fectorum tutelarium, ubi locorum constituti
sunt, tutorem dabit ejusmodi, cui tutissime bo-
na pupillaria, sub fide et periculo ipsius commit-
ti possint.
3.
Qui tribus magni patrimonii tutelis occupa-
tus est, nova non onerabitur.
4.
Si tutor legitimus in opido non reperiatur,
vel absit, in regno tamen versetur: magi-
stratus, simulac de morte alicujus, qui liberos im-
puberes reliquit, compererit, sumtibus ex he-
reditate solvendis, eum certiorem faciat, ut si-
ne mora ad tutelam suscipiendam veniat; cum
alioqui pupillo omne damnum praestare co-
gendus sit.
5.
Qui alterius tutelam subit, tantundem in bo-
nis habeat, quantum administrandum ac-
cipit; ut si quid ex bonis eorum, quorum tutelam
gerit, dissipetur ac pereat, ex suis bonis
hoc reparare, damnumque resarcire possit.
p.1330
6.
Si tantum in patrimonio non habuerit: fide-
jussoriam cautionem praestabit.
7.
Si fidejussoribus rebusve cavere nequeat, nihiloque
secius prudens, diligens, ac fidelis
reperiatur: bona pupillaria ei committi
poterunt.
8.
Minor viginti quinque annis, ad aliorumtute-
V.1lam gerendam, non admittitur.
Vitricus, privigni sui tutelam, nisi cognati pro-
Ximi, aut magistratus in hoc consenserint,
gerere prohiberur.
930.
Spurius, pupillorum, qui legitimo toro proo-
creati sunt, tutelam administrare nequit.
II.
S§ponsus ad cutelam sponsae non admiitur;
divisioni vero hereditatis ad sponiam perti-
nentis interesse haud prohiberur.
(Cpunsules, Senatores aut judex oppidanus, im-
p.1331
puberum tutelam gerere non possunt, nisi ex
lege tutela ad ipsos perrineat, aut civitates tam
exiguae sint, uc alii non reperiantur idonei.
ui magna infirmitate laborat, vel propter
scenectutem, vel dementiam, item famuli,
atqve infamia notati, ad impuberum tute-
lam non admittuntur. IM
(Cum mater et liberi, post obitum patris, insti-
tuta divisione legitime separati fuerint: ma-
tri, quoad secundis nuptiis abstinuerit, bona
liberorum suorum, sub tutela retinere, atqve ex
lege administrare permittitur. Videant tamen
tutores legitimi, dative, ne bona pupillaria dis-
sipentur, quippe cum rationibus co nomine
reddendis ipsi obnoxii sint futuri.
H 15.
Sii bona pupillaria, ex matris administratione
deminui intelligantur: tutores haec ab illa
suscipiant.
16.
Quoad mater apud quam pupilli morantur,
innupta permanserit: liberi ab ea abduci
p.1332
non debent; verum ipsa de alimentis piaque
cducatione illis prospiciet, eo nomine pro so-
latio habitura, quantum magistratus et cogna-
ti, vel tutores ex aequo et bono statuerint.
1777.
C. vero mater nupserit: pupilli apud tutores
9 educandi sunt; nisi adeo tenerae sintaetatis,
ut matris auxilio carere nequeant, veluti si non-
dum septimum annum compleverint.
18.
Si mater ulterius liberos suos, maxime filias,
apud se morari desideraverit, gratuitum iis
suppeditatura victum, cognati vero illos bene
apud eam educari intellexerint: liberos a matre
abduci, rationis non erit.
s vero nupserit, sive liberi apud eam mance-
ant, sive nom: tutores bona liberorum asser-
vanda et custodienda recipiunt, matrique, edu-
cationis mercedem, victusque sumtus, donee
septem annorum fuerint, porrigunt.
20.
Bona mobilia, quae impuberi ex divisione hereditatis
cesserunt, tutor statim sub auctio-
p.1333
ne publica, ubi haec in usu est, aliisye modis,
maximo, vaenire quo possint pretio, non autem
minoris, quam aestimata fuerint, distrahat.
Si vero pupilla ad eam aetatem pervenerit, ut
quamprimum conjugium ejus sperari possit: tu-
tor in ejus commodum, mobilia meliora, quae
ad instruendas aedes necessaria videantur; ser-
vare poterit. j IM
mobilia in auctione publica emtorem non
s
inveniant: tutor, qui laltem eo, quo aestima-
ta sunt pretio, vendendi copiam non habuerit,
cum judiciali autoritate vendenda offerat: Ita
ubi judiciale testimonium ea gratia impetraverit,
omnino securus erit.
22.
Tutor, pupillorum suorum fundum vendere
prohibetur. Attamen si parentes defun-
cti tantum aeris alieni reliquerint, ut usurarum
quantitas, ac pretia rerum mobilium, debito
exolvendo non sufficant: tutores impube-
rum, de rebus immobilibus, eo usque vendere
pocterunt, donec aes alienum ita deminuatur, ut
ubi salarium tutoris, aliique Pupillorum sum
tus, de reditibus, singulis annis, soluti fuerint, ex
p.1334
co quod superest, us
urae aeris alieni commode
possint dependi.
Non tamen permittitur tutori, per se aut per
alium, bona pupillaria, seu mobilia, seu im-
mobilia, sibi comparare, multoque minus pro
minori, quam quo aestimata sunt pretio, in a-
lios transferre; nisi sub auctione publica ven-
ditio celebretur.
24.
Tutor, si ex in justi lucri cupidine se suspectum
reddiderit, aut ex fide tutelam haud gesse-
rit, tenebitur, fraudisque et doli a se admissi poenam
subibit.
25.
Tutori, pecuniam pupillarem ex Herreda,
Birca aut opido, in quo hereditas delata
est, evehere non permittitur, nisia magistratusi-
tis idoneus habeatur, aut fidejussorem locupletem
dederit. Videndum enim est, ut pecuniae in pupilli
commodum, apud homines idoneos salvae sint,
et in loco illo, ubi mutuae acceptae sunt, cum
pupillus in suam tutelam pervenerit, exsol-
vantur.
p.1335
26.
sTutor, pupilli sui commodum omnino respi-
Cdiat, reditusque ex patrimonio ipsius, quam
maximos possit, procuret. Quod deductis sum-
ptibus et parte tertia, qua tutor in pensationem
operae fruitur, supertuerit; impuberis commo-
do cedit.
27.
Salarii tutoris tum demum habebitur ratio,
ubi sumtus et onera inhaerentia, ministro-
rum mercedes, equorum praestandorum fun-
ctio, tributa, et alia ex hereditate solvenda,
atque impuberis sustentatio necessaria ante de-
ducta sint.
28.
Si tutor salarium accipere a pupillo nolit: de
usuris ulurarum bonorum pupillarium non
tenebitur. Pecuniam autem pupillarem, si tu-
tor eam commode foenerare non possit, cum
autoritate ordinarii ac provincialis judicii of-
ferat. Quod si non inveniatur, qui sub usuris
quincuncibus eam desideret, posteaquam ne-
mo scmisses obtulerit: apud magistratum num-
mos deponat. Haec ubi observaverit; cousque
usurarim nomin haud tenchitur, donec com-
p.1336
moda pecuniae sub usuris credendae occasio
offeratur.
j T utores, quoties Praefecti tutelares, aut Ma-
Igistratus hoc postulaverint, quod saltemte-
mel in anno fieri oportebit, de pupillorum fa-
cultatibus, ubi llae sint, et in quibus rebus con-
sistant, rationes reddere coguntur.
j T utor, qui hona pupillaria tuetur et admini-
S strat, pupillo, ubi ad pubertatem pervene-
rit, uno ex cognatis, aut magistratu praescnte,
rationes reddat.
31.
Si quis a tutela suscepta excusationem merue-
rit posteaquam alius, ex consensu aut jussu
magistratus, in locum ejus substitutus fuerit;
prior alteri rationes reddat, seqve ab eo, per se-
curitatem seu quietationem liberari videat. Ita c-
nim tutus erit ab omni actione, quam alius in-
posterum ab impubere, aut aliis metuere pos-
set. Alter autem, qui, suscepta tutela, apocham
dederit, de omni damno tenebitur. Quo autem
magis ipsi. prospectum sit'; videat, ut ante-
p.1337
quam priorem tutorem per apocham liberet,
a Magistratu et Praefectis tutelaribus, omnia,
quae in prioris tutoris rationibus dubia ipsi vi-
deri possint, examinentur.
32.
Si tutor, quod ex tutelae administratione debet,
solvere nequeat: praefecti tutelares, quod
tutorem haut diligentius observarint, tene ntur.
Quod si neque ab his, pupilli suum consequi
possint: a magistratu, aut praedii domino, quous
facultatumpupillarium curam habere oportuit,
damni restitutio impetrabitur.
i tutor, qui tutelam administraverit, non sit le-
gitimus, sed datus anagistratu: legitimus, qui
sinc justa causa atque excusatione suscipere tu-
telam recusaverit, cum de indemnitate pupilli
quaeritur, ante excutiendus est, quam inspecto-
res tutelares, aut alii conveniantur.
34.
Si quis octodecim annos compleverit: ipse bona
sua administranda recipiet. Tutor autem
ex quo a tutela per apocham liberatus fuerit,
vel alius, quem ad eam rem idoneum, magistra-
tus constituerit, curam adulti, qui jam ipse bo-
p.1338
na sua administranda accipit, continuabit, do-
nec vicesimum quintum annum excesserit; ne
bona inutiliter a minore alienentur. Proinde
neqve oppigneratio, neque cessio seu resignatio
aminore facta, neqve cautio ab eo data, absque
curatoris consensu valebit.
35.
Qui mercaturam aut opificium exercere desi-
derant, utiqve si ebrietati, aleae ac prodi-
gentiae non sint dediti: ex consensu tutoris
et curatoris sui, ad negotiationem bonis suis
hereditariis uti possunt, inprimis ubi uxorem
duxerint; ctiamsi nondum majores viginti
quinqve annis sint.
Minor, qui decimum octavum annum exces-
sit, quamvis peregrinetur, salarium tutori
non solvit: sed de impensis duntaxat ceum inde-
mnem praestabit. Quod si quis data opera, sine
jpusta causa et excusatione, postquam decimum
octavum annum compleverit, redire, et admini-
strationem bonorum suorum suscipere, ac tu-
torem, post rationes legitime redditas, libera-
re disculexit: tutor periculum tutelae suscipere,
aut molestiam et siborem gratis subire non
cogetur.
p.1339
37.
Si major viginti quina annis, qui in regno prae-
Idens est, tutorem adrationum redditionem,
quam tutor a selegitime fuisse oblatam probat,
non admiserit: tutoredeinde mortuo, heredes ex
cea causa conveniri haut poterunt.
38
Dater, post matris obitum filiis, qui decimum
Ae octavum annum compleverint, si a patre
separari velint, bona materna restituat: in quo
casu, quod supra articulo 34. dispositum est,
servabitur. Filia vero, tutela paterna, antequam
pater ei velalium tutorem, vel maritum dederit,
neutiquam liberabitur.
j 39. j
Pupillus. fundo, quem tutor, secundum taxa-
E tionem a Rege statutam, in solutum acci-
pere necesse habuerit, nec non reditibus, qui
ex eo percipiuntur, acquiescere cogitur. Ultra
haec tutor pupillo haud tenebitur, utiqve si
non tutorisincuria, ne alia meliorve solutio se-
queretur, factum esse, ostensum fuerit.
p.1340
gnus in mobilibus, aut rebus soli, pro ca aestima-
tione, quae, in capiendis pignoribus, in loco i-
stoc servatur, legitime acceptum fuerit: pu-
pillus pignori acquiescere cogitur; neque ve-
ro tutor praesentem pecuniam ei dare compel-
litur, dummodo pro pecunia, a debitore, quae
obtineri haut potuit, consequenda, debitam di-
ligentiam et competentia remedia adhibuerit.
I.
Vid ua curatorem ex cognatis, vel alium virum
probum, litibus hauam deditum, qui cum
conisilio ei in causis succurrat, et contractus vel
alia negotia ab ea suscepta, testationis gratia
subscribat, eligere potest.
42.
QI curator, litium amans, viduam contro-
versiis haut necessariis involverit, aliisve mo-
dis damnum ei accerserit: magistratus viduam
consilio ejus uti vetabit, atqvem alium, cujus o-
pera illi prodesse possit, in locum illius sub-
setituet.
i CAP.XVIIn
De Inspectoribus tutelaribus seu
tutoribus honorariis.
p.1341
ART.I.
E D quavis civitate. duo cives honoratiores, ae-
tate provecti ac locupletes, Inspectorum
scu praefectorum tutelarium vel honorariorum
tutorum munus gerant, qui Consulum Senatus-
qve consilio adjuti, omnium, qui tutela indi-
gent, tutores observent. j
Jidem liberorum quoqve educationem, pa-
Trentumqve curamiin liberos observabunt.
3.
Unusquisqve eorum, ad minimum per qua-
dricnnium, munus hoc administret. Neque
vero simul omnes officio suo exonerandi sunt;
sed ubi unus, dimissus, remotus aut mortuus fue-
rit; alter qui remanscrit, ad minimum per bien-
nium cum adjuncto munus hoc gerat.
j si quis per inopiam, adversam valetudinem,
impceritiam, ebriositatem aliudve animi viti-
um, ad munus illud inhabilis fucrit: Consules et
Senatus alium in ejus locum surrogabunt. Ad
haec, si culpa violatio fidei, aut dolus in eo depre-
hendatur, illi quorum interest, de damno prae-
stando cum convenicnt. Mulctarum vero, quae
p.1342
itacxolvuntur, pars dimidia, soliusRegis rationi-
bus inferatur: altera vero dimidia impuberibus
orphanis inopia laborantibus distribuetur.
5.
Qui exacto officii sui curriculo, posteaquam
Qcollega ad minimum simul in munere bi-
ennium compleverit, dimissionem urserit; si mo-
do alius idoneus in civitate reperiatur; ultimo
Decembris die, alteri, quem Consules et
Senatus eodem die elegerint, praesente Ma-
gistratu, claram ac brevem designationem cea-
rum rerum, quae ad officium ejus pertinent, ex-
hibere cogitur: Huic designationi nomina, bo-
na et facultates, ac necessaria impendia eorum,
qui in tutela sunt, nec non suum de tutoribus
consilium breviter inserata: Parentum quoque
et liberorum, cum annotatione defectuum,
qui in utrisque reperiuntur, designationem e-
dat. Annotatio illa, neque annotantibus, neque
annotatis praejudicium damnumve pariat; ve-
rum successoris duntaxat instruendi gratia,
documenti loco habeatur. Neqve vero suc-
cessor negligentiam aut imperitiam suam, de-
signationis praetextu velabit, sed ipse de rebus
omnibus, citra moram, inquirere cogitur.
p.1343
nspectores tutelares dum munceri suo prae-
sunt, ab officiis et itineribus, civitatisnomine
suscipiendis vacationem habeant; sicet a Lo-
gistarum officio administrando, si modo aliiad
hoc reperiantur idonei, immunes sint.
snspectores tutelares videant, ut parentes, li-
beros suos, pueros, pucllasve, scholis, ne go-
tiis honestis, mercaturae aut opificiis admove-
ant. Parentibus vero, qui liberos otio corrum-
pisinunt, inius meni., spatium intra quod: pum
de remedio soliciei sint, pisigant. Si medio
tempore non adhibeatur medela: inspecto-
res tutelares liberos ad honesta opificia adjun-
gant;parentes autem vestes et alimenta eis pro-
curent: quod si parentes sua sponte hoc facere
supersederint: inspectores tutelares adversus e-
os, si locupletes sint, sicut in causa debiti liqui-
di, exccutionis via procedant. Sin autem ino-
pia premantur: liberis illis, perinde ut aliis or-
phanis, arqve infantibus expositis, qui opificiis
applicantur, ex eleemosynis, quas aliorum pie-
tas ca gratia suppeditaverit, vestimenta com
p.1344
CAP.XIX.
De Famulitio rustico et opidano,
Hospitibus et Otiosis.
ART. 1.
s, samuli delinquendo conditionem domini
deteriorem facere non possunt; sed ipsi
poenam, quam comerucrint, sustincbunt.
2.
Dominus, qui famulo, aut alii negotia geren-
da mandaverit, de culpa ejus, cui mandatum [mandarum ed.]
dedit, tenebitur, et adversus hunc de da-
mno resarciendo regressum habebit.
3.
Si ab aliis, quam a domino in famulum delin-
quatur: mulctae ad ipsum famulum
pertinebunt.
4.
Caelebs aut hospes, qui in pago cum alio ha-
bitat, operas rusticas ad brevius tempus,
quam ad integrum aut dimidium annum haud
locet: sub amissione mercedis anni dimidii.
5.
Operae, pro diurna mercede, agricolis locari
non possunt, nisi ab iis, qui uxores habent
p.1345
et villas carumve partes inhabitant, domosve
tenent, ac dominis pensiones debitas annuatim
praestant. I
Qui vero juxta litora maris, certis anni tem-
poribus, piscando, aut ex mari duntaxat vi-
ctum quaeritant; operas suas, ut antea, ita in-
posterum per hiemem, cum in mari non ver-
santur, pro diurna mercede locare poterunt.
Sed et tritores, qui messem flagellent, a quo-
vis, quandocunque opera corumopus fuerit, ad
quodvis tempus recte conducuntur.
Hospites sive masculisive foeminae, a villas aut
domos habentibus, sub amissione juris co-
lonarii in aedes habitandi gratia non recipi-
antur, nisi a Domino aut ejus mandatario,
qui de hospitum vivendi ratione ac victu in-
quirant, hoc permittatur: ut eo pacto, cum do-
minorum, tum agricolarum securitati prospe-
ctum sit.
Ai peregrini in parochiam venerint: agrico-
Vlae vestigio Parocho hoc significent; quili-
terascommeatusipsorumet testimonium, quod
p.1346
secum ferant, perlegat; ipsosqve examinet, et si
ressuspecta videatur, domino fundi, ejusve man.
datario id aperiat. Parochi autem, romina
corum, qui in ipsorum parochiis morantur, di-
ligenter notent, sive sint inquilini, sive famuli
et pueri, sive otiosi; ut ab illis, ubi opus fuerit,
sufficiens rei notitia suggeri possit.
y. I
amuli, et pueri a quocunqve operarum ru-
sticarum gratia conducuntur, nisi villas
earumve partes, ex quibus alere se possint,
conduxerint, octo septim ante diem migran-
di, qui ruri in Calendas junii et Decembris
incidit, patrifamilias a quo conducti fuerint,
famulitium legitime renuntient. Quodsi condu-
ctor eos, sine justa causa, detinuerit: in parochi-
anorum aut vicaneorum aliquot praesentia,
renuntiare, aut renuntiationem in loco consue-
to, prope ecclesiam, parochianis significare
poterunt. Conductor vero, qui plagis verbe-
ribusye ca gratia illos adfecerit, violentiae poe-
nam incurrat.
IO.
Fa mulis cum masculis tumfoeminis, qui famu-
litio legitime remuntiavetint, in primis, si de
p.1347
parochia discessuri sint, Parochus ad petitionem
corum testimonium communicabit; ipsos
cumad ominicis terrestribus, et maritimis ne-
gotiis, tum a rusticis quoque servitiis, ut et a con-
jugio, si modo aliis des ponsati, aut benedi-
ctione sacerdotali copulati haud sint, liberos
esse. Pastor autem testimonium cisnon dene-
get, nec ultra unius diei spatium dare dif-
ferat, cum alioqui poenam competentem subi-
re cogendus sit. A pastoribus vero, omnia te-
stimonia, manu sigilloqve ipsorum signata, pre-
ut factum hoc suum se tueri, et absqve pericu-
lo confiteri posse existimaverint, exhibenda
sunt. In solatium laboris a quovis famulo, pue-
rove, aut foemina famulante, quatuor asses Da-
nicos habebunt. I I
Aas aut foemina servitia heri injuste deserens,
V. dimidii anni mercedis quantitatem; pro di-
midia parte hero, proque altera dimidia, heri
domino solvat. Quicunqve autem eos ad ser-
vitia sua sciens receperit, hero priori, hujus-
qve domino, poenae nomine, altero tanto am-
pl - quam dimidii anni mercede continetur, prae-
stabit.
p.1348
12.
(Quicunave alienos famulos, ministros et fa-
mulas, absqve literis dimissionis, ad servi-
tia praestanda receperit, ei, quem famulus
sine literis illis deseruerit, de damno tenebitur,
memoratasque mulctas praestabit. Quivis au-
tem, ut nemo decipiatur, discedentibus fa-
mulis, cum masculis tum foeminis, literas di-
missionis pro ipsorum merito dare cogitur.
13.
emo alienum famulum, qui injuste ab hero
ri
aevi I
2
discesserit, in clientelam recipiat.
14.
Qu postquam promisso famulatu arras
etacceperit, famulari deinde recusaverit; ul-
tra arrarum restitutionem, unius anni quar-
tam parte mercedis, quam habiturus erat, siser-
vitium ingressus esset, solvere cogitur. Quod
si arras non acceperit: nihilosecius, sicut di-
ctum est, trimestris spatii mercede multabitur.
H is.
Si quisfamulum, quem conduxit, sine justa cau-
saa admittere noluerit: conductus, arras, quas
accepit, retinet: hoc amplius, conductor quar-
p.1349
tam partem unius anni mercedis, quam, siad-
missus fuisset, habiturus erat, ei solvere cogitur.
Ramuli, qui servitiis renuntiarunt, aut alii o-
tiosi qui domicilio destituti, decimas, aut
censum, Regi, Ecclesiae ac Pastoribus haud sol.
vunt, non habentes aPastore justum documen-
tum, aut testimonium, unde constet, ubi mo-
rentur, et quomodo se gerant, cum masculi,
tum foeminae, nisi legitime probent, se cum
bona essent valetudine, pro justa mercede, in lo-
cis, ubi prodesse conduciqve poterant, operas
suas obtulisle, statim adprehent ac condemna-
ri debent: ut tot mensibus, vincti laborent, quot
servitio abstinucrint. Quod si e regno in alie-
nas terras se subducere conati fucrint: postea
deprehensi, carcere vinculisque coerceantur.
Praefecti vero Regii, qui ejusmodi noxios in
terris Regis deprehenderint, sumtu, quam fieri
possit minimo, cos una cum sententiae judicia-
lis documento, cui testium productorum dicta
omnia inserta sint, in Holmam, aliove mittant.
Sic enim fieri poterit, ut iis etiam, qui praetextu
ignaviae, ex odio aut invidia injuriam passi fue-
rint, justum feratur auxilium.
p.1350
7.
dem quoqve in iis servabitur, ejus pro militibus
se gerunt, aut si revera militiae nomen de-
derint, passim vagantur. Haud tamen idem ju-
Iis erit, in non habentibus dominum, autin mi-
litibus, qui tesseram publicae securitatis secum fe-
rentes, initinere justo locove deprehenduntur,
nec mendicando vitam sustentant, sed tantum
absque dubio in bonis habent, quantum ad
victum sufficit, et sine alterius damno in osi-
o sc ipsos alere possunt: quod tamen paro-
chianorum testimonio, ac parochi documen-
to, si id petatur, probare coguntur.
j I I
Praefecti Regii, quisque in sua praesfectura, bis
in anno, videlicet Calendis junii ac Decem-
bris, in istud hominum genus inquirant, et quo-
modo omnia, quae hic disposita sunt, observen-
tur, cognoscant, ac praediorum in pagis Do-
minos, qui inipsorum praefectura habitant, ad-
moncant, ut quisqve in suis praediis eodem
inquirat dic, videatqve ut dispositio haec ser-
vetur.
. 19. j
Qu memoratis duobus diebus, ubi inquisitio
p.1351
habebitur, sui copiam non fecerint, tanquam
vagabundi statim adprehendid ebent, ut quem-
admodum dictum est, in cos procedatur.
j j 20.
9 Domini praediorum in pagis, hominibus il-
lis improbis atque otiosis apprehendendis,
puniendis aut custodiendis pares haut fuerint,
corumve opera et labore uti noluerint: Praefe-
cto Regio, in cujus praefectura habitant, hoc de-
nunticnt, cosqve exhibeant, ut adversus illos
praefato modo procedat. j
2l.
ui vagabundos justove testimonio aut docu.
mento haut instructos susci piunt, receptant
aut occultant; in pagis colonario jure ad domi-
num redituro privandi sunt. Ad haec si negoti-
um illicitum aut societatem cum illis habuisse
convicti fuerint, judicium poenamqve compe-
tentem subibunt. Qui vero in civitatibus hoc
modo deliquerint; poena proscriptos recipien-
tium feriantur.
CAP.XX.
De Judaeis et Tartaris, seu Zigaris
p.1352
ART. I.
oullus Judaeus, Regnum hoc citra comme-
Natuma Rege concessum, ingrediatur; cun
alioqui poena mille imperialium, quisquis ci-
tra memoratam publicae securitatis tesseram de-
prehenditur, feriendus sit. I
uoties Judaeum quisdetexerit, Praefecto quiue
Regio indicaverit, quinquaginta imperiali-
um praemium reportabit.
C-:
T artari seu Qugari, qui passim vagantur, do-
et lisque, mehdaciis, furtis ac magia plebem
circumveniunt, ubicunque reperiuntur, a magi-
stratu loci adprehendantur, bonisque omnibus
exuantur. Ductor eorum capitali subjugetur
supplicio. Reliqui intra certum tempus, qua
proxime possinf, regno excedant. Quodsi post
temporis illius lapsum in Regno investigari,
aut capi possint: aeque ac ductor ipsorum, gla-
dio feriantur. Qui vero inaedes aut diversori-
um eos receperit, pro singulis personis ac
noctibus, multam proscriptos rece-
ptantium Domino exolvat.
p.1353
LIBER QUARTUS.
De Jure Maritimo.
CAP. I.
De Magistrorum et Gubernatorum
navis, aliorumque nautarum rece-
ptione mercede et officio.
ART. I.
§et qui navigio praesit, conducere
4m4 voluerint: contractum cum eo
Netn in scriptura incant, quem partes
) get ultro citroqve subscribant, atque
R4 inviolatum servent. Deinde
er navis, homines, quos ad navigium
necessarios, atque exercitoribus suis inposterum
profuturos existimaverit, conducat.
sagister navis, gubernatorem nautamve ab alio
conductium, conducendo haut abeoabstrahat
Si quis hoc fecisse probecur qui prior conduxe-
p.1354
rit, eumjuxta conventionis placita, ad iter confi-
Cciendum, retinebit, inque ejus arbitrio erit, quan-
tum de mercede solvere velit, quippe cum con-
ductus jure suo ceciderit, propterea quod duo-
bus operam locarit. Magister autem qui sciens
alterius homines conduxerit, Regi viginti sc-
munciis argenti, parique poena civitati mul-
tabitur.
Magister cum hominibus, quos conducit,
statim ab initio de mercede consentiat, et
cuivis, ad minimum, arrarum nomine, unam
marcam numeret. Quo facto, simul atque nau-
clerus eos admonuerit, in navim se conferent,
ibiqve officio, operisque suis vacabunt; ut an-
tequam onus ab iis in navigium imponatur, vel
saburra locetur, nihil quicquam eis de merce-
de solvatur. Quod si accepta jam mercede, of-
sicium negligendo, curam navis omiscrint, aut
ubi ad iter faciendum conducti fuerint, citra
valetudinis infirmitatem, aliudve justum im-
pedimentum, absque magistri voluntate (sive
oblaetum vel infaustum nuntium, sive ob sin-
gulares in mari occurrentes casus, aliasve cau-
as,) antequam confecto itinere, atque exposito
p.1355
onere, saburraqve reposita, vela ab antennis re-
mota sint, navem deseruerint: mercedem resti-
tuere, atque insuper, quantum ipsis mercedis
nomine promissum crat, pro dimidia parte Re-
gi, proque altera dimidia magistro solvere com-
pelluntur. Quodsi solvendo non fuerint: per
quatuordecim dies, pane et aqua alendi, in car-
cerem conjiciantur. Si quis autem, naufragii,
aut piratarum metu, navim sinc consensu ma-
gistri seu naucleri deseruerit: capitali poena, u-
Bicunqve postea deprehensus fuerit, adficietur.
4.
autae, qui posteaquam operas suas locave-
rint, promissis praestandis impares esse, a
duobus aut tribus, qui in navigio sunt, convi-
cti fuerint, tota mercede carcant. Ad haec poe-
nae nomine, quantitatem promissae mercedis,
pro una dinudia parte, Regi, proque altera, nau-
clero solvant. Quodsi mulcta hanc, per inopiam
solvere nequeant: carinae, nisi nauclerus deli-
cti veniam dederit, ter subjiciantur.
§.
8i quis pro gubernatore se gerens, operas suas
adlocum certum locaverit, et nauclerus per
negligentiam aut imperitiam ejus laesus fuerit,
p.1356
cum damnum vel navigio, vel mercibus il-
latum sit: gubernator iste, ubi per duos testes
rei nauticae peritos convictus fucerit, damnum,
modo solvendo sit, reparabit. sin autem per
inopiam, quanti ea res est, solvere nequeat: ca-
pitali supplicio adficietur. At si nauclero iter
suum mutante, gubernator cursus hujus impe-
ritus, ubi de itincre interrogatus fuerit, novum
iter suscipere non ausit: gubernatoris, usque
ad tempus illud, deinde vero proretae mercede
gaudebit, dummodo in navi manere desidera-
verit. sin autem hoc ciidispliceat: magister cun-
do iter mutans, dimidiam ei mercedem solvat
Quod si redeundo iter suum mutaverit, totam
mercedem dabit, Caeterum ubi periculo suo,
iter se confecturum, recepcrit, ac per imperiti-
am ejus damnumillatum fuerit: et mereede ca-
rebit, et damnum praestabit.
RNoautae, qui postquam conducti fuerint, sine
consensu naueleri extra navigium abno-
ctaverint, quisque tribus semunciis Regi, parique
poena civitati multentur. Quodsi per ejusmo-
modi socordiam damno quoqvae causam dede-
rint: pro qualitate rei tencantur, Si quis vero
p.1357
nautarum, labore nautico interea suscepto quid
laeserit: absens, naucleri et gubernatoris arbi-
tratu, partem impendiorum curationis, chirur-
go solvere cogicuar.
etl nauta aditer faciendum conductus, noctur-
V no tempore in plateis, aut in domibus ac
diversoriis inhonestis ofsendatur: Judex et ap-
paritores eum adprehendant, ut carcere, pane
et aqua alendus per triduum cocrceatur. Ad
haec, noxius, Regi tres semuncias argenti, toti-
demqve civitati solvere oempellitur. Quod si
aliud quoqve delictum admiserit: pro qualitate
causae et eo nomine tenebitur,
8.
Si nauclero vel magistro navis, in portum aut o-
ram perveniente, homines ejus exscensionem
facere velint: consensum naucleriad hocrequi-
ri oportet: pars tamen dimidia, in nave rema-
neat, eamqve fideliter custodiat. Quodsi vero in
ESG EBMGBNMCBMMMMMIYM EEE
terram descenderint, vesperascente coelo, vel
dic adhuclucente a nauclero admoniti, ad na-
vigium redeant. Qui vero sinc justa causa, spre-
toque naucleri consensu adversus hane disposi-
?]?4
?]
tionemin terra remanserit; poeenam et multam
sicut modo dictumest, sustinebit.
p.1358
Si vento secnndo, nautae cum a nauclero ad-
moniti fuerint, ipsum, per ebrictatem, aut
contumaciam, sequi noluerint: nauclerus scu
magister navis ventum negligere haud poteriti;
sed alios in eorum locum conducet. Qui ve-
ro sic deliquerit, acceptam mercedem restituec
ere, et quod amplius alteri conducto dandum
erit, praestare, adhaec Regi, decem semuncias
argenti, totidemqve civitati solvere compel-
lendus est. Quod si mulctam illam, per inopi-
am, dependere nequeat: ad civitatis Magistra-
tum remitti eum oportebit, ut poenae pecunia-
riae loco, molestias operarum subeat. Si quis au-
tem in mari, refractarius aut contumax in nau-
clerum, aut morosus ac difficilis in nautas inve-
niatur, ut proinde seditio, caedes, aliudve malum
ab co metui possit: nauclerus ex consensu et
et consilio optimorum, qui in navigio sunt, in
terram, ubi Christianihabitant, eum exponere,
aliumqve, cui ex mercede et vectura refractarii
satisfaciat, conducere poterit: nauclerus ve-
ro ab omni actione securus erit. Sed et ne-
qve nauclerus, neque alius navigii Praefectus,
verbis factisve injuriosis, homines suos, qui in
p.1359
navigio sunt, offendat: alioqui, ubi reversus fu-
erit, poenam pro merito sustinebit.
10. I
9i quis factionem, seditionem, aut conspira-
tonem adversus nauclerum excitasse con-
victus fuerit: sicut capitalis delicti reus punie-
tur. Eadem poena illis imminebit, qui in da-
mnum magistri atque exercitorum, contra con-
ventionis placita, magistro, ut alio naviget vim
facere conantur. l
1I. j
ui in navigio sunt, pacem et concordiam
servent. Si alter alteri vulnus inflixeritaut
membrum ruperit, ut inde navigium laborve
nauticus negligatur: is qui damnum dederit, a-
lium in laesi locum substituet, Regique et civi-
tati, pro qualitate damni, de mulcta tenebitur:
ad haec nauclero, quanti ea res erit, condemna-
bitur.
12.
8i vulneratus ex vulnere decesserit: nauclerus,
nautaeqve omnes homicidam detineant,
et Magistratui loci, ad quem primum in re-
gnis Regis adpulsi fuerint, pro merito et
p.1360
causae circumstantiis puniendutradant: Quod
si dolo, aut culpa eorum evaserit: omnes qui
in navigio fuerunt, ex facto ipsius tencantur.
AAagister navis, mercator, vel nauta, qui deli-
Ae ctum capitale commiserit, navim ac mer-
ces non nisi pro sua parte gravabit: Quae vero
ad delinquentem pertinent, juramento trium Vi-
rorum optimorum, qui in navigio sunt, indica-
ta exhibeantur.
C nirurgi, in quibus navigiis inveniuntur, cer-
ta mercede conducti, cuivis nautae ca-
pillos et barbam gratis tondeant: sine pre-
tio quoque aegrotos curent, nisi morbo con-
tagioso laboraverint, aut ipsi extra operas nau-
ticas laesioni causam dederint. Chirurgus, vero
qui promissionemin verbis, aut literis, propter
curationem, ad quam obligatur acceptando,
dispositionem hanc violaverit, nihil omnino
agit, alteroqve tanto amplius, quam inverecdi-
da inhiatione captavit, de mercede aimnittit.
3135.
eemo nautarum, cibum naucleri carpat, nec
alia quam consueta, suisque diebus destina-
p.1361
ta cibaria postulet. Qui secus fecerit, merce-
de, et peculiari merce scuvecturasua privabitur.
Nauclerus autem, in proximam, ad quam per-
venerit terram, ubi Christiani habitant, eum
exponere poterit. Idem in eo, qui cerevisiam,
aut cibum studio effuderit, servandum est: Si
quis vero ex nautis, nauclero in his, impedimen-
tum inferre conatus fuerit: eddem poena cum
coereeri oportebist.
16.
Cum nauclerus in portum venerit, ubi obso-
nia recentia haberi possunt: ex suo arbitrio
obsonari ei liberum crit; neque enim ad hoc
cogi illum oportet. Quod si quis invitum ad
hoc adegerit: Regi tribus argenti semunciis, pa-
rique poeetna civitati multabitur.
H I 4 I r I
5:
ui coquum intempestive ignem accendere,
5 o
H
H li
cibumqve afferre coegerits Regi decem
,
argenti semunciis multatus, mercede quoqve
sua privabitur. Sed et coquus, qui hoc reti-
cuerit, aut celaverit, si deinde res aperiatur, tres
argenti semuncias Regi, et totidem civitati
dependet. Coquus autem cibaria nautica ser-
vare cogitur, Re quid per ejus negligentiam
p.1362
pereat, aut corrumpatur. Quod si hoc negle-
Xerit: non modo de damno tenebitur; sed
mercedis quoqve amissionem incurret.
Nemo in navigio potui indulgeat, aut convi-
vium inecat: Si quis autem extra prandendi
coenandique tempora, sitis explendae gratia bi-
bere necesie habuerit: potum pro necessitate,
nec quicquam ultra, obtinebit. Quoties
vero quis hanc dispositionem violaverit, eo
nomine accusatus, Regi tres semuncias argenti,
totidemque exercitoribus solvat. Nautis, qui
vigilias neglexerint, aut sub foros navigii, ma-
xime, bellici, in pulveris nitrarii cameram, vel
in locum, ubi linum aut stramen solutum repo-
sita sunt, cumiigne aut lumine descenderint,
cadem poena imminebit. Magister vero, aliique
navium praefecti, qui adversus ca deliquerint,
duplam multam praestabunt.
39.
(Quisu s in navi gio fi uerit, cum praefe cti, um
MXaalii inferioris conditionis, quoad iter du-
raverit, alea ludoque, sive in pecuniam, sive in
merces ludatur, abstineant: Quod si ludendo
in creditum cuntes, verbis aut literis sese obli-
p.1363
gaverint: promissiones illae irritae atqve invali-
dae habeantur. Victor quoqve, pariter utvictus,
triplam quantitatem rei, de qua ludebatur,
Iolvere commpellendi sunt. hanc poenam nau-
clerus exigere, aut cujusque mercedi, postea
inter nauclerum, navigantes inopes, et reliquos
nautas insontes distribuendam, detrahere co-
gitur. I j
20. j
Nemo ex nauticis, pecuniam, aut quod pecu-
nia aestimatur, abiis, qui in navigio vehun-
tur, sive nautae sint, sive vectores, qui in loca
maris, in quibus antea haud navigarunt, perve-
nerint, post hunc diem exigat, multoqve mi-
nus ex vetusta et improba consuetudine, asper-
ginem, aut simile incommiodum iis minctur.
8i quis adversus haec delinquere ausus fue-
ritstatim a nauclero, panc et aqua, per triduum,
cocrcebitur. j j
j 21.
Noauta, qui a nauclero, cum mercede fugisse
convictus fuerit, furti poena adficietur.
Nauclerus, qui nautis ad certumlocum con-
ductis, postquam eo pervenerit, cum co-
p.1364
dem navigio, alium in locum navigare deside-
rat, sive priori loco onus exposuerit, sive non,
hominibus, quos conduxit, pro qualitate jti-
neris mercedem augeat. hoc si fecerit; eum se-
qui, aut mulctam quadra ginta semunciarumar-
genti, a quovis, pro parte dimidia, Regi, pro-
que altera dimidia 'exercitoribus solvendam,
subire coguntur. Nauclerus vero, cum navis
eo, ubi nundinatur, pervenerit rebus exposi-
tis, mercedem iis solvere cogitur, nisi peripso-
rumnegligentiam, navigio damnum illatumssit.
23.
imagister, antequam pervenerit in locum ad
quem nautas conduxit, navim exonerare ve-
lit, modo utilitatem et commodum exercito-
rum, ca re promovere possit: id facere non veta-
bitur; nautaeqve, non Obstante ipsorum quere-
la aut contradictione, onus exponere cogentur.
Quod si de mercibus tantum in navigio re-
tinuerit, ut ad navigandum, quo homines suos
conduxit, satis onustus sit: mercedem eorumavu-
gere non compellitur; sed illi, sicut dictum est,
cum sequi coguntur. Sin autem toto expo-
sito onere, saburram recipere necesse fuerit: de
tota quoqve mercede tenebitur. Quodi de
p.1365
indeiter suum continuaverit: prout cum illis ei
convenerit, quod aequum erit, praestabit. Qui
ero adv 1
vero adversus haec contumax fuerit; mercede
et vectura sua careat, Regique decem semun-
cias argenti, ac totidem civitati dependat.
Ryauta, qui in navigio onerando aut exo-
nerando, operas haud praestiterit, pro quo-
vis die, quo eas neglexerit, sociis quartam un-
ciae 'argenti partem solvat.
245.
Nemo phaselum aut scapham, citra naucleri,
gubcrnatoris, aut proretae veniam enavigio
deducat. Quisecus fecerit; nautis universis, fri-
bus argenti semunciis multabitur. Quodsi ca-
sus fortuitusin cymba acciderit, aliove modo
damnsum ex hocillatum fuerit: illis etiam, ad quous
ea res pertinet, pro causae qualitate, obligabitur.
26.
Nauclerus extra regnum navigaturus, homi-
nibus suis, quibus proitinere satisfaciendum
est, totius merceedis dimidiam partem, in loco,
ubi navigium onerat,? aut saburrat, reliquum
vero, cum reversus, merces, quas vchit expo-
p.1366
posuerit, solvere cogitur. Si qui vero inmen-
ses operam locaverint: iis, secundum conven-
tionem cum nauclero initam, satisfieri oportet.
27.
Si magister navis, occidentem versus, in Euro-
et pa, extra regna navigare voluerit: ipsius et
gubernatoris maxima vectura seu merx pe-
culiaris, lastam vel onus haud excedat. Prore-
ta vero, scriba navalis, faber lignarius, et coquus,
dimidiam, et reliqui nautae quisque tertiam la-
stae partem vehant: puero, dimidio minus, quam
nautae, conceditur: Ultra hoc nauliimmunitate
non gaudebunt. j
j 28.
Reemo, vecturam suam. absque consensu et
* scientia magistri, vendat, sub poena amissi-
onis vecturae, quae pro dimidia parte Regi, pro-
que dimidia nauclero cedat. Si tamen hoc ve-
lit conductor; ei secundum aestimationem,
uae in nundinis frequentatur, vecturam illam
reuinere permittitur.
290.
- ‘ E 9 A
auclerus, navi jam onerata, de vectura
nemini tenebitur: Verum ubi onerare eam
occeperit, gencraliter omnes, qui vecturam in
p.1367
navigium inferre, eique navis spatium pro u-
tilitate sua aptare velint, admoneat. Nemo ta-
men exnautis, sine consensu naucleri, suum in
navigio spatium, alii concedat. I
NXauta, cui navem egresso, per ebrietatem, vel
2. - i
alias ferociter se gerenti, membrum ruptum
fuerit, ut ca ratione iter suum finire impediatur,
acceptam mercedem restituat: nauclerus vero,
SSAS
alium in ejus locum conducat. Reliquae impen-
sae ex ejus vectura erogentunr.
Si quis nautarum, sine sua culpa, in opere nau-
tico, velalio modo, propter utilitatem navis quid
laeserit, aut dum in itinere est, in morbum inci-
derit, ut in navigio manereimpediatur: naucle-
rus aegrotum in terram exponat, ibique diver-
sorium ei provideat, inquo pro necessitate, se-
cundum modum, quo in navigio alitur, in sup-
peditando victu ac lumine, cura ejus haberi
possit. Ubi vero convaluerit: ad navigium re-
vertatur, plena, si antequam finitum sit iter, re-
dierit, mercede gavisurus. Magister tamen
expectare eum nonn cogitur: sed si navis profi-
cisci parata sit, vela faciat. Si vero abeunte na-
p.1368
navigio, fato concesserit: heredes ejus dimidia
mercede, totaque vectura pro dimidia nauli par-
ctefruentur Sin aut?e navi redeunte decesserithe-
redes, citra solutionem nauli, totam mercedem,
vecturamqve capiunt, ipsique funeris impen-
sas solvunt. Quod si heredes abfuerini; magi-
stratui, hujus rei cura incumbet. H
veauclerus, posteaquam navigium plene one-
N raverit, ob bellum, piratas vel arrestuma
loci magistratu impositum, iter suum consicere
prohibitus, aut impeditus, si ei potestas homi-
nes suos dimittendi; concessa fuerit, non nisi
quartam mercedis partem eis solvere compel-
litur. At si nauclerus in altum navigans, amisso
velo, anchora, fune, aliisve casibus compulsus,
inportum redire, navisque armamenta iubdu-
cere cogatur: illi, qui duntaxat abeundi causa
conducti fuerint, dimidia tantum mercede gau-
debunt, Quodsi ad abeundum et redeundum j
conductio contracta sit: in parte quarta ac
quicscant. In menses vero conducti, pro tem-
poris, quo navigarunt spatio, mercedem ferent.
s exercitores obmorbum magistri, vel propte
p.1369
discordiam sibi cum illo obortam, alium ma-
gistrum, navi praefecerint: nautae omnes sub a-
missione mercedis, novum Magistrum, non
minus, ac prioremi, pro eadem mercede, sequi
coguntur. Ampliorem autem illis mercedem
prstabit, si longius navigaverit. Quodsi nau-
clerus navim vendiderit: novo nauclero, non
nisi pro ratione temporis, de quo cum priori
nauclero convenerit, lerviant. At ubi nauclerus
in horumlocum, novos nautas conduxerit: pri-
or nauclerus integram mercedem solvere, cos-
qve inlocum, unde venerunt, reducere cogitur.
Si exercitores magistrum navis ab officio re-
movere consultum duxerint: omnium vo-
luntate et consensu id fieri oportebit. Ubi ve-
ro circa hoc dissenserint: judices de remotionis
causis, cognoscant. Quod si magister in navi-
io partem habeat: exercitores illum, bonorum
Virorum arbitratu, ab eo redimant.
j 35.
Qi discordia inter magistrum atque exercito.
res coorta impediat, quo minus magister navi
diutius praeesse queat, vel exercitores invicem
dissenserint, parte corumnavigiumabire, par-
p.1370
remanere desiderante: navimexea causa remane-
re aut negli ginon oportet: scd minor exercitorum
. et Hl...
pars, navigi pretium, pro quo llud dimittere, aut
Tetinere velint, definiant. Ita, illi qui navim re-
tinebunt, intra sex septimanas post, citra omnem
processum, reliquis exercitoribus, pretium solvant,
et navigium sine omni impedimento profi-
ciscatur. Quod si de nave consentire non pos-
sint: propter dissensum hujusmodi, navem re-
manere necesse non est: sed majori exercitorum
parti, eam, in suam utilitatem, exercere permit-
titur. Navis autem omnium exercitorum pe-
riculo erit, et qui exercere eam recusaverint, de
mercibus naulum non percipicnt.
1
s nauclerus proficisci paratus, ventum expe-
ctet: nemo praetextu aeris alieni, gubernato-
rem, vel nautam ejus impediat; sed bona, quae
reus in navigio habet, exceptis vestibus quoti-
dianis, lectique nautici stragulis, subjuramento,
a nauclero et nautis actori exhibeantur. Al-
ter autem, secundum datam fidem, iter suum
peragere cogitur.
s ipse gubernator, vel nauta, navigium, quod
p.1371
ducere velit, comparaverit: liberari cum rati-
onis erit, licet operas jam locaverit. Alium ta-
men in locumsuum mittat, vel nauclero, quod
mercedis nomine acceperit, refundat..
38..
emo nautarum, stramina contexta, quaeqve
in iis de mercibus relinquuntur, sibi arroo-
get; sed mercatores ipsi salva haec habeant. E
Contrario, nautis, ubi navigium exoneratur,
pro quavis lasta, quatuor trientes assis Danici j
-
in laboris solatium exolvantur.
H CAP.I
DecConductione navis, Diligentia,
et Rationibus.
ART. I.
auclerus navigium, citra exercitorum con-
sensum, locare haud poterit: dummodo
xxecrcitores in loco ita propinquo versen-
tur, ut vel coram, vel per literas cos consulere,
et absque illorum damno responsum expecta-
re possit: Quod ubi fierinequeeat: h onestissimo-
rum nautarum consilio utetur, commodum-
qve exercitorum; subnecessitate reddendae rati-
onis intuebitur; nisith illo sit loco, ubi ex instru-
p.1372
mento locationis conductionis, praescriptum
institoris servare cogitur. Si quid aliter ab co
gestum fuerit: hoc nullius momenti esse cense-
Brtur- Ad haec praeter damni reparationem, Regi
decem semuncias argenti, et civitati, in qua
in regnis Regis onus impositum, aut expo-
situm crit, tantundem exolvat.
Conventio inter nauclerum et conductores
inita, in scriptura contrahatur. Cujus ge-
neris contractus certepartior appellantur. Nau-
clerus quoqve de mercibus omnibus, cum ma-
joribus tum minoribus, tria ejusdem tenoris
scripta, quae cognoscementa dicuntur, cuivis in
navim quid imponenti edat. j
Jauclerus, qui, postquam tempore cum mer-
catore condicto, navim locayerit, dic ad-
ventante, sicut inter eos convenerat, pro-
sficisci paratus haut fuerit; mercatori, cui mo-
ra fit, quo minus mercium suarum mercatum
instituere possit, eo nomine obligabitur, da-
mnumqve bonorum virorumarbitratu repara-
bit: nisi vel tempestas, vel hyberni temporis in
clementia, vel alia vis ma, jor, casusve im provi-
p.1373
sus profectionem impedierit. Pari modo mer-
cator nauclero, cui mora sua nocuit, de da-
mno tenebitur. I IH
Si nauclerus ab uno, duobus, pluribusve mer-
catoribus ita conductus fuerit, ut intra cer-
tum tempus, oneris impositionemabsolvat; mer-
catorum uno aut altero statutum tempus haud ob-
servante, ut ita nauclero mora afferatur: nau-
clerus ea gratia iter differre non cogitur, sed ad-
versus cunctantem, qui pro spatio in navi con-
ducto, integrum naulum solvere cogendus est,
convenientimodo protestabitur: dumodonau-
clerus, cum navigaturus est, memoratum spa-
tium cum tribus ex optimis suis nautis vacuum
esse ostenderit. Quod si nauclero, sine suo in-
commodo, inlocum deficientium mercium, alias
habere, in proclivi fuerit: naulum quod pro ilis
lolvetur, mercatori proderit. Pari modo, si quis
ex mercatoribus, merces suas jam impositas,
j rursusexponi desideret, dumodonaucleroabsque
omissione itineris, cas exponere integrum sit; nau-
clero totum naulum exolvat: nisi merces alias, in
carum locum, nauclerus susceperit; ita enim
naulum pro his mercibus solutum mercatoripro-
p.1374
derit, quitamen nauclero, pro opera, in oneran-
do, atque exonerando navigio suscepta, satis-
facere cogitur. Caeterum, si omnes mercato-
res onus suum exposituri sint: nauclerus dun-
raxat dimidium naulum, et nautae dimidiam
mercedis partem ferent.
I 5.
Si magistro navis, contractus in terris pere-
-grinis, veluti emptio venditio, locatio con-
ductio, aliudve cujuscunque nominis negoti-
um, in quoperscripturamet sigillum, exercitores
suos ad respondendum et solvendum obliga-
vit, initum fuerit: exercitores ex eo, quod cum
magistro gestum erit, haud tenentur: quippe
cum magistro, de aliis exercitorum bonis, quam
quae ipsi commissa sint, qualia sunt navigium
praesens, ac merces, quas vehit, disponendi fa-
cultas haud competat. Igitur si quis emptionem
venditionem, aliudve negotium, Ccum magistro
contraxerit: damni reparationem ex navigio,
non autem ab exercitoribus petet, nisi exer-
citores merciumillarum, quas magister navis ac-
cepit, dispositionem susceperint.
Si nauclerus, qui merces ad mercatum
p.1375
transvehere, mercatori promisit, ad navim
vectoriam, jussu suo portatas, remiserit, ne-
quc avexerit: mercatori pretium mercium, quod
valiturae essent in nundinis eo tempore, qub ad-
ventat, solvere cogitur. Naulum vero, quod a
mercatore debetur, in solutione detrahet.
eti quis navim conduxerit, quam intra certum
tempus, ad destinatum locum ipse ducturus
sit: conductor de damno, quod sipe ipsius cul-
pa navigio illatum fuerit, non tenebitur. Sin
autem contra conventionis placita, vel ultra
praefinitum tempus, vel ad alia loca invito na-
vigii domino, illud duxerit: damnum, ex arbi-
tratu peritorum rei nauticae, resarciet; nisi citra
fuam culpam in itinere arresto detentus, aut
invitus cursum alio dirigere coactus fuerit: quod
tamen sufficienti testimonio ab co probari o-
portebit.
Naucdlerus, qui per aversionem totum navigi-
um locaverit, de conducentium mercibus,
quantum vehere possit, inferre cogitur. Invi-
tis autem conductoribus, neque prose, n eque pro
aliis quicquam imponat. Si aliter fecerit: omne
damnum resarcire compellitur.
p.1376
9.
Qisque nauclerus summo studio cavebit,
Wne navigium, per avaritiam, plus justo onc-
ret: quod ubi fecisse convictus fuerit, ex bonis
suis Regi quadraginta semuncias argenti, et ci-
vitati tantundem solvere, ac praeterea damnum
quoqve relarcire cogetur.
10.
Naucleri, mercium tam imponendarum, ubi
adnavigium iis adducuntur, quam impo-
sitarum curam gerant, easque bene locari, atque ea
qua par est industria, asservari videant: nam
si mercatoria nauclero, vel hominibus, quo-
rum opera utitur damnum inferatur, aut mer-
ces ejus deminuantur: nauclerus ex suis bonis,
quanti ea res erit, pro ratione pretii, quo mer-
ces in nundinis vaenire potuissent, praestare
compelletur: eecontrario mercator integrum
naulum exercitoribus solvat. Sin autem mer-
ces, absque naucleri, hominumve ipsius culpa,
efluendo consumtae, corruptaeve fuerint: con-
sequens erit, ut, cum navis inlocum, ubi cxo-
neranda est, venerit, mercator, qui vas vino a.
liave materia liquida impletum, tribus percus-
sum vicibus e navigio extrahi jusserit, naucle-
p.1377
ro integrum naulum solvat, vel nauclero vas il-
lud pro naulo relinquat. Mercator, qui praefa-
to modo sibi prospicere neglexerit, damnum,
quod incurret, suae culpae adscribat. Quod si
nautae causam damno dederint: nauclero in
eos actio dabitur. j
uoties navis, aridis onusta mercibus, quae
et per tonnarum mensuram in commercium
veniunt, in hisce regnis ad portum adpellitur:
nauclerus nihil carum mercium ee navigio, nisi
ad mensuram tonnarum, quibus justae notae in-
ustae, signumqve congruum sit impressum,
exponat, sive sint merces nautarum peculiares,
sive ipsorum exercitorum: atque hoc praesen-
tibus civitatis mensoribus, fieri oporter. Qui
vero merces aeceperit, mensori secundum cu-
jusque loci statuta, pro quavis tonna usita-
tam mensionis mercedem solvat. Nauclerus, qui
hanc legem violaverit, Regi semunciis argenti
decem, parique poena civitati multabitur. Ne
vero merces aridae, inprimis frumentum, et a-
lia, quaeventilationemrequirunt, mucorem con-
trahant, aut corrumpantur: nauclerus operam
dabit, ut in itinerae, congruo modo jactentur.
p.1378
12.
agister, insciis atque invitis exercitoribus, do-
-.
Ae mi forisve navim vendere nequit. Sed si
exercitores ceam vendere velint, mandato scri-
ptura comprehenso illum instructum esse o-
portebits ut ii, qui ad emendum accedunt, ama-
gistro, securi indemnitatis suae reddantur. Quod
si haec observata non sint: emtio venditio, ubi
per actionem impugnata fuerit, irrita censebi-
tur. Magister autem centum argenti sem-
unciis Regi multabitur, et praeterea exercitori-
bus suis tenebitur. Si tamen acciderit, ut na-
vis in itinere notabili damno labetactetur: ma-
gistro navigium alienare permittitur; modo te-
stimonio quatuor optimae opinionis virorum,
qui in navigio sunt, justam sibialienandi causam
fuisse ostenderit. j
B.
Nauderus ex armamentis navigii, cibariiset
aliis rebus, adillud pertinentibus, nihil ven-
dere, aut retinere poterit: sed peracto itinere, de
his et caeteris, quae supersunt, rationes reddere
cogitur. Qui secus fecerit, furti poenam su-
bibit.
p.1379
14.
Si quis exercitorum, partem, quamin navigio
habet, vendere velit: cam, prius sociis exer-
citoribus, idem daturis, quod alii soluturi sunt
pretium, offerat. Ita enim socii praeferentur.
Quodsi his neglectis, navigium extraneo venda-
tur: universis, interveniente bonorum virorum ar-
bitratu, illud pro pretio istoc, quod extraneus dedit
aut obtulit, redimendi potestas dabitur.
18. IH
Si navis, quae diu in itinere versatur, cibariisa-
V liisqve rebus necessariis et utilibus carcat:
nauclero, qui numis ad ea emenda destituitur,
si in tempore pecuniam cambialem, exercito-
rum nomine, habere haud possit, tantum dun-
taxat ex mercibus, quantum ad eam rem opus
fucrit, vendendi potestas competit. Pretii ve-
ro nomine tantundem nauclerus solvat, quan-
ti reliquae merces in nundinis vaeneunt, atqve
in solutione mercatori naulum deminuat.
j 16. I
auclerus, quem diu in itinere versantem a-
limenta defecerint, ex gubernatoris, prore-
tae et scribae consilio, pro cicumstantia tempo-
ris, inter nautas omnes dispenset.
p.1380
17.
Simerces, foris perfluentibus, nec sicut opor-
tet, stipatis compactisqve, in navi corruptae
fuerint: nauclerus de damno resarciendo te-
nebitur. Quodsi ex parte navis inferiori damnum
inferatur: ad navigium et merces hoc pertine-
bit; dummodo navis cum portu solveretur illae-
sa, in itinere labefactata sit, neqve naucleruset
nautae aquam exhaurire supersederint.
18.
Adimponendas et exponendas merces, nau-
AX clerus, validos in navigio rudentes funes-
que, habeat. Quod si ruptis funibus, damnum
mercibus inferatur: solus nauclerus tenebitur.
Sin autem per nautarum incuriam, male collo-
catae, funi exciderint: damni reparatio ad illos
pertinebit. j
19.
Magistri navis vel gubernatores, maxime in
illis itineribus, quae intra provincias unius
regni haud suscipiuntur, in diario fideliter no-
tent; a qua coeli plaga, ventus singulis tempori-
bus spiraverit; quo pacto iter processerit; quan-
tum itineris unoquoqve die cmensumsit; quan-
p.1381
do portum intraverint; quanto tempore ibi
morari necesse fuerit; et a qua mundi regione
ventus, singulis diebus, medio tempore, dum in por-
tu sunt flaverit; item, cui de mercibus quid ven-
diderint: utita exercitoribus, ac mercatoribus,
reverso navigio, ex annotationum illarum libel-
lis, quaecunqve in itinere acciderint, scire in pro-
clivi sit.
20.
B ragister navis. simulac naulum, et quae alio-
quin exercitoribusdebentur, acceperit, si-
ne mora, ex fide, rationes illis reddere cogitur.
Quod si fraus deprehensa suerit: ea perinde at-
qve aliud violatae fidei erimen punietur. Utau-
tem exercitoribus satissiat, deqve rationibus li-
quidius appareat; librum exhibebit, in quo, ad-
jecto die, nomen cujusque qui in navim quid im-
posuerit, inscriptumsit, addito numero notisque
farcinarum, vasorum, ac tonnarum, cum de-
claratione rerum, quas in iis contineri, dictum
sit. Ad haec justum documentum de sumpti-
bus et expensis, quas in navigii utilitatem ero-
gaverit rationibus suis adjungat, factaque com
putatione, exercitoribus singulis suum solvat.
Si vero nauclerus, merces perperam insinuando,
p.1382
portusve vetitos ingrediendo, aut extra com
munes, permissosque portus, ubi Judices Regii,
Publicani, et accilarum Curatores sunt const-
tuti, navim appellendo, vel merces imponen-
do, aliisve modis, navigii et mercium confiscati-
oni causam dederit: de omni damno tenebitur.
j 21.
auclerus, qui in loca vetita, saburram, vel
ipse vel per homines suos ejecerit, atqve
ita damno, vel sumtibus causamdederit, solus te-
nebitur.
22,
Quisque magister, praefectusqve navis, serio
curent, ut intra navigium pic honeste et
tranquille vivatur: neqve vero juramenta atque
execrationes a quopiam proferri, jurgia et dis-
sensiones moveri, aut alteri abaltero, verbo aut
facto, contumeliam inferri sinant. Si quid
ejus generis perpetratum fuerit; nauclerus in
delinquentem ex optimorum nauticorum ar-
bitratu statim multam dictare poterit. Si ta-
men gravius delictum versetur: reus usque ad
redituum detinebitur; ut juxta dispositionc juris
Regni comunis, adversus cumprocedatur. Mul-
ctae vero, quae ex praescripto juris hnjus mariti-
p.1383
mi irrogantur, a reo incontinenti sine ex-
ceptione solvendae sunt. Quod si bona, quae
in navi reperiuntur, iis exolvendis haud suf-
fecerint: de illius mereede tantum retinebitur;
atque hoc vel in pyxide clausa asservandum, vel
a nauclero rationibus inferendum erit. Px ea
summa, finito itinere, pauperum portio, cura-
tori iplorum, co nomine apocham daturo, prae-
stabitur. Naudlerus autem, qui hoc neglexerit,
in duplum tenebitur.
CAP. III.
De Casibus fortuitis, Avaria, et fun-
; di Exploratoribus.
ART.I.
auclerus, urgente naufragii casu, una cum
I qnautis obligabitur, ut havem merces et
armamenta servari videat, quo nomine
justo premio, ex arbitratu bonorum virorum
a mercatoribus fruetur. Conductores autem,
ex bonis servatis, naulum magistro navis; et ma-
gister, nautis mercedem, pro lon gitudine navi-
gationis, ex bonorum virorum arbitratu da-
buns Qui vero ex bonis naufragis quicquam
amoverit; aut occultaverit; furti tenebitur-
p.1384
Quod si nauta, mercibus et armamentis servan-
dis, opem ferre abnuerit: vectura sua, ac merce-
de, cum nondum accepta, tum soluta, multabitur,
etinter reliquos probae existimationis nautas, in-
famis censebitur.
: 2. I
ui nocturno tempore ignem accenderit, aut
rsignumin rupibus, vel alibi, juxta litus ma-
ris erexerit, eo consilio, utnavigantema cursu
deducat, aut casui periculoque objiciat; flagi-
tii hujus legitime connvictus, capitali supplicio
adficietur. IM
j 3 IM
gid uae naves, quae velificando sibi occurrunt,
ambae, dum collisio carum cvitari nequit, la-
befactentur: navis utriusque naucleri, cumho-
minibus suis, casu fortuito, citra ipsorum vo
luntatem, hoc factum esse jurabunt: 1ta ad u-
trumqve nauclerum, damnum sive diurno, sive
nocturno tempore casus acciderit, exaequis par-
tibus pertinebit.
b I i
Ql navim in portu, alibive in oris matrimis, In
anchoris consistentem, aut fune religatam,
alia navis, quae velifico in eam cursu invehitur,
p.1385
demerserit, vel aliter labefactaverit: nauclerus,
qui damnum per incuriam aut culpam dederit,
hoc suis sumtibus pro viribus patrimonii repa-
rabit. Quod si solvendo non fuerit: ex navigio,
non autem ex mercibus damnum resarcien-
dum erit. Sin autem navis velificantis quassata
sit: ad ipsum solum, damnum illud pertinebit.
Caeterum, si per infortunium casus ille accide-
rit; ab utraqve navi, bonorum virorum arbitra-
tu' ex aequo et bono reparatio fiet.
5-
eti anchora, vel rudenti, per tempestatem, a-
liumve casum fortuitum, rupto, navis solu-
ta, in aliam navem, quae in anchoris consistit, in-
vehatur, ut ta ambae sine culpa naucleri labe-
factentur: rei nauticae periti damnum illatum
oculis subjicient, ut ex corumarbitratu, ab u-
troqve navigio, reparetur. Quod si navis
in alteram invecta, sola quassata fuerit: altera,
quae in anchoris est, neutiquam de damno te-
nebitur-
6. j
j i navi, quae in anchoris consistit, tempestatis
impetu laxata, dum aliae naves in anchoris
tenentur, una aut plures quae in mari aestuoso
p.1386
in anchoris stant, damnum imminere videant,
ut ita navis aliqua, majoris mali, quod ab una
napve alteri inferripossit, evitandi gratia, funem
et anchoram dimittat: inter navim laxatam, et
caeteras, quae anchoras dimiscerunt, funis et an-
chorae pretium, ex arbitratu peritorum rei nat-
ticae, solvendum erit.
j 7.
i una ex navibus, quae in anchoris stant, cun
nimium sibi propinquae sint, cedere ne-
queat; fundo maris vicino, in quem incide-
ret, vel alia causa hoc impediente; ut periculum
sit, ne alteri ab altera damnum infera-
tur: is qui fundo adeo propinquus est, ut cede-
re prohibeatur, ab altero, qui spatium dare pos-
sit, desiderabit, ut damni avertendi gratia, an-
choram in navim adducat; altero autemidab-
nuente, ipse hoc exequi poterit. Quod si ab
altero impediatur: is cui cedendi copia crat, da-
mnum resarcire compellitur.
8.
Qnavigio, ex anchora alius navigii, quod an-
chorali ligno fluctuante destituitur, da-
mnum illatum fuerit: navis illa, quae ligno istoc
caruerit, alteri damnum cesarciat: nium ex quo
p.1387
jacta est anchora, funiculus illius ligni ruptus
sit, et nauclerus, cum tribus aliis optimae opi-
nionis nautis, illud ancho.ae adhaesisie, eo tem-
pore, quo novissime eam jecetit, seque existi-
masse, tempore damni dati id adfuisse, juraverit:
Ita, salvis mercatorum mercibus, utraqve na-
vis damnum pro dimidia parte feret.
9.
?7
Navigia, quae in aperto mari inanchoris tenen-
tur, aut post messis tempora, obscuris na-
vigantnoctibus, laternas ad avertenda pericu-
la gerant: exceptis navigiis minoribus, quae hu-
jusmodi laternis commode instrui haud pos-
sunt.
j IC.
Si navi mercibus onustae, a tempestate, aut alio
casu periculum impendeat, ut nauclerus ad
vitam, navim, ac bona servanda, merces aliquas
iacere, aut malum, rudentem vel anchorale am-
putare, aut navim inlituspropellere cogatur;nau
Cclerus, prius mercatoris, vel mandatariorum 1-
psius, qui adsunt, voluntatem exploret; Hi
ubi dissenserint: nauclerus nihilosecius jactu ne-
ecariufore existimans, majoris ac melioris nau-
ticorum partis sentertia sequetur; qui cumin terram
p.1388
pervenerint, vitae, navis, merciumqve servan-
darum causa, id factum esse, jurabunt. Inpri-
mis videat nauclerus, ut primumomnium quan-
tum fieri possit, merces ponderosiores, et mino-
ris pretii jaciantur Nauclerus autem, navim
pretio, pro quo ipse camretinere velit, aestimet:
atqueita liberum erit cond uctori, vel navigium
pro istoc pretio accipere, vel nauclero relinque-
re: deque ea re conductor voluntatem suam,
intra 24, horarum spatium, exponere cogitur.
I I. I
ein de omnes merces, tamjactae, quam serva-
A tae, habita ratione pretii, quo servatae in nun-
dinis vaeneunt, aestimandae sunt: postmodum
omne damnum, quod memorato casu, vel per
jactum, vel per maliet armamentorum amputa-
tionemi illatum fuerit, ab omnibus, quorumid
fieri intererat, refarciri oportet. Haec contribu-
tio avaria dicitur, damnumqve tam in totum
navigium, quam in merces servatas, et in nau-
lum, quod pro mercibus impositis, cum serva-
tis, tum jactis solvendum erat, distribuitur: Pro-
inde nauclerus, nemini, qui avariae partem suam
nondum solverit, aut ea gratia idoneos fidejus-
sores haud dederit, sarcinas dimittere cogitur.
p.1389
Vecturae vero nauticorum, item pecunia bod-
meriae nomine data, in contributionem avariae
non veniunt. IM
p computanda avariae quantitate, tantum illa
spectanda sunt bona, de quibus nauclerus
designationes, qua cognoscementa dicuntur et li-
teras locationis conductionis habuerit; nisi
nauclerus alia ac plura in navigio bona fuisse,
legitime pleneqve probaverit.
uod si merces quaedam propter jactum cor-
Qruptae, aut inundatae fueri nt, damnum illud
ad avariam pertinere intelligitur. Quod extra
ejusmodi casum deterius redditur, in avariam
venire haud oportet. Sic neqve damnum, quod
acciderit, postcaquam merees locis luus rursus
aptatae, repositaeque fuerint, ad avariam referetur:
Si quicquam de mercibus jactis, aut ex arma-
mentis navigii, in litus expulsum, aut e mari
extractum, ad dominum redierit: ob merces aut
armamenta illa non ampliorem, quam pro aesti-
matione damni illati, avariae contributionem in-
ferri consequens erit.
p.1390
is.
Quod nautae his casibus perdiderint, nec non
impendia curationis eorum, item funeris
sumtus, si terra sit in propinquo, ubi sepeliri pos-
sint, perinde atave alia avariae contributio, ex
mercibus et naulo erogabitur; utita singuli pro
rata damnum ferre cogendi sint.
16.
eti navim, fructibus aridis cumulatis onustam
piratae aut praedones invaserint, et aliquid
ex illis ablatum fuerit: damnum illud ex re-
liquis fructibus aridis, quae in navigio sunt,
reparabitur, deqve navi, quippe quae suo expo-
sita est periculo, nihil contribuetur. Reliquae
vero merces, quae sarcinis, vasis, tonnisqve con-
tinentur, suo periculo sunt obnoxiae, damnum-
que ferent singuli, quibus id datum erit.
Si hostibus piratisve invadentibus, nauclerus
se opposucrit, hominesque ejus vulnerati, aut
mutilati, fuerint: nauclerus cos sanari, et vale-
tudini restitui curabit, Impendia curationis hu-
jus, nec non hominum, qui in vulneratorum
locum surrogantur, mercedes et vecturae, cum
omni reliquo sumtu, in navimet merccs ditr-
p.1391
distribuantur; quippe cum incommoda haec,
navis merciumque servandarum caula evenerint.
EPHMVME
GBBMGBBMBGR -MBMBM CGS EUBSMUMMSEMMRME
§i nauclerus, in portu, armamentis navigii, aut
Vmercibus, quas vehit, spolietur: damnum ad
a4 H
cum, cui illatum fuerit, pertinebit; nisi ratio
singularis, omnes navigii merciumque domi-
nos, ad solutionem prorata obliget.
19.
Si navim cum mercibus captam, nauclerus
data pecunia redemerit: ubi legitime hoc
probaverit, de navi acmercibus, ad exemplum
alius avariae, constributio fiet.
20.
Si navis, quae in humilia maris loca pervenit, co-
usque subsidat, ut ad locum destinatum per
venire impediatur; nauclero opus habente na-
vigia vectoria et lintres, in quos merces expo-
nantur: impensae pro navigiis conductis debi-
tae, denaviac mercibus erogandae sunt. Quod
si merces ita casu fortuito perierint: damnum
ex navigio bonisque servatis reparabitur. Quic-
quid autem damni, phaselisac scaphis conductis il-
latum fuerit, hoc neque ad navim, neque ad merces
pertinebit, sed ad eos, qui cum navigiis illis
conducti sunt.
p.1392
i navi in fundo haerente, nauclerus naves ve-
Vctorias aut phaselos, in quos merces expo-
nat, quo navigium a fundo allevetur, habere
possit: nauclerus suis sumptibus navigium repa-
rabit; sed impensae propter merces factae, a mer-
catoribus solvendae sunt, et pro cujusque parte n
omnes merces distribuuntur. Nauclerus autem,
ubi navi, modo hoc fieri possit, quam primum
auxilium ferendum curaverit, merces ad nun-
dinas devehat. Si vero navigium reparari ne-
queat: nauclero ex mercibus servatis, quantum
ex bono et aequo, pro navigationis circumstan-
tiis, boni viri arbitrati fucrint, nauli nomine e-
rogabitur. Damnum quoque mercium corru-
prtaarum, reliquis, quae servataefuerint bonis conr
municabitur, dummodo in fructibus aridisre
busque solutis consistant: namsi in tonnis, aut sar
cinis asserventur, mercesve majoressint, quisque
signo suo recepto, sumtus pro rata solvit. Cae-
terum, navi cumparte mercium et armamento-
rumservata, nautae non totam mercedem, sed
singuli partem, quae proportioni nauli, naucle-
ro solvendi respondet, habebunt. Quodt si per
casum fortuitum navi fracta, merces perierint.
p.1393
nauclerus, qui restimonio omnium nautarum
suorum sinc sua culpa hoc factum esse probave-
rit, navigio, si auxilium ferre possit, servato, de
damno mercatoribus haud tenebitur. Sin au-
tem data opera, dolove naufragium fecerit,
vel culpa ipsius aut navitarum hoc factum fue-
rit: mercatori obligabitur, navigii co piam non
ante habiturus, quaam mercatori satisfecerit. Si
vero nauclerus merces ad nundinas devehere
impediatur, eo quod jam ab initio, cum iter in-
grederetur, navis inutilis efset: statim aliud na-
vigium idoneum conducere cogitur, ut merces
pro naulo, de quo convenit, ad destinatum
locum portentur, alioqui mercatori de omni
damno tencbitur. I
inauclerus, de certo loco adalium conductus,
procella, aliove maris periculo, aut necessita-
te urgente, in alium portum, aut ad alias nun-
dinas, quam de quibus convenerat, se confer-
rc cogatura mercator, qui merces ibi recipere
desideraverit, citotum naulum exolvat. Hoc si
nolucrit: nauclerus ex fide promissi, suis quidem
impensis, sed periculo mercatoris, in nundi-
nis destinatis, merces val luo ipsius, velaliis, in
p.1394
quibus servari possint, navigiis transvehen-
das, mercatori restituat. Nauclerus autem
cum tribus optimae opinionis nautis, se neces-
sitate compulsum iter mutasse, sicut supra di-
ctum est, juramento asseverabit. Quodsi dolus-
verseturnauclerus, et qui cum eo colluserint,
mercatori omne damnum praestabunt.
Quptie- magister navis ad loca maris, ubi du-
Xxctoribus scu fundi exploratoribus opus est
.
pervenerit: ibi quam minima mercede ficri pos-
sit, exploratorem conducat. Cibum ac potum
ei magister praestabit, et ex mercibus, pro more
et usu qui in nundinarum loco, ubi merces ex-
ponuntur, obtinet, mercedem dabit. Quod si
nauclerus adversus haec navim invchere ausus
fuerit: damni resarciendi necessitas ad ipsum
pertinebit; nisi casu urgente id factum esle
apparuerit.
AMAagister navis, simulut exploratorem fundi
. conduxerit, ei ex fide indicabit, quot pe-
dibus navigium subsidat. Si hoc perperam in-
sinuaverit: pro quovis pede, quem reticuerit
p.1395
exploratori sedecim argenti semuncias dabit.
De numero quoqve pedum, quem de navigio
affirmavit, deque mercedis quantitate explora-
tori soluta, justam attestationem, secundum quam
mercatori atque exercitoribus rationem reddat,
sibi dari curabit. Quod si fundi explorator cu-
pam admiscrit: poeenae, quae juxta articulum
quintum capitis primi, gubernatoribus irroga-
tur, obnoxius erit.
CAP. IV.
De Naufragio Rebusque naufragis et
n mari amissis.
ART. I.
eti navis cum mercibus, procella coorta, vel
aalio casu urgente pereat: nautae pro justo
auxilii praemio, navi et bonis servandis suc-
currant. Praemii illius nemo partem feret, nisi
qui in servando auxilium praestiterit. Neque ve-
ro impedienduserit nauclerus, quo minus cum
mercatoribus suis et aliis, quos exoraverit, dum
velint possintque, opem ferat. Quod si plura
servare nequeant: quae ex mercibus, bonisve
naufragis reliqua sint, cuicunque voluerint ven-
dere poterunt; caqve in re a nemine impedi-
endi sunt.
p.1396
CQginauclerus, cum suis hominibus auxilio feren-
V doimpar sit. Praefecti Regii, Consules et Se-
natores, ut et loci, oraeque maritimae eusoes, et o-
mnes! alii, qui juxta litora maris, potestatem
administrant, aut fundi, in quo casus accide-
rit, dominus, ad quem obtensi litoris compen-
diumus pertinet, implorati, naufrago auxilium
ferant, plebemque hortentur, ut pro aequio o-
perae praemio succurrat, deque navigio et mer-
cibus, quantum possit, ab interitu fervet. Rebus
ita servatis, Praefectus cum optimis ejus loci v-
ris, aut Consules et Senatores, si juxta opidum
casus evenerit, praevia deliberatione de fniant,
quantum praemii nomine, rerum servatoribus,
pro qualitate et valore mercium, erogandum
§ nauclerus et ii qui servatum veniunt,
decerta mercede, quam pro rebus aut parte
rerum servata, in periculi operaeque susceptae
solatium habituri sint, consenserint, aut de certo
pretio, quod nauclero pro omnibus quae ser-
vare possint, daturi sint, intereos convenerit:
pactum et placitum ejusmoc valere oportebie
p.1397
Qi navis aut bona absqve vivis hominibus in
V litus ejiciantur: Praesfectus Regis, si fundo
Regis litus illud obtendatur, aut Dominus prae-
dii, juxta cujus fundum resillae inveniuntur, o-
mni studio, quae servari possint, servanda atque in
designationem perspicuam relata custodienda
curet. Sin autem deinde verus Dominus, ejusve
mandatarius, intra annum et diem, cum suffi-
cienti probatione affucrit: bona eis pro justo
operae praemio, de quo dictum est, restituan-
tur. Caeterum si merces deterioratae, aut ma-
defactae reparari possint: Praefectus aut Do-
minus fundijuxtaquem resillae expelluntur, videat,
ut sumptibus illius, cui restituendae sunt, in meli-
us reparentur. Sin autem irreparabile sit da-
mnum: a personis superius memoratis, statim
maximo, quo possint pretio, vendantur. Quodsi
quis circa res cjectas dolum admiserit: pare cum
ilio, qui sine titulo sibi quid arrogaverit, poe-
namsubibit. Caeterumsi nemo, quinavimet bo-
na ad se pertinere, susficienter probet, intra an-
num et diem affuerit: Regi, aut ei, qui obtensi
litoris compendio gaudet,, illa acquiri rationis
p.1398
Nauclerus, qui bona naufraga, vel in mari amis-
sa, anchoram atqve alia in mari aut in fun-
do maris invenerit; ei, qui Regis nomine pote-
statem administrat in loco, ubi res illae in terram
educuntur, ca offerre cogitur. Bona istaec per
annum et diem, custodienda, veroqve domi-
no, qui cum sufficienti probatione medio tem-
pore venerit, dummodo sumptus refundat, et
praemium pro rebus servatis solvat, restituen-
da sunt. Sin autem nemo venerit: ad Praefe-
ctum Regium mittuntur, Regiqve caduca sunt,
et qui ejusmodi res naufragas, aut in mari amis-
sas celaverit, furti poenam incurrit. Similiter,
si piscatores, anchoram, sive cum ligno ancho-
rario, sive absque eo, piscatoriis instrumentis alio-
ve modo extraxerint: Praefectis Regiis conomi-
nae in praemium operae tertiam pretii partem
daturis, eam offerant; in quo casu deinde, idem
quod supra dipositum est, servabitur. Quodsi
in mari aperto longius a terra remoto bona
amissa inveniantur, nemine ad quem cea perti-
net, praesente: dimidiam earum partem is, qui ser
vaverit, et Rex alteram dimidiam habebits nisi
veri Domini, sicut ante dictumeest, intra anum
et diem venerint.
p.1399
6.
Si navi pereunte, merces servatae fuerint:
nauclsero, ex bono et aequo, nauli aliquid e-
rogabitur. In potestate vertconductorum erit,
nauclero merces pro naulo relinquere.
Taufragio facto, de bonis servatis, nemo
Navariae nominc, pro reliquis, quaeamissa sunt
t
contribuere cogjtur-.
7de navi ac bonis, quantum praeter sumtus rerum
servandarum caula erogandos, mercedi nau-
tis exolvendae suffecerit, servari haud possit: a-
ctioni ad petendam mercedem locus nonerit-
j car .u.
De Bodmeria, et literis crediti, pro
aedificando navigio contracti,
(Danice etiisbreve.) j
i magister navis, quiad exteras oras adpelli-
L tur, nummis ab exercitoribus suis destitua-
tur, utita navigium ibi exonerare i mpedia-
tur, cum neqve cambialem pecuniamex co lo-
p.1400
co, exercitorum nomine habendi copia detur,
neque bona, quae in utilitatemexercitorum ven-
di possint, ininavi reperiantur; in casuum ho-
rum necessite (quam tamen trium optimorum
nautarum testimonio, in rationibus, quae exer-
citoribus redduntur, susficienter, probare coge-
tur,) pecuniam mutuam, aut rem aequivalentem
accipiendo, subnavigii, armamentorum naulique
periculo, optimis, conditionib,, incredituire po-
terit: quod gen- conventionis bodmeriadicitur.
Pro pecunia vero bodmeriae nominc accepta,
armamenta et naulum creditoribus obligabit;
camque magister, statim ut navis ad locum, in
contractu bodmeriae expressum, ad pulsa fuerit,
solvere compelletur. Quod si alio navigans, i-
ter suum invito ceditore protraxerit: bodmeria
nihilosecius valebit; et magister de omni da-
mno tenebitur. l
I
gister navis, praesentibus exercitoribus, si-
4Vam pe ipsorum voluntate ac consensu, pecu-
niam sub bodmeriae nexu mutuarinequit. Pro
sua tamensolius parte, quam in navigiopossidet,
pecuniam mutuam accipere haud veratur. Si
quis eo casu, magistro amplius, quam pro sua
p.1401
parte crediderit: ei non adversus exercitores,
sed in magistrum repetitio dabitur. Quodsi ab ex
ercitorum uno, aut pluribus, hoc ei mandatum
sit: quisque ex mandato suo obligabitur.
Magister navis, qui citra gravem necessitatem,
navigium, bodmeriae nexui, dolo malo suppo-
suerit, nullove casu fortuito adactus, portum,
ad quem conductus non sit, intraverit: exercito-
ribus suis de omni damno, quod inde dari pro-
Daverint, tenebitur, et praetercaRegnis, terrisque
Regis relegabitur. Quod si navi, mercibusque in
loco istoc alienatis aufugerit: non tantum damni
nomine obligabitur;seddepr chensus, etiam pooe-
nae, pro modo admissi, obnoxius erit.
Posteriores bodmeriae literae, prioribus sem-
per potiores habendae sunt.
5.
1 magister graviori bodmeriae debito, quam
pro navigii, et armamentorum, naulique va-
lore, navim oneraverit: petitio in exercitores
non dabitur; sed magister co nomine tenebi-
tur.
p.1402
i navis, bodmeriae supposita vinculo, capia-
tur, arrestove impediatur: magister, eum na-
vigii compos esse prohibeatur, creditori,
qui bodmeriae causa, mutuam pecuniam nume-
ravit, totam navim, aut partem a se obligatam
cedat. Qui vero ex hac causa pecuniam cre-
diderint;, ubinave potiti fucrint, deductisimpen-
sis, suum creditum ex ea praecipuum habebunt;
superfluum vero ad exercitores pertinebit.
Navigio pereunte, pecunia bodmeriae nomine
data non debetur. Si quid vero de merci-
bus, pro quo magister naulum accipere possit, aut
de navigio, vel armamentis, servatum fuerit:
pecunia mutua, foenusqve nauticum, eousque
solvenda sunt, quousqve naulum pro servatis
mercibus praestandum, navisque et armamen-
torum valor hoc feret; dummodo nummi mu-
tui, cum totius navis obligatione, accepti sint.
Sin autem pecunia, sub certae navi gii partis nexu, ac
cepta fuerit: de servatis, non nisi pro parte illa, so-
lutio praestabitur. Quod si nauclerus, culpa aut
A 1. E..
incuria, damno vel infortunio nayi gii, causam
dederit: in corpore et bonis omnibus cou sqve
p.1403
obligabitur; donec bodmeriae debitum exso-
Iutum sit.
8.
Qui sub bodmeriae nexu, pecuniam mutuam
dederit,; omnino intra sex menses, postea-
qua navisin locum destinatum pervenerit, solu-
tionem urgeat; alioqui jure suo privabi-
tur. Durante praefato tempore, etiam si navis
alii venderetur, jus ejus illibatum servatur. Si
vero literis bodmeriae cautum fuerit, ut Cum
navis in locum, unde navigavit, redierit, pecu-
nia solvatur: tunc, nisi intra annum et diem re-
versa sit, debitores incontinenti interpellari,
pecuniamque ab iis citra moram exolvi opor-
tet. Quodsi bodmeriae debitum, destinato die j
solutum non fuerit: exinde legitimas usuras
praestari oportebit.
EN
j Qui vel ad aedificandum novum navigium, vel
interea dum navis aedificatur, ad alendos o-
perarios, pecuniam mutuam dederit; co nomi-
ne in scriptura, quam duo bonae opinionis viri,
A
testationis gratiaa subscribant, obli gationem con-
trahat, cujusmodi contractus Danice) iiilbre
appellatur, Debituhoc solvi, eoque navem, ante-
p.1404
quam navigatio suscipiatur, liberari oportet
Medio tempore, navigium pignoris nexu obli-
gabitur. Quod si plures ejus generis literae da-
taefuerint: anteriores posterioribs praeferentur.
Instrumenta illa, quo fides eorum certior sit,
statim a die, quo data fuerint, in judicio loei,
ubi navigium aedificatur, recitanda sunt;z ita hu-
jusmodi aes alienum, alii, quod navigio inhaeret
debito, praeferetur.
j I CAP. VI.
j De Assecur atione, seu periculi
susceptione.
ART. I.
eti quis assecurationem pro navigio et merci-
bus contrahere velit: congrua et perspicua
conscribenda sunt instrumenta, in quibus,
si in regnis et regionibus Regis conficiantur, se-
e:
quens forma observabitur.
2
Lujusmodi assecurationis literae (Danice) Po-
Ae lices dictae, apud Curatores chartae signa-
tae inveniuntur, quarum plagulae singulae, quar-
tam Imperialis partem valent. In vacuis chartae
spatiis, a proxenetis, vel his, in loco defi cienti
p.1405
bus, a persona magistratum gerente, navem et
armamenta ejus, nomenqve naucleri indicari
simulqve locum, in quem navis destinata, et ubi
oneranda atque exoneranda sit, exprimi, porro
quid unusquisque sibi assecurari velit, inscribi
oportet.
I iteraeillae, propria assecurantismanu, subscri-
2 puntur, et praemii quoqve assecurationis
quantitas, manu ejus exprimitur. Si plures fue-
rint: quisque pro sua parte, quousqve se ob-
ligaverit, ut promiserit, scribat; neque vero ul-
tra inscriptionem quisquam tenebitur.
roxenetae, qui hujts generis instrumenta
-
A conficiunt, superius praescripta observent,
libroque obsignato, numeratoque inserant; quis,
et cujus personae gratia, et quibus conditioni-
bus periculum susceperist.
Temini, alterius vitam, nautarum mercedes,
Acibaria nautica, pulverem pyrium, glan-
des plumbeas, omnisve generis instrumenta
navalia; verum navigium duntaxat, certas-
ve navigii partes, item merces omnes assecu-
p.1406
rare licet. Quisquis autem eo modo de asse-
curatione sibi prospexerit; ad minimum, navis
assecuratae merciumve decimae partis pericu-
lum, secundum valorem atque aestimationem
idefinitam ipse suscipiat.
emo, diversis in locis, navi, mercibusque su-
A1is, de suscipiendo periculo prospicere ve-
tatur; dummodo assecurationes omnes con-
iunctim, novem navigii aut bonorum, quae as-
Igcurata fuerint, partes decimas haud superent,
quod enim excedit inutile censetur, etqui frau-
dem hanc commiscrint, assecurationis praemi-
um a se exolutum amittunt. Alioqui onmis
fraus acdolus, qui ab alterutra parte excogita-
ri, vel admitti possit; sub peena, secundum cau-
sae qualitatem, existimationi aut vitae irrogan-
da, severe hic interdicitur. Ad haec noxius in-
sonti de omni damno tenebitur.
4
Si assecuratiolegitime complementum acct:
perit: assecuratores de omni damno, quo
mercibus assecuratis infertur, teneri oportet
Aslecurationis autem dies cedit, ex quo inerces in
navemimpositae sunt, et tuempore demum, quo
p.1407
in terram exp ositae fuerint, cadem obligatio fi-
nictur.
raemium fuscepti periculi, statim atqve asse-
curationis literae subscriptae fucrint, solvi
oportet. Si vero is, qui navim aut bona, in lon-
gumiiter, sibi assecuranda curaverit, de abitu
redituque contraxerit: dimidium praemii in-
continenti, reliquum vero cum navis redie-
rit, aut tempore, de quo convencrit solvitur-
Quod si mora commissa, terminus praefixus
haud observetur: usurae centesimae, donec solu-
tio sequatur, praestandae sunt.
damnum, casusve fortui tus, in navi, aut merci-
Vbus assecuratis acciderits qui de suscipiendo
periculo, sibi prospexerit, rem statim assecuranti
significare, et probationem legitimam secum
ferre cogitur. Quod si assecu rator, ex quo cer-
tioratus fuerit, Ir tra menses tres, haud satisfa-
ciat: usuras semisses, donec solutio sequatu r, ei,
qui damnum pasius est, praestare compuiiitur.
Judices vero diligenter examinabun t, utrum as-
securator, ob dolum cvidentem, justam dene-
gandae solutionis causam habuerit, velutiiias-
p.1408
securatio navis merciumque petita sit, postea-
quam dominus de infortunio jam comperiseet:
ita statim, pro qualitate causae, sententia rem
decidant. I I
10.
Qipraevia diligenti inquisitione, nuntius de navi
aut mercibus assecuratis, quae in locumal-
quem Europae, destinatae sunt, inra annum et diem
haud afferatur: navigium interiisse creditur. Sin
antem de navi, quae extra Europam est, intra bi
ennium nihil comperiatur: similiter periissc in-
telligitur. Ex co die, assecuratori trimestre spa-
tium, ad solvendum, conceditur. Quodsi intra
frempusillud solutio non sequatur: exinde ulu-
ras, sicut dictum est praestare, nihiloque secius con-
petente remedio adhibito, solvendi necessita-
tem subire cogetur. I
II. j I
Si quis ex certis causis, iter destinatum muta-
Vverit, aut minus mercium, quam in assecu-
rationem deductum est, imposuerit: dominus
simulut facere hoc constituerit, aut certior fa-
ctus fuerit, re assecuratori significata, contra-
ctum renuntiet; atque haec renuntiatio r-
storno vocatur, eaque facta assecuratio solvi-
p.1409
tur. Pro opera tamen inscriptionis ac descri-
ptionis, ex praemio soluto, de centenis, dimidi-
fruitur, et quod supererit, incontinenti
restituit. j
CAP. MI.
De Ammiralitate.
ART. I.
Qiin eodem portu, cum in regno, tum extra il-
lud, regiorum subditorum naves invenian-
tur, quae, uno tempore ad proficiscendum
paratae, metu piratarum, aliusve periculi intui-
tu, se invicem comitari, et Ammiralitatem coi-
re consultum duxerint: certi, inter illos, in
scriptura statuantur articuli, qui donec iter
confectum sit, inviolati abiis serventur.
H 2.
gitur, si armata navis inter reliquas vehatur,
s
ca vexillumferat, caeterasque defendat, neque
alienam navim sibi appropinquare sinat, nullo
obitante praetextu, quoappropinquatio veletur
sive ut tessera publicae sccuritatis, sive ut literae
ejus maritimae inspiciantur. E contrario quan-
tum fieri potest, eam a sc arceat, caeteraeque
naves omnes, quaeinAm mi ralitate reperiuntur,
p.1410
totis viribus ei succurrant. Quod si extrane-
us, vi adhibita, se lateri ejus adplicare conetur:
vim totis viribus repellat, haud patiendo, ut
quod Regis Majestate indignum, aut subditis
noxium sit, admittatur. Qui secus fecerit, et de-
fensionem, cum defendere se possit, omiserit;
secundum articulos maritimos punietur. Quod
si plebis nauticae, quae his casibus officium haud
fecerit, culpa deprehendatur: eorundem arti-
culorum dispositio observabitur-
ti
8
Expenss ae ita factae, ac damna omnia, his mo-
A dis illata, secundum literarum Ammira-
a
litatis articulos cujusque navis, et oneris, quod
vehitur, justo valore, ad omnes, quiinclasse sunt,
pertinebunt.
A rmatae naves omnes, quo expeditius adpe-
4Ae riculum, quod impendet, arcendum, con-
jungi possint, nocturno tempore, laternam, cum
candela accensa, gerant. j
§S i navis. mercatoria, caeteras, cum quibus Am-
miralitatem coiit, sine justa causa, deserue-
ritnon tantum delatori, nais egenis, aliisque
p.1411
naucleris in Ammiralitate manentibus, de qua-
vis lasta, duas marcas solvere compelletur, sede-
tiam naucleris, de omni damno, quod in navi-
giis aut bonis passi fuerint, tenebitur, servata
videlicet proportione, secundum quam, si apud
classem mansisset, suam partem solutura esset.
Deamnum autem, quodipsi acciderit, suae cul-
pae adscribet. j
Navim hostilem, quae ab hujusmodi conjun-
cta classe, in potestatem redacta fuerit, sta-
tim in portum Regis, sociorumve ejus duci. ibi-
que, servata juris forma, aestimari oportet. Pre-
tium inde redactum, inter omnes, qui in Ammi-
ralitate fuerunt, dividitur. Si vero navis, a reli-
quis separata, eam ceperit is solus, qui eam du-
cebat, retinet, praedamqve sibi nautisque suis, se-
cundum cujusque mercedis, aut pecuniae in menses
olvendae proportionem, distribuit. Quodsi quis
navimarmata ducens, hostibs, Danicam cripuerit
navim, quae 24. horarum spatio, in potestate ipso-
rumfuit: ea soli capienti cedit. Sin autem eam, in-
tra illud tempus, ab hoste recuperaverit: aequis
portionibus, ad ipsum et priorem dominum
pertinebit.
p.1412
CAP. VIII
De Processu juris maritimi.
ART. I.
Nnmnes causae, quae exnegotiis hisce mariti-
J ritimis oriuntur, velex jure hoc nautico
descendunt, sive ad indigenas, sive exte-
ros invicem pertineant, statim a cujusque loci
judice ordinario, disceptandae, et intra triduum,
secundum legis formam, et praescriptum juris
hujus maritimi, judicandae sunt. Quod si quis
per imperitiam, causam suam ipse agere ne-
queat: Judex loci, virum honestum, legumqve
peritum, eiincontinenti adjungat, ut pro justo
salario in causae disceptatione eroperamnavet.
2.
Si controversiae, inter llos, qui in navigio sunt,
inciderint, eo quod damnum, praefcctorum
navis, aut plebis nauticae culpa illatum sit: te-
es, qui ordinarium tempus, quo illi, ad quos
ca res pertinet, vel per se, vel per mandatarios
comparere possint, expectare impediuntur, in
judicium, vel ad judicem opidanum in aedes
ip sius, trib us viris praesentibus, ad veritatem ape-
riendam, produci possunt, Ita attestationes
illae valebunt, nisiquis insuaihsecuritatem, statin
in loco, ubi casus fortuitus evenit, de sufficien-
p.1413
ti probatione sibi prospexeric, et damnum,
nullius incuria aut culpa, exhibito loci proximi
magistratus documento, datum esse, ostende-
rit: Magistratus autem loci, illos, ad quos cau-
sa haec pertinet, serio admonebit, ut vera lo-
quantur, simulque rei circumstantias diligen-
tissime examinabit, et unde ventus spirarit,
quae tempestasfuerit, quem navigandi cursum
tenucrint, cognoscet. Haec omnia cidem judici-
ali testimonio, aut documento inserenda sunt:
quo facto, adversus ea, haud facile, contrarios
testes producere licebit.
De Classiariis Regis.
Massiarii Regis, cum Praefecti, cum vulgares,
qui fub Rege actu jam militant, autem de-
hinc stipendia facturi sunt, ubicunqve in
regnis et regionibus Regis habitant, aut consti-
tutionem rerum suarum facturi sunt, omnium
civilium munerum, onerumque vacatione gau-
deant, etiamsi minoremaliquem civicum quae-
stum exereuerint. Destinatis autem locis, de rebus,
in quibus negotiantur, Regi vectigalia, accisas et
gabellas solvere coguntur, In reliquis ipsorum
causis, quod superius, libri primi capitis
secundi articulo nono, dispositum
est, servabitur.
p.1414
LIBER QUINTUS.
De Tirulo possessionis, Bonis et
Aere alieno.
CAP. I
De Contractibus et Obligationibus.
ART. I.
a nsgn obligationi, quam verbis,
? a et manu, si igilloque contraxerit, a-
DGR qve inierit fatisfacere cogitur.
i 4 onventiones omnes quae abiis
Det et qui ad perfectam aeratem per
venerunt, initae fuerint ut sunt, emtio vendi-
tio, donatio, permutatio, pignus, mutuum,
commodatum, fidejuss ones, Cupromissiones
autaliae, cujuscunque sint nominis, modollegr
bus, aut bonis moribus haud repugnent, in o-
mnibus verbis ac clausulis, sicut conci racta
sunt, servari oportet.
.
(Coniractus, qui1 non ab omnibus,, quorum i
p.1415
teresse spectari oportet subscriptus et subsig-
natus, aut in judicio initus fuerit, adversus eum,
ui non subscripsit, nec obsignavit; haud va-
Qui in vinculis, aut carcere, aut alia vi com-
pullus, contractum inierit, vel quid pro-
miscrit, si statim utli bertati restitutus sit, in judi-
cio revocaverit, non obligabitur.
5.
Sim quis sua sponte, nulla vi compulsus, in cau-
c
sa aliqua transegerit: fidema se datam ser-
vare compellitur. H
Qui manum et sigillum diffitetur, altero i-
psius esse affirmante: juramento se liberare
j cogitur. SI Juramentum praestare nolit. affir-
mantijurare permittiturs ita reus ex manussigil-
loque obligabitur. I
j j 7.
iterarum imperitus, sigillum, si quo utatur,
signumve suum consuetum iupponat.
Testationis quoqve gratia, duo honestae o-
pionis viri, specialiterad hoc rogat 1, quos, ub i
p.1416
contractus absolutus elaraque voce recitatus
fuerit, praescntes esse oportet, subscribant.
j N egotio aut contractu posteriori, priora o-
IN mnia circa candemrem gesta infirmantur:
dummodorepugnantia quaeda occurrat: Nam
alioqui, si nihil contrarii contineatur, utraque conventio
valebit.
9.
Qui bona praesentia, et futura, in judicio cede-
re, atqve in alium transferre voluerit, ut ad
dies vitae justa sustentatio, veluti victus, ami-
ctus, et alia necessaria ei procurentur: prius, he-
redibus iuis futuris, facultates suas offerre co-
gitur. Hi, ubi cum sub cond itionibus ab alio
oOblatis, recipere noluerint: alter iilum, ad memo-
ratum modum, secundum contractum, quem
in judicio publicari oportet, ad se recipiet.
a
faritus citra consensum uxoris, patrimoni-
VE um suum, praefato modo, in alium traus-
ferre nequit. IM
Contractum, ita cum alio initum, nemorevo-
Care poterit, nisi alterum, justam sustentat-
p.1421
onem aut nolle, aut non posse providere ap-
pareat.
Qu virum, aut foeminam eo modo ad se re-
Neceperit, de aere ipsorum alieno, quod pro-
batuni fuerit, respondere, et defuncto, pro con-
ditione ipsius, honestam sepulturam procura-
re cogitur.
pater familias, ex contractu uxoris, aut libe-
S rorum, in communione cum eo viventium,
inito, haud obligatur: nisi negotium, cum con-
sensu ac voluntate ejus, vel ob communionis
utilitatem ac necessitatemincvitabilem, gestum
esse, evidenter ostensum fuerist
IM CAP. II. I
De Hereditate, ejusqueDivisione.
ART.I.
ti quis decesserit, relictisimpuberibus, vel ab-
bsentibus, vel peregrinis, vel plane nullis he-
i
redibus. illi, qui in domo sunt, ubi bona
defuncti reperiuntur, sub poena competente,
statim loci magistratui, sive ecclesiastico, sive
p.1422
seculari, defuncti mortem significent. Ita Ma-
gistratus incontinenti curabit, ut a personis ju-
dicialibus, in praesentia heredum et cognato-
rum, qui in loco sunt, bona hereditariam obsi-
gnata custodiae committantur; exceptis lis,
uae ad defuncti sepulturam, et familiam, si
qua alenda est, necessaria fuerint; quae tamen
omnia in tabulas relata aestimari, atqve iis, qui
in aedibus sunt, committi oportet, scituris, se co
nomine rationibus reddendis obnoxios fore.
Si communibus relictis liberis, conjux deces-
serit: liberis solius personae defunctae pro-
priis haut extantibus; conjugi superstiti, in pos.
sessione bonorum, usqve ad diem tricesimum
manere permittitur, nisi grandi aere alieno he-
reditas onerata sit: ita enim bona incontinen-
ti obsignari oportet.
Dis tricesimo, bona a personis judicialibus,
A heredibus puberibus, nec non impuberum
absentiumqve tutoribus et cognatis fideliterin
inventarium referri, atque a personis non suspe-
ctis, legitime aestimari, debitumqve et credi-
t uU m
p.1423
3 ? ul u-'- - il
DE CONTRACTIBUS et OBLIGATIONIBUS. 423
tum, quatenus de illis constare possit, recte an-
notari oportet. j
‘ heredes j n opi do
sint: die tricesimo ab obi-
tu defuncti, in domo hereditatis jacentis
compareant. Sin extra opidum intra provin-
ciam fuerintiis spatium sex hebdomadum con-
ceditur. Qui vero extra provinciam versantur,
intra duodecim septimanas com parere cogun-
tur. Quodsi in regno haud reperiantur: intra an-
num et diem, id est, annum et sex septimanas co-
piam sui facient. Magistratus autemloci, statim
ut ab iis, quorum interesse hic versatur, intellexe-
rit, quinam illisint, et ubi reperiantur, ad quos
hereditas pertinet, heredes absentes sumtibus
hereditatis certiorabit.
s legitimo tempore Reredes non comparue-
rint: magistratus suo periculo, bona heredi-
taria, idoneorum hominum custodiae commit-
tat. Mobilia vero, quae tempore peritura, one-
rive hereditati futura sunt, ma gistratus statim
in utisitatem heredum vendi jubeat.
6.
Quodsi parte heredum veniente, pars obju-
p.1424
sta impedimenta, vel ob ignorantiam, intra tem-
pus legitimum non comparuerit: magistratus.
absentium portiones, in rebus mobilibus con-
sistentes, vendere, pecuniamqve inde redactam
foenori dare cogetur. Res autem soli, virorum
honestorum curae committuntur.
WIeres, qui Regis negotiorum causa abfuerit,
intra septimanas tres, posteaquam domum
Tedierit, hereditatem agnoscat.
Heres, legitimis impedimentis haud prohi-
A pitus, sineque praesens, neqve per literas,
hereditatem, quam scivisse sibi delatam esse, pro
betur, agnoverit, damnum illatum suae culpae
adscribet, si forte ex rebus hereditariis quidin-
terierit, aut incertum esse caeperit.
Si quis a regno ita procul abfuerit, ut intra
annum et diem de hereditate sibi delata com-
perire, atqve intra tempus constitutum compa-
rere haud possit: proximi ejus cognati idonei,
aut si cognatis destituatur, vir alius, qui solven-
do fuerit, a magistratu ad lioc clectus divisio-
p.1425
ni intersit, partemque ejus adse receptam custodi-
at, legitimeqve administret.
10.
Idem observabitur, si haud constiterit. ubi
heredes morentur.
11.
Si heredes ad septimum usqve gradum haud
cxtent, aut veri heredes per quindecim
annos absint: nullo, quod allegari possit, im-
pedimento obstante, hereditas ad Regem per-
tinebit: dumodo heres adhuc in vivis iit. Quod
si coheredes, cum intra quindecim annos deces-
cessisse, probaverint: ad ipsos defuncti portio de-
volvetur.
12.
Si mulier post mortem mariti se praegnantem
dixerit: posteaquam die tricesimo inventari-
um bonorum confectum fuerit; in rebus here-
ditariis indivisis per viginti septimanas remane-
bit. Deinde tres mulieres probatae fidei, num
praegnans sit, explorabunt. Si gravidam inve-
nerint: in bonorum possessione, donec partus
edatur, manebit. Quodssi partus tanto tempore
post mortem mariu nascatur, ut ex ipso con-
p.1426
ceptum non esse, facile probari, atque intelligi
possit: primum quicquid ex bonis hereditariisa
die tricesimo post mortem mariti percepe-
rit, restituet, ac deinde suam duntaxat portio-
nem hereditariam capiet, reliqua vero, defuncti
cedent heredibus, et mulier compentem poenam
subibit. De caetero, dum ea in possessione bo-
norum est, mariti heredes, adhibitis. viris bonis
mulicri cognatis, videbunt, ne quidquamde bo-
nis hereditariis, quod ad ipsam non pertinet
ab ea alienetur, aut consumatur. Neqve enim
vendere, aut alienare poterit, nisi quod adi-
psius, communiumqve liberorum sustentatio-
nem, victumqve famulitii, necessarium fuerits
qua tamenin re magistratus etiam consensum
adhiberi oportet. j
Viduo, viduaeve ad secundas nuptias nonan-
Vte transirelicet, quam hereditas, cum libe-
-:. M 7
ris defuncti defunctaevye, legitime divisa sit.
j Quoties hereditas dividenda est: postquami
N res heredita riae praefato modo consi gnatae
aestimataeque fuerint: jure hereditario nihil ac
quiritur, antequam aes alicnum liquidum ex
p.1427
hereditate solutum sit. Primum autem ex pe-
cunia rebusque mobilibus solutio fiet, deinde
ad possessiones et bona iiobilia pergitur, sino-
bilia non sufficiant. Haec conjux superstes, dum-
modo cohaeredes fidem ei habeant, ad exolven- j
dum aaes alienum ad se reci pere poterit. Alioqui
heredes, horumqve tutores, cum consilio et o-
pe personarum judicialium creditori hoc pe-
tenti, creditumqve suum probanti, primum mo-
j bilia, deinde res soli insosutum dare poterunt. I
Creditor autem, maxime si justum habeat chi-
rographum, aesqve suum ulterius apud heredes
in credito esse desideret, dationem in solutum
acceptare haud cogitur.
(Cum aes alienum, sicut dictum est exolutum,
vvel ab heredibus susceptum fuerit; quod
ex hereditate supererit, inter heredes recte
distribuetur: de omnium vero portionibus he-
reditariis, clarae consiciendae sunt schedulae, ple-
numqve et justum divisionis instrumentum, cui
inventarium et aestimatio bonorum, cum ere-
dito debitoqve hereditatis, et quantumde bo-
nis supersit, item tenor schedularum portiones
designantium inserantur. Hujusmodi instru-
p.1428
mentum ab heredibus, vel a cognatis, tutori-
busqve eorum, atque a personis judicialibus
subscribi et signari oportet.
16.
Videat magistratus, ut in divisione heredita-
tis, omnia, ea qua par est justitia admini-
strentur. Alioqui si per ejus incuriam iniquitas
admissa deprehendatur, ipse tenebitur. Quod
si heredes omnes, modo perfectae aetatis sint,
praesentes inveniantur: magistratus, nisi offici-
um ejus, imploratum fuerit, negotio huic seim-
miscere non poterit, I
ivisionis rerum hereditariarum administra-
U tor, nemini in divifionis instrumento ne-
cessitatem alicujus rei solvendae injungere po-
test; nisi debitor jurisdictioni ejus subjectus, co-
ram corespondere cogatur.
j Nemo ex instrumento divisionis hereditatis
inter heredes confecto, pro consequendo
debito actionem movere, aut pro credito sol.
vendo conveniri poterit, nisi ipse aut manda-
tarius ciussubscripserit, aut debitor ejusve man-
p.1429
datarius coram administratore divisionis, de-
bitum agnoverit: ita enim in foro suo ordina-
rio convenicetur. j
Si ex conjugibus liberos communes habenti-
bus, alteruter decesserit, aesque alienum solutum
fuerit, totum patrimonium, pecunia hereditaria,
mobilia, bona opidana, item fundi, sive per em-
tionem, sive per successionem quaesiti, inter con-
jugem superstitem ac liberos comunes, duabus ae-
quis portionibus distribuuntur. Conjux tamen
superstes, praeter suam partem, ad fraternam quoqve
portionem admittitur. Si vero ad secundas tran-
ficrit nuptias: portio illa quam superstes accepit,
ad liberos revertetur. Quod siconjux superstes
villam principalem, cum fundis et juribus annexis
a viro vel uxore tempore contracti matrimonii
illatam, retinere voluerit: pro aequo pretio, exar-
bitratu personarum cognatorum utriusque ali-
beris illam redimere ej integrum erit.
20. j
oi ex marito et uxore liberi communes haud
extent: conjux superstes, bonorum here-
ditariorum tam mobilium, quamimmobilium j
dimidiam partem capiet. Hoc si displicuerit,
p.1430
tres quadrantes bonorum a defuncto illato-
rum heredibus praestabit: cui quantitati here-
des acquiescere coguntur. Ut vero de bonisa
defuncto illatis certo constare possit, documen-
tum etustam designationem, ab utroque, cum
bona valetudine essent subscriptam et subsi-
gnatam, duorumque ad minimum proximorum
cognatorumi manu sigilloque roboratam
produci oportet, nt inde appareat, quid perso-
na defuncta tempore contracti matrimonii in-
tulerit, et postmodum ex hereditate donatio-
ne, aliisque modis acquisierit. Quod si super-
stes villam principalem, cum fundis et juribus
cohaerentibus retinere voluerit: ex aequo et bo-
no, secundum bonorum virorum arbitratum,
cam ab heredibus redimere poterit.
j 21. H
S conjugis obitum paulo post alterius quoque
conjugis mors sequatur, antequam praefa-
to modo, cum conjugis prius defuncti heredi-
bus, negotium divisionis bonorum finitum de-
cisumve sit: tota hereditas in duas aquales par-
tes inter utriusqve conjugis heredes dividitur:
nisi perspicuo, atque evidenti documento, quid
uterqve seorsum intulerit, probetur: ita enim
p.1431
cujusque heredes, bonis illatis acquiescere co-
gentur. Quod si pars alterutra in dividenda he-
reditate moram fecisse inveniatur: damnum
inde illatum, ex ejus bonis resarciri oportet.
s maritus aut uxor, de bonis illati S, perinstru-
mentum sibi invicem quid donare volue-
rintquod infra capite quarto de donationibus
dispositum est, observabitur.
sih ereditas, quae alteruti conjugum post con-
tractum matrimonium defertur, ante mor-
tem ejus in communionem haud inferatur:
eam, cum bona, dividenda, aut debita he-
reditaria solvenda sunt, etiamnum inferri o-
portebit. Idem in hereditate aliis delata, si an-
tequam bona ad ipsos inferantur decesserint,
servandum est.
(Cum hereditatis, quae aeri alieno exolvendo
suffecerit, divisio instituitur: conjux super-
stes ex bonis, quae supersunt, in funeris sui sum-
ptus praecipuum habeat, quantum juste in de-
functi sepulturam erogatum fuerit.
p.1432
25.
Hoc casui mulier sponsaliiam quoqve largi-
tatem, aut morgengabam, ex illa portione,
quae mariti heredibus obvenerit, solvendam re-
tinet, dummodo fraternam portionem, quae j
post mariti mortem ei defertur, omiserit.
26.
s hereditas solvendo non sit: conjux superstes
sumptuum funcbrium nominc nihil praeci-
piet, uxor quoqve sponsalitia largitate et mor-
gengaba carebit. I I
Viana post n mortem mariti, antequam bona
legitime divisa sint, bonis, et creditis debi-
tisque Ehereditariis, se immiscere nequit.
28. 24
Eereditas jure ad deicendentes pertinetnam
: 8 quoad liberi, natique ex illis superstites sunt;
parentes etascendentes, heredes esse nequcunt.
A jares in capienda - fminae
i i 15
Lu simplum lortiuntur-
30.
L ibeni legiimi ad sparentum suorum heredita-
p.1433
tem admittuntur, dummodo vivi in lucem e-
diti Baptismum acceperint.
33.
Si quis partum vivum natum, ac baptizatum
esse, aut patrem vel matrem liberis, hosvelil-
lis supervixisse contendat: testibus fide dignis
hoc probari oportet.
H 32.
I iberi legitimi sunt, qui ex parentib us, per be-
nedictionem sacerdotalem legitime copulatis
fuscepti sunt: licet forte, ante contractum ma-
trimonium, lucem aspexerint. j
j 33.
Dartus etiam habetur legitimus, qui ex sponso
et sponsa nascitur, modo sponialibus cele-
bratis, sponsus ante diem, qui dictus erat nuptiis,
decesserit, et partus postcaquam sponsalibus,
parentum Pastorisbencdictio
intervenerat, con-
ceptus esse ostendatur.
Tx?epos ex silio aut filia, avo et aviae cum pa-
ternae tum maternae lineae, in parte, quam
pater vel mater ejus, si fuissent superstites,
nabituri crant, succedit. Pari modo prone-
pos ad hereditatem proavi pro aviaeqve admit-
titur.
p.1434
35.
Si liberi descendentes non extent: soli patri
successio defertur.
36.
Poatre non extante, mater cum fratribus ac
sororibus defuncti, tam ex utroque, quam
ex uno latere conjunctis, ad successionem vo-
catur, ita quidem, ut mater nonamplius quam
unus liberorum, videlicet si filius extet, quan-
tum filius, ebve non extante, quantum foemi-
na habitura sit, capiat. Fratres autem et soro-
res ex uno latere conjuncti, dimidio minus,
quam fratres et sorores germani cum, psis
concurrentes, habebunt.
Qi qui ex fratribus sororibusve decesserint,
Vrelictisfiliis aut filiabus horumve liberis: su-
perstites in parentum locum succedunt, cumque
parentum suorum fratribus ac sororibus ad
portionem, quam parentes ipsorum habiturie-
rant, admittuuntur-
j 38.
S: neqve mater, neqve fratres aut sororesex-
tent: horum liberi perinde ac si omnes
p.1435
fratres sororesve essent, succed unt: quod simili-
ter iniis, qui ex his defcendunt, servabitur.
59.
Si quiex his (videlicet fratrum fliis aut filiabus)
decesserint: liberi cor um natique ex his lupersti-
tes, in parentum suorum locum suceedunt, et
partem, quae parentibus ipsorum delata fuis-
set, capiunt. H j
40.
H non extantibus; avo aviaeque paternae,
maternaeque lincae, perinde ac si fratres so-
roresve essent, hereditas defertur. i
j 4l.
His deficientibus; proavi admittuntur.
j 4.2. j
Proavis non extantibus, patrui, avunculi, a-
mitae ac materterae succedunt, interqve e-
os hereditas, perinde ac sifratres sororesve es-
sent, dividitur. j;
43.
Si qui ex his decesserint: eorum filii filiaeque,
aut nati ex his superstites, parentum suorum
locum subeunt, et portionem, quae parentibus
ipsorum obvenisset, hereditario jure ca piunt.
p.1436
44.
Patruis, avunculis, amitis et materteris non
extantibus; liberi eorum, qui personae de-
functae consobrini sunt, perinde ac si fratres aut
sorores, essent, et sicdeinde qui ab eis descen-
dunt, ad septimum usque gradum, ad succes-
sionem vocantur.
45-
u qui ex his decesserint: liberi, native ex his
superstites, parentum in locum succc-
dunt, ac portionem, quae parentibus ipsorum
obvenisset, accipiunt.
46.
LYis non extantibus, fratres et sorores avi, a-
viaeqve, tam paternae, quam maternae lineae,
?Hn
§i
perinde ac si omnes fratres et sorores essent, ad
ereditatem defuncti admittuntur.
47.
Si qui ex his decesierint: liberi eorum, aut li-
berorum liberi superstites, parentum suorum
locum subeunt, et in partc, quae ad parentes
psorum pertinuisset, luccedunt.
48.
Si patrui et avunculi magni, amitae et matertera
p.1437
magnae haud extent: liberi eorum perinde ac si
fratres ac sorores essent, ad successionem vo-
Ccantur; quod ita porro in horum descendenti-
bus ad septimum usque gradum observabitur.
j 49.
Qed ethis deficientibus; proavi proaviaeque tam
paternae quam maternae lineae fratres et so-
rores, veluti propatrui, proamitae, proavun-
culiet prom aterterae, perinde acsi omnes fratres
et sorores essent, adhereditatem vocantur.
O. j
Si qui ex his mortui sint: liberi eorum vel li-
berorum liberi superstites, locum parentum
subeunt, et portionei, quae alioqui parentibus
obvenisset, accipiunt.
51.
His deficientibus, liberi eorum, perinde ac si
omnes fratres sororesque essent, succedunt:
quod ita porro ad septimum usque gradum ob-
scrvabitur.
52.
et post matrimonium, inter maritum et uxorem
sententia judicis dissolutum, de liberorum here-
ditateagatur: uxor c? marito, aut cum filioet privi-
gno, ubiadheredifatemcapiendaconcurrunt, ex
p.1438
aequis partibus admittetur: nisi separatio ex a-
dulterii causa facta sit: ita enim parti innocen-
ti duntaxat successio defertur.
i illi, quorum alterius demortui bona, adal-
terum superstitem pervenissent, eodem te_-
pore, incendio, naufragio, aliove modo interi-
erint: cum non constiterit, uter eorum prior
decesserit; heredes ipsorum ad bona cujusque
propria admittuntur; non obstante, quod he-
reditas unius, alteri superstiti obvenisset.
54
s dum heredes exortes, qui a communione
separati sunt, extant, unus eorum, qui in com-
munione vivunt, decesserit: tota hereditas, per-
inde ac si omnes in communione forent, divi-
ditur: Quo facto, defuncti portio inter omnes
heredes distribuitur.
§S§s.
Si qui vitae amissionem et publicationem bo-
norum incurrit, mortuus sit: ipsius heredes,
aliorum hereditate, quam post mortem eorum,
succedendo in locum personae, quae vitam et
bona amisit, habituri erantuhaud privandisunt.
p.1439
56.
Si quis ex liberis ante natis, una cum matre, fra-
ttri autsorori unilaterali, aliive successerit:
quotquot deinde fratres, aut sorores nati fue-
rint, is qui praefato modo, fratris autsororis u-
nilateralis, velalius successor factus erit, ca o-
mnia, quae ex hereditate acquisivit, in divisio-
ne bonorum, quae post patris vel matris obitum,
instituitur, praecipua habebit.
H j 57. j
Si filius a patre haud separatus, ex negotiatio-
ne, in communione paterna quid Iuaeratus
fuerit: post obitum patris, cujushereditatem am-
plectitur, aut lucrumillud conferre, aut hered.-
tatem omittere cogitur. Quodsi extra commu-
nionem vixerit; sive caelebs, sit, sive conjux, lu-
crum quod sua opera quae sicrit, retinebit, nihi-
loqve secius ad hereditatem patris, aut matris ad
mittetur. IM
58.
Si filius uxorem communioni, in qua cum pa-
V tre et matre vivit, superinduxerit: de bonis
ab ea illatis inventarium, quod a viris honestae
opinionis subscribi oportet, conficiendum e-
rit, Namsi constante cum patre ac matre com-
p.1440
munione filius decesserit; uxor ejus, sive liberos
ex ea susceperit sive non, duntaxat illata reci-
piet; neqve enim maritus, vivis adhuc pa-
rentibus, partem in communione habere pote-
rat: nisi ei seorsum quid datum sit, autextra com-
munionem quid acquisierit: Liberi vero, quiex
eo matrimonio suscepti fuerint, apud avum et
aviam morantur, et post eorum obitum in de-
functorum bona succedunt.
H 99-
jdemjuris erit, si quis ducta uxore, cujus pa-
Ae rentes adhuc in vivis sunt, ad ipsos in com-
munionem ingressus fuerit. j j
j 60-
j s persona, quae communionem ingreditur,
posteaquam inventarium de bonis illatis
conficere ne glexit, abhac luce subtracta fuerit:
superstes de quantitate llatorum jurabit, cuiasser-
tioni heredes defunctiacquiescere coguntur, ni-
si intra annuetet diem contrarium probaverint.
Si pater, qui vivamatre, uni ex liberis quiddo-
navit, aut sumtus in peregrinationes ejus, vel
innuptiarum apparatum, (nuptiali tamen vi-
p.1441
ctu excepto) aut in similes res impendit, deces-
serit, anrequam reliquis liberis, prout aequum
ipsi videri po: sit, ex praescripto legum, parem
Denignitatem exhibuerit: impeniae a patre ita
annotatae, cum divisio post obitum patris aut
matris instituitur, quatenus ex cognatorum
communium et miagistratus arbitratu, pro
quantitate bonorum hoc aequum videbitur, in
portionem ejus imputandae sunt; dummodo
reliqui liberi non fraudentur, sed legitima sua
portione illibata gaudeant. Quod si filius sum-
tus ejusmodi sibi detrahi passus haud fuerit: ea,
quae juxta patris designationem accepit, con-
ferre cogetur. Sinautem ethoc recusct; ab he-
reditate repellitur-
62.
Si liberi rebus a patre acceptis acquiescere ve-
lint: inviti ad collationem, aut divisionem,
cum heredibus instituendam, haudadi gendi sunt;
dummodo creditoris conditio deterior non
fiat.
Vi llae urbanae, una cum jure patronatus eccle-
siastico. Bircaejurisdictione, totque hebdo-
madariis et proxime adjacentibus, quot ad agri-
p.1442
culturam necessarii iunt, rusticis, ad fratres perti
nent; sorores autem fundos remotiores sparsimque
jacentes capiunt. Quod si haec, aut mobiliaet o-
pidana bonaportionem earum legitimam haud
aequaverint; fratribus, quibus villae urbanae ces-
serunt, necessitas injungitur, ut eis alio modo
legitimam repleant, easve pro parte ipsarum
hereditaria in communionem inducant.
64.
Alioqui si villae urbanae successio pluribusde
LXferatur: heredibus, qui manere in commu-
nione recusant, de pretio, quod alteri ab altero
dandum est, dissentientibus; ne rustici cum an-
nexis juribus a villa urbana separentur, unus co-
heredum reliquis pretium osferre poterit. His
autem oblatam conditionem aspernantibus:
cohaeres, qui amplius quam oblatum erat, datu-
rus est, invillae successionc aliispraeferetur. Quod
si quis eorum, emtorem, amplius quam he-
redes sibi mutuo offerunt, daturum invene-
rit: alter in praejudicium alterius venditionem
haud impediet, sed] eam admittere cogetur.
Heres tamen intra annum et diem tantum
daturus, quantum extraneus meliorem
conditionem offerens soluturus est, si co
p.1443
nomine sufficientem exposuerit cautionem, cae-
teris potior erit. Medio tempore villa ac prae-
dia, in communione, sub unius heredis, cujus fi-
dem coheredes elegerint, administratione
manent.
65
Quisqve privilegiatus, villam urbanam cum
N possessionibus adjacentibus, quadringen-
tarum tonnarum frumenti solidi Capacem ha-
bens, pro uno ex liberis, aut heredibus aliis, si
prole careat, sedem gentilitiam subiis conditi-
onibus, quas utiliores existimaverit, erigere po-
test. Ne autem eo modo creditoribus damnum in-
feratur, is qui domum gentilitiam erigere con-
stituerit, anno et die ante, voluntatem suam in judi-
cio provinciali ejus provinciae, ubi praetorium situm
est, publicandam curet, atqve ibi priusquam e-
am erigat, creditores anno et dic ante admo-
monitos fuisse, legitime probet. Creditori e-
nim, qui neglectus fucrit, ex praedio, etiamsi fa-
niliae jam adsignatum sit, quandocunque ipsi
placuerit, solutionem debiti exigere, integrum
crit. Deinde demum videat, ut conditiones,
sub quibus praedium familiae adsignatur, postea
nullo modo infirmandis, in protocollum judi-
p.1444
cii provincialis referantur. Hujusmodi praedi-
um familiae, postmodum neque immissioni, neque
oppignerationi obnoxium erit, multo minus
contra primam fundationem vendi, aut alic-
nari poterit. Urgente autem necessitate, pos-
sessor, jus percipiendi fructus annuos, ad cer-
tum tempus, non tamen ultra quinquennium,
oppignerandi facustatem habebit. Quicquid
autem adversus haec gestum fuerit, invalidum,
nulliusque momenti censebitur, et proximo
puccessori statim possessionis adprehendendae
facultas dabitur. Nemo tamen, qui judicio
pulsatur, aut obstagio impeditur, aerisve alieni
nomine condemnatus est, domum gentilitiam,
antequam se rebus illis omnibus libe raverit, c-
rigere potest. Quod si patre defuncto, fratres
sororesve, qui post obitum parentis nihil ex
bonis hereditariis acceperint, successor domus
gentilitiae habuerit: arbitratu cognatorum con
munium, quod aequum erit, in sustentationem
corum dabit, deqve parentum aere alieno cosin
demnes servabit.
66.
Vaillarumrusticarum, nec non molendinorum
aquaticorum aedificia, cum sequuntur, cui
p.1445
fundus et terra cedit, eoque nomune nihil cohere-
dibus solvitur.
67.
Si Birca in divisionem bonorum venerit: jus
personas judiciales constituendi et multarum
compendia, cum sequuntur, ad quem Praeto-
rium seu villa urbana, cuiBirca annexa est, per-
tinet. I j
b6 8.
Si inter fratres etsorores, aliosve, de fraude, in
Sdivisione bonorum admissa controver-
sia incidat, vel si fraus non arguatur, ob a-
liam causam divisio hereditatis impugnetur:
is qui laesum se conqueritur, modo in re-
gno sit, atque in suam tutelam pervenerit, in-
tra annum et diem, reliquos ad corrigendam
inaequalitatem vocabit. Cognati tamen com-
munes controversiae componendae operam da-
bunt. Quodsi res componi haud possit: Com-
missarii aut arbitri iententia sua litem diri-
mant. I
69.
Si viduus, qui post obitum uxoris, cum liberis
aut heredibus jus bona nondum divisit, aliam
uxorem contradegis dispositionem, in heredita-
j Kkk tem
p.1446
446 LB. V. CAP. II.
AIMMMMMMMIBMIII
tem indivisam induxerit: eo casu, ubi decesserit
maritus vel uxor, maritus ipsc, vel heredes ejus
legitime probabunt, quantum in bonis habue-
rit, cum uxorem in hereditatem indivisam in-
duceret, ut ita prioris uxoris liberi aut heredes,
debitas hereditatis partespraecipuas habere pol-
sint. Sihoc probarinequeathereditas in tres par-
tes distribuitur; quarum una ad liberos,
aut heredes, quibus post obitum prioris uxoris,
bona deferebantur, altera ad personae defun-
ctae liberos aut heredes, tertia ad superstitem
maritum vel uxorem pertinebit. Idem, si ma-
ritus hereditate adhuc indivisa, viduam duxe-
rit, in illis servabitur bonis, quae prioris mariti
liberis, aut heredibus delata sunt. j
Spu rius non succedit patri. At ubi pater spuri-
um injudicium adductum, filium suum esse
declaraverit, eique pro suo arbitrio quid cesserit;
uod illiadsignatum fuerit, retinebit; dummo-
do parte unius ex liberis legitimis, spurii por-
tio dimidio minor sit. Si vero spurium, nulla
portione adsignata, heredem declaraverit:
cum legitimis simul ad hereditatem vocabitur,
sed ita ut dimidio minus accipiat. Liberis non
p.1447
extantibus, Ipurius in judicio ad successionem
legitimatus, pleno jure patri fuccedit. Spuri-
us autem, qui patri successerit, etium ad fratrum,
sororum, et cognatorum paternorum heredi-
tatem, ut tamen dimidia parte minus accipiat,
unoa cum legitime natis admittitur: nisi pater in
judicio voluntatem suam exposuerit, ut spuri-
us parti bonorum a patre adsignatae acquic-
sceret; ita enimadbona patris, fratrumet soro-
rum, aut cognatorum paternorum successio-
nem haud vocabitur. Si quis vero ex liberis,
praefato modo, a patre legitimus in judicio pro-
nuntiatus fuerit: ei controversiam, quo minus
habeatur legitimus, moveri non oportet.
BX adulterino concubitu natus, adultero a-
dulteraeve non succedit, etiam si patereum
in judicio filium suum declaraverit, eiqve omnia,
quae possit, adsignaverit, nisi quid ante mor-
tem suam ei tradiderit.
72.
Spurius, sive injudicio legitimatus sit, sive non,
ari jure cum legitimis, matri et per matrem
cognatis succedit.
p.1448
73.
Mater et ab ea cognati, succedunt spurio, licet
injudicio legitimatus non sit: Alioqui si legi-
timus ibi declaratus fuerit: pater, paternique co-
gnati, ei perinde ac si legitimo toro procreati
esset, succedunt.
74
Qi quis illum, cujus proximus herese st, occide-
rit nisi per ignorantiam, aut moderamenin-
culpatae tutelae, homicidium commissum fueris;
neqveipsum, neqve heredes ad hereditatemoc-
cisi admitti, sed bona inter alios occisi heredes
dividi oportet- j
n-
et1 bona hereditaria, exo
pido; ut domini fun-
do, in quo delata erant, evchantur; is
qui ea evexerit, civitati, aut domino in cen-
sum detractionis, duas semuncias argenti sol-
vast.
76.
gi quis extra regntum habitans, hereditatem
etin regno sibi
j clatam evchere conetur, aut
in regno domicilium habens, patrimoniumsu-
um eregno in locacxtranea transferat, ibiqve
p.1449
pecuniam sub usuris credat;aedes sub alieno do-
nino extruat, vel emat: primum sextam bo-
norum partem Regi, deinde ex eo quod reli-
quum erit, decima magistratui, aut fundi domi-
Do, sive in civitate, sive in pago larem foveat, re-
linquere cogitur.
eti bona et pecunia, non soluto detractionis cen-
sualio jam translata sint: nihilosecius census
ille solvendus erit, perinde ac si bona illa in re-
no adhuc essent. Ut autem, quantum alio trans-
tttum sit, sciri possit; hereditas autoritate judi-
ciali detinebitur, donec certi aliquid ca de re
compcriatur. In tempore quoqve videndum e-
rit, ut qvotics ab habitante in regno quid eve-
hatur, Regiet magistratui, aut furdi domino de
bitus solvatur census. Haec omnia Praefecti Re-
gii ac judices obscrvabunt, scituri se alioqui
omni damno, quod per negligentiam eorum ad
missum fuerit, resarciendo obnoxios fore.
viheres peregrinus, hereditatem sibi delatam,
defuncti congnato, in regno habitanti, gra-
tis cesserit, cumneqve de hereditate quicquam,
neqve pretium, quantulumeunque sit, eo nomi-
p.1450
ne cvchatur: et sextae et decimae partis de-
tractio cessabit, Sin autem, dolo specic gratu-
tae cessionis velato, pretium heredi solutum sit:
cessionarius non tantum sextam, decimamque
onorum partem praestabit, sed etiam totahe-
reditate Kegi applicandamultabitur, et propter
fraudem admnissam, trium marcarum mulctam su.
bire cogetur. 799.
exregiis subditis extra regnum commo-
si cui
ranti, quiin regnum redire constituit, here-
ditas deferatur: ad sextae decimaeque partis soluti-
onem haud tenebitur; dummodo magistratui
de non evehenda e regno hereditate caverit.
60.
Quicunqve hereditatem emere desideraverit.
Xposteaquam inventarium et aestimatio bo-
norum facta fuerit, a Consulibus et Senatuin
opidis, et in pagis ab Herredae, Bircaeqve judici-
bus, aut aliis, qui divisionem hereditatis admi-
nistrant, sufficiens probationis documentum,
vel curiae, aut judicii testimonium, de viribus he-
reditatis, rebus ejus immobilibus et mobilibus,
separatis et affixis, creditis ac debitis, quatenus
exlibrorum, in quibus bona consignata suntac
chirographorum inspectione, certi quid sciri
p.1451
possit, sibi communicari curet. Hujusmodi do-
cumentum, plenumqve bonorum inventari-
um, cum expressione loci, ubi pars hereditatis
vendita est, ut omni fraudi occurratur, instru-
mento venditae hereditatis alius haud valituro,
cum adijectione dici, omnino inserantur:
Praeter haec fides quoque facienda est, vendi-
torem de viribus hercditatis, antequam con-
summata venditio sit, Magistratu venditoris,
bonisque viris praesentibus, susficienter fuisse
edoctum.
gr.
I sereditas, quae nondum defertur, sed tantum-
modo speratur, neqve vendi, neque oppigne-
rari poterit.
g2.
aAgagistratus, aut personae judiciales, quae divi-
sionem hereditatis administrant, heredita-
tem, quae sub corujurisdictione defertur, neque
per se, neque per interpositas personas emere pos-
sunt. Si quisadver haec facere ausus fuerit: sicut
doli fraudisque reus, competenti poenae obnoxi-
us erit. 3
Qui hereditatem adire aut agnoscere volue-
et rit, etiam aesalienum defuncti, cui succedit,
p.1452
pro parte sua hereditaria agnoscere cogituri
vero creditor, defuncti producat manum, qua
heredem unum pro omnibus, et omnes pro u-
no obligat: heredes, etiamsi nomina inter se di
viscrint, obligationi huic satisfacere coguntur.
Parimodo, si vel Regiquiddebeatur, eo quod dce
functus rationibus reddendis obnoxius fuerit,
vel pecunia, pupillis, pauperibus, aut ecclesiaesol-
venda, in hereditate reperiatur: heredes, qui bo-
na, ante solutionem hujus aeris alieni, diviscrint:
omnes pro uno, et unus pro omnibus responde-
bunt. Idem servabitur, si creditor, licet non ha-
beat instrumentum, ex quo singulipro u niver-
sis, et universi pro singulis obligantur, iolutio-
nem, quam ante bonorum divisionem petis
haud obtinuerit. H j
8i Regiarum rationum administrator, nonacee-
9 ptis liberationis literis, decesserit: divisiohe:
reditatis, antequam Regi satisfactum sit, fier
nequit; dummodo jus petendi ultra triennium
ab obitu defuncti duraverit Quodi
actio haec, memorati temporis metam excesse-
rit: bonorum divisionem haud protrahi, se
1n hoc casu, idem, quod in alio debito servari o-
portet.
p.1453
85.
Si adscriptitio deferatur hereditas: admini-
strator divisionis bonorum, domino hoc in-
dicabit, ut videat, ne adscriptitius jure suo frau
detur. j
j 86.
s heredes hereditatem repudient: nemine e-
am suscipiente, uxor, liberi, et heredes pu-
beres, impuberumve tutores, et cognati prae-
sentes, aut alii, qui domi curam gerunt, statim
bona hereditaria mobilia, literaria documen-
ta etalia obsignari, factaqve obsi gnatione, fide-
li custodiae committi videant, quippe cumalio-
qui perinde ac si aliam manifeitam fraudemad
misisslent, conveniendi sint. Ad quotidianum
vero usum et victum, iis cibaria et cerevisia,
nec non necessaria su pellectilia, quae tamen ex
fide annotari o portet, sub obligatione redden-
darum rationum, sine pericuso citraque obsi-
gnationem relinquenda sunt. j
S. quis domum hareditatis jacentis, ubi bona
L
BRereditaria obsignata s unt ingressus, ibi si-
gilla infroaegerit au t amoverit: eo nomine legiti-
me convictus, trium marcarum multa ferictur.
p.1454
88.
Si quis rerum hereditariarum administratio.
ne suscepta, personis judicii non adhibitis,
absque eorum, quorum interest venia et con-
sensu, pro suo arbitrio de hereditate disposue-
rit: tantum exolvere cogendus erit, quantum
illi ad quos ea respertinet, adversus illum in li-
tem juraverint.
Qu ex rebus hereditariis dolo quid occultave-
rit; celata restituct i, reparatoque damno, ob
fraudem admissa trium marcarum multam subibit.
agistratus ac personae judiciales, quas divi-
VAE sioni bonorum praecsse oportet, ruri sunt
PraefectiRegii, aut praediorum domini, sive ipsi
sive eorum mandatarii. In opidis Consules ac
Senatores cum judice opidano, et curiae ci-
vitatisque actuario, vel aliae superioris aut infe-
riorisjudicii personae, cum suis actuariis et scri-
bis negotium hoc expediunt. Inter clericos Praepo-
situs Herredae cum duobus Pastoribus; quo-
rum alteruter, quae ad actum hunc pertinent
in protocollo notabit. Divisionis illius admi-
nistratores librum habcant, in quem copiae o-
p.1455
mnium instrumentorum divisionis, quae ab ipsis
ceduntur, inscribi oportet.
CAP. III.
De Emptione Venditione et
Permutatione.
ART. I.
].b usticus proprictarius, cuicunqve voluerit,
1. fundum suum vendere poterit: dummo-
doin tribusjuridicis, llum cognatis proximis,
quibus eo mortuo, deferretur liereditas, in ju-
dicio obtulerit, coque nomine testimonium ju-
diciale impetraverit. Quod si fundum ante ob-
lationem lIegitimam, poer literas cessionis in
alium transtuleric: proximis cognatis cum intra
annum et diem, si in regno fucrint; sin extra ll-
lud versentur, intra triennis metam retrahere
licebit: ipse vero viginti semunciis argenti ru-
stico, parique poeena Domino suo multabitur.
H 2.
Q1 cognati emere, aut quantum alius pro de-
siderio et voluntate rustici offert, dare no-
luerint: rusticus fundum plus offerenti vende-
re haud vetabitur.
3.
Qui liberam terram habuerit, eam vendere,
p.1456
literisque etsigillo suo, nec non virorum bono-
rum testimonio interveniente, etiam si judicia-
lis oblatio ab co facta non sit, per cessionem
apudi acta in alium transferre poterit.
praedia urbana pro mobilibus habentur, ut
i proinde absqve oblatione judiciali vendi
possint. H
V dua, ex consilio cognatorum proximorum,
fundum suum vendereetpermutare potest.
M asculus, antequam vicesimum quintum an-
num compleverit, fundum suum vendendi aut
alienandi potestatem non habet, nisi consensu
proximorum cognatorum hoc fiat;eo quodes
alienum parentum, aut defuncti, cui succedi-
tur, propriumve ipsius debitum, quod ex pere-
grinationibus, liberalium artium studiis, expe-
ditionis, aulaeve servitiis contractum est, solven-
dum sit; vel quod pecunia ad victum et negotia-
tionem continuandam indigeat.
7.
vVirgini fundum suum alienare non permitti-
susgnisi tanta laboret in opia, ut vitae susten-
p.1457
tandae gratia cum vendere cogatur: ita enim
ex conlilio cognatorum, vendendi potestatem
habebit: modo ne uno tempore amplius ven-
datur, quam ad unius anni sustentationem re-
quiritur. Si tamen hereditario obstricta sit de-
bito, quod alia ratione solvi nequeat: tantum de
terris suis alienare poterit, quantum ad solvendum
aes illud alienum suffecerit.
poatrs familias uxor, filius aut filia, qui cum eo
in comunione vivunt, item famuli ejus, aut
qui ab eo conducti fuerint, nihilde bonisii psius,
absque ejus consensu alienare poterunt.
I in aliquem uxor ex bonis suis, citra mariti at-
qve heredum suorum consensum, literis ces-
sionis intervenientibus, marito tacente quid
transtulerit, aut alienaverit: re ab empto-
re haud usucapta, heredibus revocandi jus da-
bitur: maritus autem tres marcas heredibus, et
Regi tantundem solvere compelletur, propterea
quod uxor eo tacente ac patiente, sine auctori-
tate rem cesserit. Quodsi ipse rem retraxerit,
poenam haud incurret.
p.1458
10.
Si quis a rerum suarum administrationem
non habente quid emerit: pecunia soluta
privabitur; et qui rem vendiderit, camcitrare-
stitutionem pretii recuperabit.
I.
8 quis terram aut domum, quam sine titu-
Vlo tenet, vel aliisaa se venditam, aut oppi-
gneratam vendideritre deinde'evicta, venditor
Ron tantum pretium restituere compelletur,
sed tribus etiam marcis rustico, seu domino rei
parique poena Regi multabitur. Idem servabitur,
si quis rem alicnam, aut suam pignori jam ob-
ligatamalii oppigneraverit.
nui aedificium aut fundum vendiderit, emtori
ll Qu- literis legitimae cessionis, ad defenden-
dum et cvictionem praestandam tenebitur.
H 133 j
Si de fundo vendito controversia moveatur,
utrum quis plus minusye emerit: venditori,
post viginti annorum possessionem, ab emto-
re continuatam, judic ali interpellatione haud
impugnatam, repetitio non conceditur.
p.1459
14.
Quod si lis intra viginti annos inter cos mo-
veatur: cessionis aliaeqve legitimae literae in-
spiciendae sunt; quibus deficientibus, vendito-
ris causa potior erite6ae:? 621..
H I i H. i ]
- I 2 i i 2 H
Si quis eorum, qui in communione vivunt, ex
communi pecunia bona emerit illa ad omnes
consortes pertinebunt.
36.
Maritus fundum uxoris vendere nequit, nisi
VE ex ca liberos habeat, tantaeque ipsius sint fa-
cultates, ut vires earum, aestimationi fundi re-
spondeant. Si tamen uxor viro tantum aeris a-
lieni attulisse probetur, utaliter creditoribus
fatisfieri nequeat: venditionem valere, rationi
congruum erit. IMMM
§si adversus ca maritus fundum uxoris vendi-
derit: emptor fundum retinebit. Quod si
uxor, hujusveheredes, eo nomine, judicioexperi-
ri velint: maritus, vel heredes ejus conveniendi
sunt. Idem obtinebit, si maritus fundum uxo-
5is oppigneraverit, aut permutaverit, aut cum
p.1460
in communione cum marito viveret, missioin
cum impetrata sit.
18.
Nemo qui legitime arrestatus, aut in obstagium
Avpvocatus, aut in mulctas condemnatus, aut
sententiam missionis vel executionis passus, aut
propter aes alienum, aliamve causam, ex qua cre-
ditori damnum inferri possit, per Regiam ad
Supremum Judicium citationem legitime insi-
nuatam, in jus vocatus fuerit: facultates suas alio
transferre, alienare, oppignerare, bonisvecedere
potest, nisi solverit, ac creditori, qui. hujusmo-
di persecutionem, aut sententiam adversus eum
obtinuit, satisfecerittt
i
- - Ii
i -:.. um 17-: 4
H I I.et
..
... -.
i
Qmnibus cujuscunque conditionis sint, villastu-
sticas, aut urbanas cum rusticorum praediis
adjacentibus emere, atque carum dominium ci-
tra denuntiationemjudicialem, pro se et here-
dibus suis retinere permittitur: ut tamen qui
privilegiatus non est, privilegiis ac juribus, qui-
us privilegiati fruuntur, nequaquam gaudeat;
qua de re ulterior proximo sequenti articulo
mentio habetur.
p.1461
20.
Qui terram liberam, villamve urbanam indomi-
nio habent acpossident, nobiliumprivilegio
in potestate gladii, causarum compendiis, Bircae
et patronatus jure, ad vocandos Pastores et ae-
dituos exercendo, non gaudeant, nisi nobiles
tint, aut gencratim, vel speciatima Rege privile-
gium obtinuerint, aut praedia illa a Rege cum
privilegio hoc acceperint. Jura vero istaec
ad Regem pertinebunt, donec terra illa ad eum,
qui privilegio uti possit, redierit. Reliqua vero
Jura, quae villas urbanas sequi solent aut debent,
Domini villarum, quicunque fuerint, retinebunt.
21I.
Villa urbana, quae praeter peculiares Praeto-
rii fundos, in rusticorum praediis non lon-
gius, quam duo milliaria a Praetorio remotis,
ialtem ducentarum tonnarum frumenti solidi
capax non fuerit, pari cum aliis villis urbanis
privilegio non fruetur. At ubi privilegiatus,
qui villam urbanam tenet, aut comparare de-
siderat, tot frumenti solidi tonnas, quot supra
significatae sunt, acquisierit: privilegium istoc
ad villam urbanam revertetur.
p.1462
22.
Quoties fundus ad villam urbanam pertinens,
qui ad agri culturam ejus necessarius est, vel
patronatus ecclesiastici bircaeve jus, aut aliquid
de possessionibus villae urbanae, aeris alieni gra-
tia inexecutionedatur: villae urbanaedomino, aut
majorem in ea partem habenti, adversus cum,
qui in folutum haecacceperit, redimendi jusex-
ercere permittitur, ita quidem. ut redemturus,
totum ab eo, cui insolutum haec data sunt, re-
dimat;modque ca adhuc possideat, nec per vendi-
tionem aliove titulo alienaverit: quo tamen ca-
sIuab eo, qui dominium nactus est, haec redime-
re poterit. Eandem vero aestimationem, pro
qua res in solutum data est, restituere, justas-
qve impenlas ac necessario in remfactas, ex ar-
bitratu bonorum virorum refundere cogitur-
aeterum siis, cui fundus in solutum est datus,
aut vendituis, ipse villam urbanam possideat.
fundo ita vicinam, ut cultura ejus hoc exigente,
terra staec cumoperis rusticis villaeurbanae com-
mode annecti possit: jus redimendi adversus
eum non exercebitur; rustici tamen sub prio-
ris Bircae jurisdictione manebunt.
p.1463
24.
Si quis cum alio in rustica villa aut domo par-
tem habuerit, ad alterum pensione rustica,
ad alterum vero jure operarum pertinentae: is,
quijure operarumgaudet, jus redim endiin cum,
adquem pensio si pectat, exercere poterit; ita qui-
dem, ut satisfactionem vel in justo pretio, vel
in terris offerat, et in pensionem percipientis ar-
I bitrio sit,, aut pecuniam, aut fundos eligere.
QuOd si Ecclesia, Pastor, aut bencficiarii pensi-
one fruantur: satisfactio non in pecunia, sed in
terris commouis atque idoneis praestabitur: ut
semper annuae pensionis inde percipiendae co-
pia sit.
2 qui jure operarum fruitur, in cum, cui pen-
sio solvitur, jus redimendi exercere nolit:
ci, qui pensionem percipit, in alterum jus offeren-
di dabitur: tantumque pecuniae pro modo ton-
narum frumenti solidi computandae offeret,
quantum viri boni arbitrati fuerint, aut ipse, qui
jurc operarum gaudet, dederit.
nyccimae regiae iis locandae sunt villis urbanis,
quae vel in cadem, velin proxima parochia
p.1464
sitae sunt: dummodo domini ac possessores earum,
quantum ab aliis offertur, daturi, reditusque in
tempore soluturi sint: nisi decimae illae xenodo-
chiis, Pastoribus, aliisve ex singulari fundatione
vel gratiosa concessione pro pensione perci-
iendae, ad signatae sint: aut quijure percipien-
di gaudent, ipsi cas percipere velint. n ecclesiae
decimis, si modo parochiani, juxta libri secundi
capitis vice simi secundi articulum decimumno-
num, eas haud desideraverint, idem servabitur.
27.
Cuivis rustico proprietario jus villaticum, ab
co, qui jure istoc fruitur, pro eodem pie-
tio, quod Regi exolvit, emere licet. Causa-
rum autem commpendia villatica ad Regem per-
tinebunt, eoque nomine rusticus cum familia
lua, Praefecturae Regiae officialibus respondebit.
28.
Aedium aut fundi cessio, in illius Herredae, Bir-
cae, aut opidi judicio, cui aedes et fun-
dus subsunt, facienda est, dumodo possessiones
illae sint urbanae, vel civium, aut rusticorum
fundi. Quod si terra sit libera, in judicio pro-
vinciali cessio fit: Omnes autem cessionum
literae, primo et secundo die juridico, po-
p.1465
steaquam datae sunt, recitari signarique oportet,
modo in provincia rei sitae datae fuerint. Quod si
in aliis provinciis praedia constituta sint, in aliis
autem resignationum literae datae inveniantur: eo ca-
su, nisitertia aut quarta die juridica post, recitatae
signataeque fuerint, adversus literas in judicio legiti-
me publicatas, missiones in bonorum posses-
sionem, aliumqve justum acquisitionis titulum,
ctiam si tempore priores sint, non valebunt.
29. j
i duae emptionis venditionis, aut cessionis
literae de eodem praedio, eodem tempore
ac dic recitandae signandaeqve concurrant.
anteriores posterioribus praeferentur, nisi
tempus recitandi et signandi neglectum fue-
rit. Quodsi codem diem datae, utraeque codem
tempore in judicio recitandae et signandae pro-
ducantur: neutrae praeterri poterunt. Illi vero,
quibus ejusmodi datae sunt literae, adversus cos,
qui illas dederunt, actiones salvas habebunt.
3n donationum atqve oppignerationum in-
strumentis, ut etcessionum, cum donationum
atque oppignerationum literis concurrenti-
bus idem servabitur.
p.1466
31.
Si quis duobus fundum, aut alia bona vendi-
derit aut locaverit: qui prior emerit, aut con-
duxerit, potior erit; dummodo sc priorem emis-
se aut conduxisse probaverit. Venditor autem,
vel locator, rem ejusdem quantitatis ac boni-
tatis, cujus crat res vendita aut conducta, alteri
intra sex hebdomadas dare compellitur. Quood
si hoc facere non possit: praeter restitutionem
pecuniae datae, ex bonorum virorum arbi-
tratu, quantum unius anni reditus, quos ex
fundo aut bonis illis percipere potuisset, vale-
rent, exolvere cogetur.
22. H
Si quis alteri domum aut fundum in judicio ces-
serit: re non statim eum, cuicessio fit, sequente.
cum venditor eam in possessione ac custodia
sua retincat, cessio istaec inutilis erit; nisi facta su
propter testamentum, quippe quod ante obi-
tum testatoris impleri nequeat; vel alii ad dies
vitae, domus aut fundi illius ususfructus con-
cesslus sit, ut antequam usufructuarius decesse-
rit, emptor rem consequi non possit.
Si maritus, postquam fundum emerit,
p.1467
cessionem non ante acceperit, quam uxorem
duxerit: facta deindecessione, fundus ad utru m
Aeae4 U
qve conjugem pertinebit: quippe cum ante ces-
sionem in jure factam, fundus nondum in ple-
no mariti dominio fuerit. Idem quoque in
uxore servabitur. Ili I
Ae5xk
ae E ]
§i quis ami lite, equitae vel pedite, equos, equas.
pecudes, cuprum, stannum aut su ppellecti-
lem cujuscunqve generis emerit, cum praefecto-
rum militarium documentum haud ostenda-
tur, unde quod venditur, ad venditorem per-
tinere, eumqve cum domini voluntate id acce-
pisse, aut hostibus eripuisse apparcat: emtor,
Ccqum sine justo titulo rem possideat, furti tenebitur.
Si quis belli temporc, ab cquitibus aut militi-
bus hostium, bona aut pecora domino ablata
comparaverit: domino ea pro pretio, quod da-
tum esse ostenditur, restituenda sunt. Quodssi
emptor ipse hosti consilium aut occasionem
rapiendi dedisse probetur: dominus absque
restitutione pretii ea recuperabit, aut rerum ab
emtore venditarum, vel extinctarum aesti-
mationem consequetur.
p.1468
36.
Ss bona ejusmodi, aut pecora, postqua domi-
Unus restitutionem eorum postulaverat, abemto
re vendita sint, vel perierint: emptor domino
tantum restituere cogitur, quantum ipse pro
iis accepisse probabitur, ut tamen detrahatur,
quod se ipsum dedisse legitime ostenderit.
37.
uicunqve a classiario aliquo, vel sclopeta-
..
rio, equitc, velite, aliove milite Regio, vesti-
menta ipsius, sive facta sint, sive infecta, arma,
pulverem tormentarium, aut instrumenta mili-
taria, quae a Rege habent, pignori acceperit, vel
emerit, aliisve modis comparaverit; ea nontan-
tum Praefectis militaribus sine pretio restituere
cogetur, sed etiam furti manifesti poenae obno-
xiuUs erit.
398.
9 quis bellitempore cum equitibus aut militi-
Vbus hostium, rei aut pecudis domino ablatae
aut surreptae permutatione contracta, ad
permutandum se coactum fuisse probaverit:
dominus deinde rem suam vindicans, cum
altero, qui permutavit, quasi socictatis jurc, iu
p.1469
damnum partiri cogitur.
39
Si indigena vel advena, in emendo, nego-
tiando, aut solvendo, alia moneta, praeter
cam, quae in regno usitata atque a Rege permis-
sa est, usus fuerit, aut cam, quae Regis imperio
conflata est, recusaverit, prove minori aut ma-
jori valore atque Rex imposuit, illam expende-
rit, velacceperit: ama gistratu accusatus, in du-
plum tenebitur.
H CAP. IWM M
De Donationibus, et Largitionibus
scriptura factis.
H ART. I.
s onjuges sibi amplius quam OrdinatioPo-
litica permittit, donare non possunt.
24
Si quis Nobilium, aut eorum, qui privilegio
Nobilium gaudent, indonatione morgenga-
bae, quatuor millia semunciarum argenti, sine
voluntate et consensu heredum suorum, excess-
serit: id quod ultra memoratam summam donatum
fuerit, vitiosum erit. I
Si maritus liberos habens, uxori, aut uxor, quae
p.1470
liberos habet, marito quid donaverit, et literis
apud acta intervenicntibus cesserit: gestum
hoc, nisi heredes post obitum parentum ratum
habuerint, nullius momenti censebitur.
s postquam alteruter con jugum, alii extra i-
psorum communionemviventi, in fraudem
legis, per literas apud acta quid cessit, extra.
neus ille marito fundum uxoris, aut uxori pos-
sessionem mariti vicissim cesserit: quod ita ge-
stum erit, nullius momenti habebitur, nec sine
consensu heredum valebit.
5.
Pater dum ipse, et mater in vivis sunt, uni ex
liberis nihil donare potest: Siquid autem u-
ni eorum donaverit, reliquis tantundem dare
cogetur. H
Dater tamen villam urbanam habens, uniex
I filiis, aut si filios non habeat, uni ex filiabus, al-
tero tanto amplius, quam uni reliquorum li-
berorum donare potest. Dupla hac portione
filius ille, aut filia, in villa istac cum praediis anne-
xis, fruetur. Pari modo pater, flio filiaeve aedi-
ficium villae urbanae per scripturam adsignare,
haud vetabitur.
p.1471
7.
Si pater liberis careat; extantibus tamen he-
redibus aliis, gradus proximitate aequalibus:
in favorem unius illorum, eodem modo di-
sponere haud impediendus est.
Darentes facultates suas inter vivosliberis su-
. is donare nequeunt, nisi liberi de aere pa-
rentum alieno, post eorum mortem responde-
re, aut quae a parentibus acceperint, jurato in
hereditatem inferre velint.
9.
Jdem juris erit, si pater aut mater, praetextu pa-
ternorumaut maternorum bonorum ampli-
us dederit, quam vires bonorum patiuntur; ita
enim liberi nihilosecius de aere alieno respon-
dere, aut accepta in hereditatem referre cogen-
di sunt; nisi in divisione aequalitatem legitime
observatam fuisse probaverint.
10.
Si vero aes alienum, revera ad hereditatem
pertinens, in divisionis instrumento, tempo-
re isio, quo dividebatur hereditas, omissum sit: li-
p.1472
beri, qui jam ante ex hereditate bona paterma
aut materna acceperunt, ubi deinde post obi-
tum novissime mortui, hereditatem repudiave-
rint, deaere alieno, quod praefato modo in pri-
ori divisione omissum erat, tenentur.
II. j
S: postquam pater donandi animo filio quid
rradiderit, filius relicto ex se filio decesserit:
neque avus, neque alius nepoti, quae a patre filio do-
nata sunt, nisi in casu de quo modo dictumest,
adimere poterit. I I
1I2. I
Appus paternus atqve avia paterna plus nepoti-
AEX bus suis, quam liberi primi gradus habituri
unt, donare non possunt.
j 13. j j
S: abaaliis, qua aparentibus aut ascendentibus,
fundus aut alia res pluribus fratribus ac soro-
ribus donetur, literisque intervenientibus apud a-
cta cedatur, cum in donationis instrumento, de
modo dividendi nihil sit dictum; res donata
aequis portionibus dividitur, eoque mas et foe-
mina in partes aequales admittendisunt.
14.
Maritus liberos non habens, cuicunque volue-
p.1473
rit, dimidiam bonorum suorum partem dona-
re potest: idem quoque viduae improli con-
ceditur. 5]
8i maritus aut vidua liberos habeant: ecclesiae,
O scholae, pauperibusque dimidium patrimo-
nium erogare poterunt. H
Quods liberis careant; ecclesiae, scholae, pau-
peribusque quantum pio adfectu impulsi vo-
uerint, donare possunt. Antequamvero defun-
cti aes alienum deductum sit: donatio aut testa-
mentum impleri nequit. I
Hviusmodi donationes ac testamenta, manu
L Ae autorum, et subscriptione personarum
honestae opinionis confirmanda suut.
M ulier, quae maritum atqve ex eo liberos ha-
pber, dimidium patrim onium suum ad pios
usus erogare, aut n- gnam donationem citra
mariti voluntatem facere, aut amplius quam
ille consensu sto aj probaverit, donare ne-
quit; consensum atutem mariti, manu ipsius
p.1474
probari, aut si literarum imperitus sit, sigillo
ejus, cum duorum testium subscriptione et
subsignatione confirmari oportet.
8i uxorexmarito liberos non habuerit: dimi-
Wdiam bonorum suorum partem ad pias cau-
sas, memorata subscriptione et subsignatione
adhibita, donare poterit.
si maritus improlis uxori, aut uxor liberis ce-
rens marito, in scriptura hoc modo pro-
spexerit: nt alterutri uperstes tota here-
ditate indivisim fruatur atqve utatur, quoad
secundis abstiuuci itnuptis: conjux superites
videat, ut utriusque cognatis aut judicialibus
personis adhibitis, accurata bonorum, crediti
ac debiti designatio conficiatur. Deinde
ipsa persona superstes, debita 10lvat, eoque no-
minc heredes defendat: bona quoqve rectead
ministret, et maxime, si in iis fundi, aut aedificia
reperiantur, eorum conservationi studeat; cu-
ramqve gerat, ne silvae vastentur. In primis au-
1c, heredibus, se nihilex fundis, qui ad ipsos per-
I
tinent, per uppignerationem, venditionem
aliove pacto alienatura m, manusigilloque suf-
ficienter caveat.
p.1475
CAP. V.
De Longi Temporis Praescriptione.
ART. I.
etQi quis bonorum et rerum immobilium posses-
sionem, interpellatione judicial haud inter-
ruptam, viginti annis continuaverit; posses-
sionis suae titulum edere non compellitur: sed ad
versus omnemactionematque evictionem tu-
tus ca retinet, nisi pignoris, vel beneficii et juris
abalio dependentis intuitu, vel ex causa admini-
strationis tenere haec probetur. H
ae:
Non tantum in dominio rerum, verum etiam
in usu earum acquirendo praescriptio longi
temporis locum habet. I
Si quis possideat rem immobilem, quamaalius
suam esse contendit: possessor quotquot an-
nos, licet paucissimos, eam possederit, titulum
possessionis edere non compellitur; nisipetitor
probationes, quae evictioni favent, pro-
duxerit.
4.
Qui citra interpellationem usus est fundo,
p.1476
quem deinde restituere condemnatur, de iis
duntaxat fructibus, quos post interpellationem
judicialem percepit, tenebitur.
Diutina possessio ad acquisitionem rerum
non prodest, nisi possessor. ex legitimo
vel pro herede, vel emptionis, vel permuta-
tionis, aut donationis titulo jus suum tueri
possit, vel possessionem nullius querela, autin-
terpellatione judiciali interruptam per viginti
annos continuaverit. Ita enim adversus omni-
um, qui interesse praetendunt, actionem atqve
cvictionem rem habereipsi licebit.
De Dationibus in solutum et Missio
nibus in Bonorum Possessionem.
ART. I.
et Suaecunque in divisione bonorum, quaete-
U functo relicta sunt, ab heredibus, vel per-
etX2 sonis judicialibus, aut in casu cessionis
bonorum, vel repudiatae hereditatis, a Com-
missariis vel personis judicii, attribuuntur, sive
res mobiles, sive immobiles sint, carum do-
minium, non expectata alia judicis sententia, ac-
p.1477
quiritur, nisi alius firmiori jure se munitum esse
ostenderit, aut gestuma superiori judice infir-
matum sit.
2.
i quis ex missione in bona ab executo-
ribus, quos Judices provinciales delegarunt,
fundum acceperit, quem dominus intra annuet
diem redimere distulerit: ei ad consequendum
dominium, sententiam in judicio provinciali
impetrare, aut etiam rei confirmandae gratia,
causam missionis in bonorum possessionem ad
Supremum Judicium per citationem introdu-
cere integrum erit; nisi absque interpellatione
ac eitatione per triennium possessionem con-
tinuaverit; ita enim rem, perinde ac si eam he-
reditario jure accepisset, retinebit. Si quis tamen
villae [viliae ed.] urbanae dominus fundum illum habere
desideret: quod libri hu jus capitis tertii articu-
lo vicesimo secundo dispositum est, obscrva-
bitur.
8i executores a judicibus provincialibus dele-
gati, ob executionem a Ie factam a reo
incontinenti ad Supremum Judicium citen-
tur: missus iubonorum possessionem, fundum literis
p.1478
cessionis apud acta intervenientibus, alienare
nequit, antequam sententia, quae remei adju-
dicet vel auferat, pronunciata sit.
si dominus intra memoratum tempus fun-
dum raedemerit: ei, qui missionem impetra-
vit, necessariae atque utiles impensae liquidae, qui-
bus rem melioravit, restituendae sunt.
5.
j Qu solum urbanum, aedificium aut domum
cx missione in bonorum possessionem ob-
tinuerit; causam missionisincontinenti adCon-
sulem et Senatum per citationem deducat, ut
confirmato negotio, sententia ad consequen-
dum dominium obtincatur. Hanc ubi impe:
traverit; res illas, nisi superioris judicii sententa
abjudicatae fuerint, usibus suis pro arbitrioet
voluntate sua aptare poterit.
Si quis vero res mobiles in executione aestima-
l A I. I
to acceperit: cas non expectata ulteriori sen-
tentia et confirmatione, retinebit: nisidominus
incontinenti illas redemerir, aut sententia exe-
cutionis in Superius Judiciura per citationem
p.1479
deducta et rescissa sit. Quicquid autem, debitore
pecuniam non habente, in solatium laboris, judi-
ciherredae aut bircae in solutum dabitur, hocin-
tra tres septimanas domino reluendum offerri
oportet: Quod si redimere nolit: Judex prove-
ra aestimatione illud retineat, et quod eam ex-
cedit, sicut aequum est; restituaat.
S: quis in fundos defuncti, qui sinc heredibus
decessit, aut post cujus obitum hereditasnon
u-s
est agnita, missus fuerit: heredibus deinde, qui-
hereditatem agnoscunt, intra annum, ex quo
deferebatur hereditas, comparentibus bona
hereditaria restituenda sunt, dummodo mis-
so, promissionisjure satisfiat: interea missus
fundoet fructibs inde perceptis, loco ejus, quod
interest, fruetur. IA,
Si quis in bona missus sit, in quae alius prior
missionem obtinuerit: posteriori jus redi-
mendi adversus priorem intra dimidium annum
dabitur, dummodo priori, justae suae petitionis,
sumtuumqve a se factorum nomine, plene sa-
tisfiat. Quod si prior fundum retinere desidera-
verit: ipse posteriori pro jure ipsius satisfacere,
etab eo rem redimere poterit.
p.1480
9.
Si quis executionem aut missionem in aliena
bona, debitoris admixta facultatibus obti-
nuerit, veluti si pecora, pascendi gratia adebi-
tore accepta, aut rustico ad agriculturam aut
sustentationem commodata autIocata sint, velin
terbona illa merces, metallum, lignum sericum la-
na, lintcum, quae opificitractanda sunt data, re-
periantur: eo casu, ubi dominus suum hoc esse
probaverit, tam is, qui res illas addixerit, quam
qui acceperit, domino rem salvam restitue-
re cogitur. I
CAP. VII.
De Pignore.
Ԥ ART. I.
?ui rem mobilem pi gnori per traditionem
acceperit, in ea custodienda adsuum mo-
. 8
o
dum curam adhibeat. Quod si pignus in-
cendio aedium conflagraverit, aut furto surre-
ptum sit, aut cumipsius bonis casu fortuito, si-
ne culpa creditoris interierit: neqve debitori
pignoris repetendi, neqve creditori crediti in
cujus lecuritatem pignus accceptum est, repo-
scendi jus dabitur.
p.1481
2.
Si debitor rem oppigneratam, intra terminum
ad quem ex chirographo se obligavit, non
redemerit, aut usurarum solutionem intermise-
rit: creditor ei denuntiabit, ut pignoris aestiman-
digratia, aestimatorem adhibeat unum, cumipse
alterum adhibere paratus sit. Quod si pignus,
debiti, propter quod datum est, quantitatem,
cum usuris, et eo quod interest excesserit: cre-
ditor superfluum debitoriincontinenti restitu-
at: ita repetitione adversus eum cessante, rem
oppigneratam retinebit. j
eti debitor, pignoris aestimatoremadhibere no-
lit: ipse creditor aut duos aestimatores adhi-
bebit, aut sub auctione
publica pignus distra-
t
.
hendum curabit.
Dignusrei mobilis traditae a ne mine in'alterum
H
... A I
8 pro majorisumma, atqve ea est pecunia, pro-
pter quam res pignori accipiebatur, transferri
potest. Quodsi debitor pecuniam, pro qua res
pignori obligata est, una cum uluris et eo quod
interest solverit: is in quem pignus translatum
fuerit, illud restituere cogitur. Hic autem abeo, qui
pignus in ipsum transtulit, interesse petit.
p.1482
5.
Si in aedibus pignori obligatis incendium exti-
terit, aut aliud pignus, quod non est tradi-
tum, casu fortuito perierit: damnum erit op-
pignerantis, atque hic nihilominus creditori ad sa-
tisfaciendum tenebitur.
Si postquam creditori aedificium aut domusu-
tenda pignori tradita fuerit, infortunium
per hominum, quorumopera utitur, i mpruden-
tium et culpam acciderit: damnum illud ad op-
pignerantem haud pertinebit. Quod si alio ca-
su inopinato damnum extiterit: periculumop-
pigneranuis erit.
Si domus, fundus, solum, navis, Sut alia res
absque traditione pignori obligata in pos-
sessione debitoris remancatinstrumentum op-
pignerationis, quemadmodum supra de cessi-
onum literis dictum est, in judicio recitari si-
gnariqve oportet. Ita hujusmodi hypotheca o
mnibus pignoribus, donationibus, cessionibus.
executionibus, missionibus in bonorum posses-
sionem, ac poenis pecuniariis, quae posteaquam
p.1483
pignerationis instrumentum in judicio recita-
tum est, secuta aut commissa sunt, praeferetur, et
hypothecarius omnibus creditoribus potior
erit, eique secundum oppignerationis literas
prae reliquis satisfiet.
s oppignerans, quae in chirographo promisit,
haud servaverit, cum vel Diuras, velsortem
post legitimam renuntiationems non solverit:
ypochecarius rem sibi obligatam, licet alteri
postea sub antichresi pignori tradita sit, absque
ulteriori processu aut missione apprehendere
poterit. Quod si per viros adhoc eligendos e-
am sibi tradi desideraverit: a judicio duae ho-
nestae opinionis personae ei nominandae sunt.
Sin autem traditio injuste impediatur: hypo-
thecarius ob hoc nihilo magisjure suo frauda-
bitur j
Si quis ex pignoris, quod utendum accipit, fru-
ctibus amplius perceperit, quam in legitimis usu-
ris onerisqve pignori inhaerentis impensis, et sum-
ptibus ad conservationem necessariis contine-
tur: quod excedit, autsorti detrahere, aut sih oc
maluerit, oppi gnerancirestituerecogitur. Quod
p.1484
si usuras atqve impensas ex re oppignerata ha-
bere nequeat: debitor pignus repetens, aut de-
fectum supplebit, aut creditor dominium in-
petrabit.
IO.
Hujusmodi pignoris jus creditor in alium trans-
A ferre, aut pignori dare haud vetatur; sed
rem ipsam vendere, aut cessionis literis inter-
venientibus in alium transferre, antequam
ex sententia judiciali dominium impetraverit,
cinon permittitur.
j II. j
Creditor, qui ad consequendum pignoris
dominium, sententiam impetrare voluerit,
in judicio Herredae, Bircae, aut opidano, si bo-
na civica sint, aut rustica, velsi libera bona sint, in
judicio provinciali aestimatores petat. Hi rem
inspiciant, et juxta Regiam taxam, si fundi aesti-
matio in literis oppignerationis non exprima-
tur, aut si res oppignerata aedificium aut donus
sit, pro aequitate aestimationem definiant. Si
vero debitor ad certam aestinationem ex chiro-
grapho se obligaverit, proqve ea dominium
creditori promiserit, juxta conventionis placita
aestimatio illa obscrvabitur. Ita re aestunata do-
p.1485
minium adjudicatur: et creditor secundum de-
bitoris cautionem creditum suum cum impen-
sis praecipuum habet. Superfluum vero, si quod
sit, ejusve pretium, prout illi placuerit, vel de-
bitori restituit, vel debitore, a ut eo, cui solvi pos-
sit, accipere llud recusante, injudicio offert.
j 2.
Debitori pignoris ita adjudicati, intra an-
num et diem, postsententiam latam, redi-
mendi potestas cOompetit.
I 13.
8i creditor pignus utendum acceperit, et post-
quam possessionem ejus amiserit, alter in cu-
Juspotestatem pignuspervenit, viginti annorum pos-
sessionem quietam judiciali petitione haud inter-
ruptam continuaverit: eo casu, nisi ex commo-
dato aut locatione conductione rem tenere
probetur, instrumentumoppignerationis, quod
forte adhuc apud creditorem extat, nullius
momenti censebitur. j
Si pluribus idem fundus aut domus pignori
obligata sit: qui prior erit tempore, jus redi-
mendi adversus posteriores exercere poterit.
Si vero jure hoc uti noluerit; qui eum sequun-
p.1486
tur jus offerendi habebunt: dummo do alteri,
pro actione sibi competente, plena, sicut opor-
tet, solutio praestetur.
Qui rem alienam pignori dederit, ad trium
marcarum poenam convenietur, deque da
mno actori tenebitur. j
36.
Si qui accepta pecunia rem pignori dedit,
etiam ad obstagium se obligaverit: cre-
ditori pro suo arbitrio electio dabitur, u-
trum pignus secundum legemretinere, an debi-
torem ex chirographo in obstagium vocare
j malit. H
S8i creditor, pignori inhaerere nolit: in debito-
ris reliqua bona missionemimpetrare pote-
rit; nisi debitor bonis cesserit: aut ejus heredi-
tas repudiata sit. Quod si creditor, cui fun-
dus oppigneratus est, solutionem ex fundo de-
sideret: primum quidem pro viribus pignonis
creditum suum obtincbit; deinde ad reliquos
debitoris fundos perget.
p.1487
CAP. VIII.
De Commodato, Locatione condu-
ctione, et Deposito seu bonis alte-
rius custodiae commissis.
ART. I.
Rem commodatam non amitti, sed salvam
in eadem bonitate, qua commodatarius eam
accepit, sive pecus, vestis, arma, sive alia
sint bona, restitui oportet. Quod si amissarecu-
perari nequeat: justa aestimatio ejus praestabitur.
S8i commodatarius, qui cquos aut pecora'com-
modato acceperit, animalia istaec ducens,
una cum lllis interierit: aestimatio non prae-
stabitur. Neqve enim de commodato cum,
qui vitam servare sibi non potuit, teneri ratio-
nis est.
Si quis alii sine scriprtura et testibus quid com-
modapverit aut locaverit: commodatarius
aut conductor contractum inficiantes, ubi de-
inde convicti fucrint, non tantum rem ipsam
restituere, sed etiam actori trium marcarum
mulctam, et Regi tantundem solvere compel-
luntur.
p.1488
4.
Idem juris est; si quis ab alio rem custodiendam
acceperit.
5.
Si quis condemnato, aut sententiam executi-
onis passo, pecudem aliamve rem mobilem
com mod averit, aut lo cavgrit; hic autem'tanto
tempore res llas teneat, suoqve usui adhibeat,
uit easin ipsius dominio esse, credibile sit: ubi de-
inde in executione capiuntur; commodator
autlocator in cum, qui res illas in exccutione
cepit, actionem non habebit; fed commoda-
tarium aut conductorem conveniet.
Qi quis ante sententiam atqve executionem,
rem commodatam aut conductam accepe-
rit, idqve testibus probatum fuerit: facta dein-
de in eam executione, commodator aut loca-
tor, tam adversus exequentem, quam accipien-
tem agere poterit, ut rem salvam ei restituant.
Si quis equum commodatum aut conductum,
longius quam inter dominum et commo-
datarium vel conductorem convenerat, equi-
p.1489
tando, vehiculove junctum duxerit: prouno-
quoqve pagi campo, quem transierit, quantum
juxta constitutionem Regiam, pro quovis milli-
ari solvendum est, dare, et praeterea equum fic-
ut acceperat, illaesum restituere cogitur.
i domino equuma se commodatum aut loca-
tum, ipso, vel famulo, jussu domini, ducente,
equus perierit, deteriorve factus aut amissus fu-
erit; commodatarius aut conductor non tene-
bitur; nisi equum plus justo, ductore invito, one-
raverit, aut vehementius agitaverit. Quodsi
facti hujusmodi nominc in cum agatur: jura-
mento se purgare, aut damnum resarcire cogetur.
Qui alteri jumenta aut boves ad arandum, vel
etvaccas et oves mulgendas locans, iniquam
mercedem acceperit, tota, pro dimidiis portioni-
bus actori et domino fundi applicanda priva-
bitur. j
IO.
Si quis ejus generisanimalia conduxerit, de a-
missis tencbitur, nisi vi hostium ablata fue-
rint, aut fulmine, arboribusve tempestate deje-
ctis, aut subita morte, puimonum vitio, sangui-
p.1490
nis egestu, senioqve interierint, aut in procrea-
tione foetuum expiraverint.
conductoris culpa pecus extinctum, aut de-
etterioratum sit: aestimatio praestabitur.
j 2. I
§8i commodatarius rem sibi commodatam,.
Iii commodaverit, vendiderit, aut pignori
dederit: commodator vel a commodatario, vel
a possessore, prout ei visum fuerit, suumrepetit.
Commodatarius autem, si rem commodatamm
vendiderit, pignorive dederit, praeter restitut
onem rei, trium marearum mulctam commo-
datori applicandam subibit H
.3.
Conductor aedium rantisper donec terminus
conductionis effluxerit, iis perinde ut suis
utitur; et licet dominus eas alicnaverit, jus ta-
men conductionis juri dominii praefertur.
i4.
Q. alterius bona custodienda susceperit, c
Nperinde ut sua custodiat. Si vero incendio
aedium conflagraverint, aut furto surreptafue-
rint, aliove calu, una cum rebus ipsus depos
p.1491
tarii perierint: actio in cum non dabitur. Quod
si res ejus servatae sint, eiqve ad servandas resde-
positas tempus haud defuisse.probetur: depo-
siti cum teneri oportebit.
s quis aedes, cellas, aut superiores aedificii par-
tes, ad merces deponendas se corduxisse pro
baverit: creditor propter debitum, ad quod do-
minus aedium ipsi tenetur, missionem in resillas
haud impetrare poterit
CAP. IX.
De bonis inventis.
ART. I.
wui rem aliquam invenerit, hoc in proxima
parochia prope templum in loco, ubi ho-
mines congregari solent, utet in judicio
denuntiet, quidqve inventum sit, significet. Qui
S I. .v. I 4 E
vero de re amissa investigat, signa et notas rei
unde cognosci possit, indicabit.
I 2.
ui rem inventam non indicaverit, furti tene-
bitur. j
3.
Aurum atqve argentum, quod in montibus
p.1492
vel post aratrum alibive inventum, domino ca-
ret, thesaurus dicitur, et ad solum Regem per-
tinet.
4.
Qui pecus errabundum invenerit, pari modo,
indicato senio, notis ac signis in parochia
prope templum; in loco conventus atqve in ju-
dicio herredae, ubi inventum fuerit, indicandum
hoc curet. Neqve vero ex herreda illud abdu-
cat, sub mulcta trium semunciarum argenti,
domino pecoris, parique poena domino fundi
applicanda. Si inventor extra herredamfuerit:
viro in herreda habitanti, qui denuntiationem
faciendam curet, pecudem inventam tradat. Qua-
le autempecus inventum sit, in tribus juridicis
unoqve judicio provinciali significabitur. Dein-
de fi dominus pecoris non venerit: inventor po-
steaquamid aestimari fecerit, illud ad se abduce-
re, annoqve et die retinere poterit. Quodsi
dominus intra annum et diem non adfuerit:
inventor rem inventam sicut suam retinere
poterit.Sin autem venerit pecudemque suam esse
ostenderit: eam recuperabit, modo praemium
inventionis pabulique pretium ac sumtus
refundat. Quod siapud inventorem citra ipsius
p.1493
culpam interierit; nulla in cum actio dabitur.
sii nventor antequam signification em edide-
?rit, pecudem inventam ad suum usum adhi-
buerit: quotiescunque ephippium equo applis
cuerit, aut bovi jugum imposuerit, dimidiam
scemunciae argenti partem, donec tres semunciae
expletae sint, inter actorem ac dominum fundi
partiendam solvat.
Apes, quae nemine persequente, in silva, agro
aut coemiterio inveniuntur, inventori ce-
dunt. Statim enim ut apes domini conspe-
ctum effugerint, occupantis fiunt. Cavendum
tamen est, ne domino loci, in quo apprehensae
fuerint, damnum inferatur.
De Fundis, Possessionibus, Comuni-
j one, Venatione, ac Piscatione.
j ART.I.
yui de fundo litem movere vult, causum suam
4 in Hcrredae, Bircae, ProvincialietSu premo
Regisudiciopersequatur, fundumquevin-
cat, antequam veridici ab eo adhiberi possint.
p.1494
2.
Ex copiis vidimatis praedia defendi quidem,
non autem evinci possuut.
syui extraregnum habitat, praediumhabens in
regno, si de illo controversia moveatur, in
regno mandatarium suum habeat, qurde praedio
legitime citatus respondere possit ac debeat, et
fecundumregni jus comune sententiae satisfaci-
at, alioqui actori possessio fundi adjudicabitur.
7.
i I I S i I et? r7
§i plures excausa hereditatis, dationis insolutum,
l missionis in bonorumpossessionem, parte
ve
in fundo, villave habuerint: pro parte pensionis
cenfusque ad se pertinenti s, unusquisque d omini-
co juregaudebit. Qui veroinfundo aut villama-
jorem partem tenet, jus locandi prae aliis exer-
cebit, atqve ex pensione reliquis prorata satis-
faciet. I
5 I j
tomus, fundi et terrae de quibus solarium
penditur, hereditario jure deinceps ac-
quiruntur: neque vero pro introitu pensio quae-
dam, vel laudemium, salvo tamensolario, ab le
p.1495
redibus solvitur. In venditione vero carum re-
rum hoc obiscrvabitur: ut ante alios domino
fundi offerantur. Quodssi ille emere, aut quan-
tum alius soluturus est, dare nolit: cuivis em-
ptori vendi poterunt. Attamen apud acta lite-
ris intervenientibus cedi nequeunt, priusquam
domino de solario idonee caveatur.
Cum de herredae aut campi finibus juratum
fuerit: ex communi regni jure, quisque so-
lum peculiare, quod saxis certisve sign is dister-
minatum in mensionem non venit, ultra fines
campi, aut propriam suam partem, vel agrum
compascuum, quem hereditario jure acquisivit,
non obstante veridicorum juramento, reti-
neDit.
Vicanei autem, qui in alio vico quid emerint,
Vinjudicio, quod, antequamjuretur, habebi-
tur, quid emptum ab illis sit, indicent, ac legiti-
me probent; dummodo fossis aut lapidibus sit
distinctum. Quodsi in tempore hoc non signi-
ficaverint, nec legiti me sicut dictum est, ostende-
rint: ad agendum aeinde co nomine admitten-
di non sunt.
p.1496
8.
Si quis de campi finibus, quorum non extat memo-
ria, querela moverit: non extante veridicorum
instrumento, unde fines olim discretos, aut ju-
ratum deiis esse, constare possit, neqve saxis fi-
nalibus, aut terminorum signis apparentibus; ve-
ridicos adhiberi oportebit. Sin autem juratum
jam antea fuisse memoria sit: aliquo eorum,
qui jurarunt, adhuc superstite; ulteriori jura-
mento locus non erit. IMM
§i postquam veridiei semel jurarunt, lapides
I finalesamoti sint: veridici, quoties injudicio
periti fuerint, lapides absqve juramento repo-
nanutt.
apides finales averidicis haud collocatos re-
moveri oportet. IM
x7
Quis quis in fundis, a gri s aut silvis partem ha-
NDuerit, eorum mensionem. postulare non
vetabitunrr. I
12.
Si omnes proprietarii in mensionem consen-
p.1497
serint: unus, duove eam impedire non possunt.
Cum autem mensio decreta fuerit: quisque per
totum campum possessionem omittere cogitur;
nisi solum sit peculiare, saxis fossave distermina-
tum, quod mensioni non obnoxium ad vicancos
consortes, vel ad extraneos pertinet.
13.
vi fundus peculiarisin campo sit: cum ab anti-
V?quis temporibus, lapidibus, signis finalibus,
aut fossa seorsum distinctum esse oportet; ita
mensioni non erit obnoxius, quippe cum uni-
verso pago decesserit. Sin autem praefato mo-
do, discretus haud fuerit: nullius temporis pos-
sessio obstabit, quo minus mensioni subjici-
cendus sit. j
14.
uicunqve minus x inanso. quam oportet,
Xtsc habere conqueritur, eo rem redi git, uutto-
tum mansum mensuretur. Quod si uni manso
cum altero lis intercesserit: is qui ad judicium pro-
vocaverit efficiet, ut universi campi mensio
suicipiatur-
I5.
nn agrorum mensione hoc observabitur, ne
plures villae partes, sive sint quartae, sive man-
p.1498
sa integra, sive octavae, constituantur, quam ab
antiquis temporibus in usu fuerunt. Dominus
autem fundi, rusticorumsuorum fundos, prout
ipse aequum existimaverit, adhibito funiculo
dividete haud impediendus est, modo ne alius
partem in campo habceat.
66.
S: iscujus sub aedificium funiculus cadit, tollere
O hocrecusaverit: petitor ex fundo ejus haud
aedificato, ubicunque voluerit, ducto funiculo
pensationem hab ebit.
17.
Quamyis facta agri aut silvae mensione, lalter
Wex alterius fundo, partis adjectionem obti-
nuerit, ca tamen re haud efficietur, ut alterum
de sumptibus convenire possit.
I18. j
Caeterumsi possessoribus silvae mensionem po-
stulantibus, unus eorum silvam, quam in
possessione habuit, vastasse probetur; parsqe
silvae excisae admensureturei, qui silvam suamin-
columem servavit: huic alter ex meliori parte
silvae, quae ipsi cessit, pro justo petitoris desiderio,
sufficionter satisfacere cogendus est.
p.1499
19.
Silva semel divisa, etiam si campi suscipiatur
mensio amplius in divisionem nonvenit, nisi
omnes proprictariiin hoc consenserint. Si qua
vero factarum silvae partium, hereditatis, em-
ptionis et permutationis, vel missionis jure, alio-
ve modo ad plures consortes pervenerit; pars
illa, ut quis qve in ca suam portionem scire pos-
sit, divisionem admitret. j
20.
Silva unius, et alterius camipo concurrentibus,
etsolum, quousque rami etradices pertingunt,
ad eum, cujus estsilva, pertinet, nisi silva, cumne-
mo possit partem suam in ea ostendere, pro
indiviso communis sit: ita enim solum ad Do-
minum, et silva ad rusticum pertinebit.
21.
Si quis silvam suibus saginandis destinatan1a-
licnaverit, aut ob missionem in bonorum
possessionem, aliisve modis amiserit: Aliis, qui in
casilva, pascua, virgulta, agros aut prata advil-
las ipsorum pertinentia, ab antiquis temporibus
habuerunt, veterajura illibata servantur. Qui ve.
ro dominium silvae acquisivit, jus in gramen aur
foenum sibi arrogare, aut praeter arbores glan-
p.1500
diferas, ac solum quousque rami et radices per-
ting unt, sibi quicquam vendicare haud poterit,
22.
gues, quibus conngrua nota inusta non fuerit
glande cadente, in alienam silvam immissae,
a proprietario silvae abduci possunt. Quodsi
is, ad quem sues pertinent, eas, ex quo denunti-
atio eifacta fuerit, intra triduum non redeme-
rit: alter eas deinde, tutus ab omni actione, re-
tinebit IM
j Ubi possessionum occurrit communio, nemo
I insilva, campo, agro, aut in aqua piscatoria.
communione amplius, quam pro sua parte u-
silvam indivisam, in cujus communione plu-
res sunt consortes, intactam servari opor-
tet: Neqve vero quicquam vel a posselsoribus
vel abaliis ibi cedendumest, antequam ita di-
visa, et mensurata sit, ut cuivis de parte sua con-
stet. Quod si quis ex consortibus deinde ca-
dere volucrit: in sua parte id ei facere permitti-
tur. Si quisautemin silvis indivisis caedere au-
susfuerit, aut per alium caeqdi quidcuraveri: cui
p.1501
vis possessori partem in silva habenti, perinde
ut si in silva ipsius propria caesum esset, experi-
undi potestas erit.
25.
Nemini neqve per se, neque per alium, in
fundis, ubi partem non habet, venari, jacu-
lari autpiscarilicet: cum alioquin, ut qui sine titu-
loatqve autoritate sibi jus arrogat, judicium
pati cogendus sit.
26.
Tsullus possessorum, in fundo communioniob-
noxio, venandi, aut in communi lacu, aqua-
ve dulci, piscandi veniam alii concedere potest,
nisi ipsc aut qui in servitis ejus sunt, praesto
sint.
27.
Qui feram excitatam in suo solo vulnerave-
. rit, eam, si in alieno solo ceciderit, suam non
facit.
Quicunquvillas tenent urbanas ejusmodi, qua
rum mentio, hujuslibricapitis tertii vicesimo
primo articuioo nabetur; non tantum in suo so-
p.1502
lo peculiari, sed etiam in fundis, quos in lo-
cis commiunioni obnoxiis habent, non tamen
ultra duo milliaria a villa urbana dissitis, jus ve-
nandi exercere, et Iclopetarios alere possunt.
Minorum, autem quam dictum est, villarum
urbanarum domini, ut et ii, qui secundum
articulum vicesimum capitis tertii hujus libri,
privilegio non sunt muniti: in peculiari quidem
fiundouo, non vero inlocis communibusjure
venandi gaudebunt. j
19
Inf undis compascuis feras majores ferire non
licet: quarum tamenappellatione damae et
l
AQapreae non comprehenduntur-
30.
Juicunque jure venandi, autjaculatorem seu
sclopetariumhabendi gaudet, certa: mer-
cede annua jaculatorem eonducat, eique cibum
et potum, cove nomine sumptus suppeditet.
Neque enimisclopetarium qui pro feris oc-
l
cisis aut captis. mercedem particulatim acei
piat, habere permittitur. Quod si Dominus ad-
versus haec deliquerit 31n perpaeaetuum: jurc. ve-
nandi privabitur.
p.1503
31.
Sclopetarius, qui invito atque inscio domino,
feram vel globo straverit, vel aliis modis ce-
perit, extraneisve donaverit aut vendiderit,
cum ea deprehensus, in operas Holmae citra
spem gratiae ad triennium usqve damnabitur.
Qui vero ab eo emerint, aliove contractu fe-
ram comparaverint, poenae cum furibus em-
tionem aut negotium contrahentium obno-
xiierunt.
32
clopetarii, quibus per silvas et campos, ubi,
dominus communione gaudet, venatumire
;
licet, signum domini venatorium, cui Regis pe-
culiaris adhoc destinatanotasit impressa, gerant.
Quod si quis cum sclopeto accanibus venaticis
absque venatorio signo offendatur: sicuti clan-
cularius venator plectendus erit.
El
N emo in fundis communibus, cervos, cervas,
2damas, aut capreas, a Calendis Martiis ad
Calendas usque Sextiles; perdices a Calendis
Februarii ad Calendas Julii; lepores a Caler dis
Martiis ad Calendas Julii, vel ipse vel per a-
lium ferire potest. Sclopetarius, qui advertus
p.1504
haec deliquerit, citra spem veniae, per trienni-
um, vinculis in Holma cocrcebitur: dominus
vero cujus fcientia et voluntate hocfactum fu-
erit, jure venandi privabitur.
j 54.
Mominus in fundis communioni obnoxiis, ve-
nandi, ferasve figendi veniam conducto-
ribus suis, aliisve concedere, aut signum vena-
torium ibi venandi gratia gestanduum commo-
dare omnino nequit. Alioqui si adversus hac fece-
rit, jus venandi amittet.
s quis fundi dominus in vivariis regiis, aut lo-
?cis Regireservatis ferire ausus fuerit: pro cer-
vo, mille imperialium, procerva, dama, aliaveex
majoribus feris, octingentorum, pro lepore, qua-
dringentorum, pro cygnis, anseribus, anatibus,
perdicibus, ejusque generis volatilibus cujuscun-
qve sintnominis, ducentorum poena indubie
adsficietur, praeterque haec summam Regis in-
dignationem incurret.
b 356.
Quod si is, qui in servitio alieno est, aut sclo-
X petarius, inscio domino, feras figere,
aut occidere ausus fuerit: sive signum ve-
p.1505
natorium gestet, sive non; quisquis poterit,
cum comprehendat, vinciat, capitisque damnan-
dum judicio sistat.
F ndi dominus, si in alieno fundo, in quo pa
-
r-
tem non habet, venetur, aut quid feriat: do-
minoaquo conventus et convictus fuerit, pro
singulis delicti vicibus, centeus argenti sem-
I1I
unciis condemnabitur-
38. j
S i in alicujus solo peculiari, aliorum commu-
nioni haud obnoxio id, commisscrit: du-
plum solvat.
G eneraliter nullis, quibus jus venandi nont
b competit, cum Regis officialibus inferiori-
bus, tum superioribus, civilibus, et militari bus,
aut aliis Regis subditis, sub memorata poena ve-
nari, aut feras bestias ferire, canesve vena-
ticos alere licet, sub centum semunciarum argenti
poena, pro singulis canibus xenodochio Re-
gi00, n quo mutilatialuntur, pplicanda. Vena-
tionis quoque officialibus regiis, silvarum custo-
dibus et unicuique sclopetario signum venato-
rium gestanti, canes istos occidere licebit.
p.1506
40.
Sed nec ruri, Pastori, Judici, aut rustico ca-
nes solutos, nisi in iisdexter aut sinister pes
anterior fractus sit, haberelicet. Quod simemo-
rati venationis officiales, silvarum custodes, aut
jaculatores, aliive, quijure venandi gaudent, e-
jusmodi canes integros in agris aut silvis offen-
derint: jaculis cos occidere sia ud vetantur; mo-
do nein domiareis atque in plateis hoc fiat.
41.
I S quis autorem laudaverit, cum feras sectan-
do, jacula ns, aut canes venaticos secum
ducens deprehenditur: ad Praefectum regi-
um remittetur, aut a domino fundi quisquis
cum adprehendere poterit, usque dum auto-
rem suum adduxerit, detinebitur. Quisquis ve-
ro autoris locum subierit, alterius factum, se-
cundum legem de defensore praescriptam, de-
fendere cogitur.
. lacu aut aqua dulci cossiuni, cuivis pro mo-
a do latitudinis fundi funiculo mensurati, quem
prope lacum auta quam possid et, usquea d me-
dietatem aquae, jus piscandi competit. Neqve
p.1507
vero in alienum fundum scapham suam dedu-
cere, aut retia ibi expandere, aut siccare licet,
neqve sepimenta piscaria latius, quam promo-
do latitudinis fundi sur, aut longius quam ad
aquae medietatem erigere; nisi quis ex opposito,
ab altera parte aquae, praedia advillam pertinen-
tia tencat.
433.
Ante fundum suum, cuivis anguillarum septa
X habere licet, haud tamen i illis lacubus,
unde damnum in Regem et subditos redun-
dare possit. I
H 4446.
va salmonum sepimenta in detrimentum
veterum, aut in alterius damnum erigere
non licet.
. 45.
8 ctia majora aut nassae inde a profundo
SDagebybet prope he Hioster etalgoebe in-
tra spatium, quod Rex designari jussit, non ja-
ctentur: Sic neque sagenas llas, aut nassas in locis
scorghosm authandibet propiusquamsignum,
quodinterDoffedaletet gense positume: t, osten-
dit, cosiocari oportet. Alibi, vero in lacuLyini-
6o nassis et sagenis illis majoribus uu licobit,
p.1508
quae tamen non tam prope profundum locan-
ae sunt, ut navigatio inde impediatur. In o
mnibus autem curiis civitat um, quae lacumLy-
micum adjacent, suspensum esse oportet typum adet-
jus formam sagenae, nassae, verriula, jaculac alia
retia nectenda sunt. Neqve vero ullum rete mi-
noribus contextum maculis, quam memoratus
ostendit typus, in lacu Lymico, aut alibi in toto
Regno idh bendum erit. Si quis vero retia mi-
noribus maculis adhibuerit, autquaehic praescri-
pta sunt violarc ausus fuerit: instrumentis pisca-
toriis, navigioqve privabitur, mulctaqve sexa-
ginta semunciarum argenti, ex aequis portiou-
bDus, actori, sive indigena sive extraneus sit, do-
mino, et Regi applicanda ferietur. Quodsi Prae.
fecti Regii et Judices, cum accuiatio corames
instituta fuerit, delictum hoc vindicare negle-
xerint: eo nomine Regi tenebuntur, et damnum
quod petitori illatum fuerit, resarcient.
I 46,
Subditis tamen regiis lacum Lymicumacco.
lentibus, quotannis a festo S. Johannis, quoc
in diem 24. Junii incidit, usque ad diem S. Bar-
tholomaei, non autem ante tempus hoc, neque
postillud, inpiscando, retia, in quae pulsationibus
p.1509
pisces aguntur, adhibere permittitur. Quodssi
quis aliis temporibus, hujusmodi retia jactave-
rit, autaliis verriculisin eorum locum inventis at-
que excogitatis usus fuerit: citra spem veniae sic-
nt fur punictur, et praeterea menmoratae, quoque
poenae obnoxius ent. j
tgudex Herredae et rustici lacum Lymicum ac-
Jcolentes, ubi aliis anni temporibus, retia, in
quae pulsando pisces soguntur.aut alia.in lacum
corum excogitata, adhiberi intellexerint, Praefe-
ctis Regiis hoc indicabunt. Quod siinHerreda
habitantes id significare neglexerint: JudexHer-
redae omnes, in loco, ubiresgesta est, conveniat,
donec autorem indicaverint. j
8.
A dmeliorandamvili- urbanae agriculturam,
rusticorum villae aboleri nequcunt.
49. j
Nemo invito domino in alieno solo aedificet,
aut fodiat, aut aquam eo immittatr.
50.
Memini in plateae solo aedificare conce-
ditur, quippe cum solum illud commu-
p.1510
ne sit. Vicaneus autem, quicquid animalium
in pago habuerit in pla tex solum cogere pote-
rit, ut videat, numquid eorum ab aliquo ablatum
aut laesum sit.
51.
Omnibus fundis separatis, tam veteribus quam
juratis, plateae solum serviat. Sunt autem fun-
di peculiaresjurati: cum omnes vicanei, ex agris
aedificio vacuis, fundos peculiares efficiunt, ita
quidem, ut ex parte jurata ad platcae soluminvi-
co quid conferaturt.
Qui seorsuma vico principali habitaverint, ex.
suis fundis viam seu plateam ejusmodi vici-
nalem constituant. Quod siomnes vicanei, uno
excepto, epago principali migrarint, unusillead
revocandum, quam reliqui ad avocandum po-
tior erit: nisi diutius, veluti per triennium silen-
tium absque interpellatione judiciali continuaverit.
5533.
Si pa gus princis alis desolatus fuerit: solum com-
mune illis et fundis in vico separatis objestum,
quod anteaadvici plateam pertinebat, inpagi man-
sa distribuitur.
54.
Si villis in campo seorsum a pago majori positis,
p.1511
divisisque jam agris ac pratis, quaestio moveatur,
utrum aliquid ad pagum, an ad villas separatas
pertineat: ii qui majorem pagum incolunt, ve-
ritatem testentur. Sivero in majori pago habi-
tantes, sibi villas separatas noxias esse existima-
verint: tunc si damnum hoc intolerandum sit,
jus revocandi eis conceditur. Sin autem sepa-
rati redire distulerint: terminus peremtorius cis
in judicio praefigetur. Quod si legitime conven-
ti et redire condemnati, nihilosecius quieverint:
violentiae multas subibunt. Si tamen villarum
suarum possessionem, judiciali interpellatione
haud interruptam, per triennium continuave-
rint: neutiquam ad redcundum condemnari
poterunt.
Qsunqne in arvis ad pagum pertinentibus,
Xibiagricolarum agri et prata sunt, aedespo-
suerit: has, etiamsi in suo aedificet, ita extruere
cogitur, ut absque vicaneorum damno, in suo
fusdo, exitum, ac spatiumad pecora etehiculum
agenda habeat, alioqui aedificatum tollere com-
pelletur.
56.
Nemo juxta locum, in quo plateae solum non habet,
p.1512
porta, foribus, aut fenestris uti poterit, nisile-
gitimo titulo, longive temporis possessione sibi
Ius illud acquisicrit.
CCCCCAP.XI
Die Molis et Aqua.
ART.I. j
T
olam de novo nemo extruat, nisi qui ag-
43
i ii
J;a Ae
VV E
i
geremet locum aggeris haieat, et vidqat
;
vV I.
ne aqua inalterius pratuni aut agrumde-
fluat, neve molis vetustis quae ab antiquis fuerunt
temporibus, per coercitionem subtrahatur. Si
mola, nemine prohibente, extructa fuerit: is
qui eam aedificavit, post viginti annorum pos-
sessionem judiciali interpeliatione haud inter-
ruptam, aquaa etaquae loco, aggere, et loco fun-
doque aggeris utatur. Si quis autem, antequam
mola extruatur, contradixerit: arbitri ordinan-
disunt, quirem oculis subjiciant, atque explorent,
utrum aquam in suum proprium, aniin alicnum
fundum immittat.
29.
s quis molas hybernas habuerit: CalendisMaji
sIcptum educat, necillud prius refigat, quam
omneFoenum, aut fruges ex eo loco, aut vicinis
praediis, quousque damnum ab aqua inferri
p.1513
possit, invecta sint. Sed nec aquam in viam pu-
blicam, autin vicinorum silvas et viam ad tem-
plum ducentem, sine ipsorum venia immittere
poterit,
1usticiRegis, eas adeant molas regias, quas ab
antiquis temporibus adire connsueverunt.
Idcirco curent Praefecti Regii, ut molae sartae
tectae serventur, in molendo justitia servetur, et
vas quo molitor, in admetienda sibi mercede
utitur, ita comparatum sit, ne agricolae justam
conquerendi causam habeant.
Agricolarum molas privatas, a molis publicis;
quae censui obnoxiae inco servantur statu,
ut rusticorum usibus susficiant, ultra unum mil-
liare haud remotas, aboleri oportet: exceptis
molis illis villaticis, de quibus antiquitus pensio
est soluta, et quaeinterfratres et sorores;aliosve,
in hereditatisdivisionem venerunt, atque in cen-
sum rusticum relatae probantur.
j 5. j
N eque vero rustico, qui aedificiumet villam pos.
sidet, molam, quae vento, aut ab equis cir-
cumagatur, co inloco, ubi molae in cenium re-
latae sufficiunt, de novo erigere licebit.
p.1514
6.
Aqua a solito cursu, quem ab antiquis tempo-
ribus tenuit, cum alterius damno, aut ab a-
licna piscina, aut fundo, abduci nequit.
7.
O uiaquama cursu et fluxu solito cumaliorum
W damno deduxerit, quodita factuerit, pro-
pter quod aqua aliter fluit, atqve uti antea slu-
xit, intra 15. dies restituat, et possessoribus u-
niversis tres semuncias argenti pendat: Quod
si quis alienum aggerem, molae aut piscinae ob-
ductum, ruperit: facti hujus convictus, damnud
resarcire, ac sexaginta semunciarum argenti
mulctam subire cogetur.
circa piscinas novas, idem quod de novis
Smolis dispositum est, servabitur-
i quis, molarem aliamve aquam, justo a-
betlus coercuerit, ut ca rupto aggere alienis
molis aggeribusve noccat: damnum arbitra-
tu bonorum virorum resarcire cogitur,.
p.1515
CAP. XII.
De Capris, Equis admissariis,
et Equabus.
ART. I.
Vapras haberelicet in ericetis, quibus fruti-
ceta admixta non sunt, et ubi in suo, sine
silvarum hominumqve incommodo, ha-
beri possunt.
I 3.
eti aliter habeantur caprae, quisqve fundi do-
minus, ac possessor eas capere, et ad pro-
ximum xenodochium sine processu ac senten-
tia judiciali mittere poterit.
3.
Remini post festum Paschatos in loca compa-
Icua immittere licet equum admissarium,
qui 14. palmis aut novem dimidioqve quar-
tariis ulnae Seclandicae humilior sit. Si quis
legem hanc violaverit: equum Fisco Regio ap-
plicandum amittet, ejusque aeitimationem
possessoribus praestabit. Unum autem plu-
resve memoratae altitudinis equos admissa-
rios, quisque pagus, pro necessitate sua, alere
cogitur.
p.1516
4.
Qui equas alit; eas in suo fundo intra sepimen-
tum, apposito custode, habeat. Hoc si face-
re neglexerit, ut ita arvis alienis nocitum sit:
dispositio articuli duodecimi capitis idecimi
quarti libri sexti in eo servabitur; Quodsi post-
quam in judicio crinjunctum fuerit, ut ab ar-
vis eas arcere debeat, immissae vulnerentur, da-
mnum hoc ceu pretium culpae suae ferat.
j Si quis in agris, quorum pars ad ipsum haud
pertinet, equas habuerit; proprietarii in ju-
dicio ei praefigant terminum, intra quem equas
suas abducait. Quod si postquam facere
hoc neglexit, laesae fuerint: periculum ad ipsum
pertinebit: neque enim absque illorum consen
su, gramen ipsorum in locis compascuis, vel
fruges in arvo, immissis equabus consumere
cl permittitur. j
si quis dolo malo exiguam terraepartemin a-
Vlieno campo emertit, ea intentione, ut alte-
rius gramina, et agri ab equis ipsius daeepascan-
tur: in arvis demessis, aut locis compascuis, plus
p.1517
animalium, quam pro parte sua, habere non po-
terit;sicut pagani, qui omnium optime norunt,
quantum in agris ipsorum ali possit, hoc ae-
quum existimaverint.
j eti dominus equas scabiosas seorsum in suo cu-
stodire nolit: proprietarii, posteaquam in ju-
dicio ei terminum praefixerint, eas in loca pa-
ludola propellere, tutoque inter ficere poterunt.
Idem non cantum in effrenis sed etiam in equabus
domitis, quas scabies infestare coepit, observa-
bitur. H
CAP.XII
De Apibus Ferisque Bestiis.
ART. I.
nui apes habuerit, eas sepimento ita custo-
N diat, ne a pecore; alicno dejici, aut ef-
uae fundi possint. Quod si sepes adeo humi-
lis fuerit, ut pecus alienum, appropinquando e-
as dejiciat: domino ad petendam mulctam a-
ctio non dabitur, sed damnum illatum suae cul-
pae adscribet.
2.
Si apes extra sepimenta apiariis obducta alie-
p.1518
num pecus aculeis interemerint: dominus apum
mulctam solvere non compellitur.
Quod si pecus intra sepem hoc modo interi-
erit: dominus damno refarciendo obno-
xius erit; quippe cum justum sepimentum api-
bus haud obduxcrit. I
Si apes alicujus, alias, quae alterius sunt domini,
sequanrur: apum evolantium dominus cum
vicinis suis, alteri communionem apium offerat.
Quodsi co conditionem oblatam aspernante,
apes illae alteras fugaverint: periculum ad i-
psum pertinebit.
pibus autem avolantibus, dominus, qui ex
suo fundo eas, donec in aliena silva etarbo-
re consederint, persequitur, domino silvae hoc
denunriet. Ita siabsqve arboris damno id fieri
possit, cas includere poterit. Idem si in alicnis
aedibus conscderint, observabitur.
6. Ii
Quod si dominus arboris aut aedium, apes su-
as esse, casque ab ipso avolasse, contendat:
legitime hoc probare cogitur.
p.1519
7.
Domino autem arboris aediumve petente, ut
is, qui apes ad se trahere conatur, suas esse,
seqve eas persequi, juramento asseveret: jus ju-
randum ab eo recusari haud poterit.
8.
Si agricola, ad quem arbor pertinet, eam cae-
dere noluerit: d facere haud cogetur. Inte-
rim ille, cujus erant, apium manebit dominus,
et cum arbor caesa fuerit: cummelle, tum api-
bus fruetur. H
si dominus silvae eas amoverit: furti vel ra-
et pinae crimen committitur. Idemerit, siali-
us eas abstulerit. Apum tamen domino, arbo-
rem, donec caedatur, signare permittitur-
110. IM
Si quis feras bestias, quae ab alio aluntur, vel-
uti lupae aut ursae catulos, dum soluti vagan-
tur, occiderit: mulctae nomine nihil solvitur.
Quoad vero rusticus feras ejusmodi in custodia
detinuerit; occidi nequaeeunt; nisi cum nocitu-
rae fuissent, sui servandi causa hoc fiat.
p.1520
CAP. XIV.
De Aere Alieno.
Nhirographis Seelandicis, in quibus annuae
promittuntur usurae, undecimus dies Ju-
: nii, quo usurae et sors solvendae sunt, inse-
ratur. S ost tionis terminus in Fionia, vicesimus
quartus Februarii dies est; et in Jutlandia, Wi-
burgi, undecimus Martii. j
IIaec autem non ad omnes contractus, necad
.8 alia instrumenta, quae de emptione vend-
tione, aliisque negotiis conficiuntur, et proin-
de ad unum illum terminum referri nequeunt,
trahenda sunt: nifi quatenus commodum con-
trahentium hoc admiscrit. Eadem neqve de
fundationibus, quae olim in Ecclesiarum, Scho-
ldarum, pauperum, aliumve perpetuum usum
erectae sunt, intelligenda veniunt; nisi utiliter
ac commode ad praescriptum terminum redu-
ci possint. I H I
VSolutio, si intra octo dies post memoratum
tsterminum fiat, justa censebitur.
p.1521
4.
Chirographaria instrumenta omnia, ubi spa-
tium viginti aunorum excesserint, irrita nul-
liusque momenti haberi debent, nisi intra me-
moratum tempus, inscriptione debitoris, no-
vo instrumento, renuntiatione creditoris, in-
terventu nuntiorum, aut testimonio judiciali
renovata inveniantur. I I
5.
Maeiores, quam semisses usuras, de pecunia, fru-
AVEAE nento, aliave re, accipere non licet. Quod
si quis in exigendo foenore modum illum exces-
serit: sorte, et aequis portionibus Regi et actori
applicanda, privabicur-
.
dversus chirographa clara ac liquida, de
bitum controversum, aut rationes attendi
nequeunt. Quod si rationes cum rationibus
concurrant: compensationi locus erit.
Si creditor ex chirographo liquido debitorem
legitime convencrit, debitor vero simile par-
tis adversae chirographum habens, actionem
increditorem haud instituerit: is adversus quem
p.1522
actio competenti modo instituta fuit, debitum
solvere cogetur, etin partem adversam recon-
veniendij jus salvum habebit.
iteras cambii, perinde ut validissima chiro-
grapha valere oportet In illis autem, sum;
ma semel literis, semelque numeris exprimenda,
cambiiqve mentio nominatim adijicienda est,
Plerunqve geminatae dantur, prima nempe et
secunda, aut plures si partibus ita placuerit. Cae
tert, siquisih lli valicamysen valoren; lumins
quae continetur, se accepisse scripserit: plenum
Rabebunt robur; sive pecunia, aut merces pro
iis solutae, sive alius debiti compensandi, aut rati-
onum gratia datae sinnt.
L terae cambii exlocis peregrinis missae, quam-
vis non ita praecise legi huic conformes
sint, nihilosecius jure cambii in regnis nostris
valebunt; modo tenorem earum, secundum ju-
ra loci, ubi editae sunt, pro literis cambii haberi
constiterit.
vs, cui in Regno hoc trassa fit, sententiam suam,
utrum cambium acceptare velit, nec ne intra
24. horarum spatium declarare cogitur.
p.1523
II.
Si literas cambii acceptaverit; iis acceptationem
factam esse, sua manu inscribat; subscriptoque
nomine suo, diei mentionem addat.
12.
Cambium ita semel acceptatum revocari non
potest. Quodsi in subscriptione sua citra
consensum ejus, cui solvendum est cam-
bium, terminum prolongaverit, aliam mone-
tam substituerit, aliumve sensum expresserit:
nihil agit; sed juxta tenorem literarum, cambii
olvendi necessitatem subire cogiturn.
i cambium ab eo in quem trassa fit haud acce-
ptetur: praesentans, post 24. horarum spati-
um, sumtuum et damni nomine perNotarium
et testes, aut siNotarius haberi nequeat, per ci-
vitatis et curiae Scribas, duosve honestae opinio-
nis viros, qui statim ea de re instrumentum con-
cipiant, protestabitur. Protestans vero, prote-
stationem, ut et unum literarum cambii exem-
plar, si duo sint edita, cum cursu publico, qui post
acceptam protestationis scripturam primusi-
turus est, ad trassantem mittat, vel si tam cito
instrumentum absolvi non possit, cum cambii
non acceptati admoneat.
p.1524
14.
Si is, cui remissa facta est, haec neglexerit, ut
ita solutio secundum cambii jus exigi ne-
queat: damnum, quod passus fuerit, suae culpae
adscribet.
? ? v
Qui literas cambii acceptaverit, sine mora
intra tempus a se constitutum cambium
solvere cogitur. Quodsi intra octo dierum spa-
tium, postterminum solutioni praefixum, non
solverir: is cui solvendum est cambium, prote-
stabitur, et trassanicm juxta memoratam arti-
culi decimi tertii dispositionem admoncebit.
uicunque ea inre negligens fuerit, et omnino
-
U
Wintra decem dies, post. solutionis termi-
r
Pipum proteitariupercdeni. samnum quos
sInde incurret, sibi acceptum referat.
4 il.
. I I. - i - 1t 5
H
I S literae cambii acceptatae fuerint tam aece-
ptans, quam trassans, praesentanti de sumpti
bus ac damno tenebitur, ita ut ille, cui remissa
fit, liberum relinquatur, velalterutrum eorum
seorsum, vel utrumqve simul convenire,
p.1525
modo ea, quae supra dicta sunt, observaverit.
Qu cambii literas acceperit, in quibus seriptum
sit, ut vel ipsi, vel alii mandatu ipsius
solvatur: alteri, si ab eo valorem accepit,
literas cambii assignare poterit. Dorso au-
tem literarum illarum, cambium personae
hujusmodi esse solvendum, seque valorem sum-
ma cambialis ab ca accepisse inscribat, subscri-
ptoqve nomine suo, cum mentione dici ac tem-
poris hoc confirmet.
Quisave literas cambii, in quibus valor expri-
mitur, ita dare potest, ut cas ad se ipsum di-
rigat, vel ab ipio cambium solvatur: Hae cum su-
perius memoratis cambii literis pari sunt robo-
re; modo ne longius, quam duorum mensium
spatium postquam praesentatae fuerint, iis in
scratur. 20.
gS cui solvendum est cambium, non nisi suo
periculo paciscatur. Attamen, ubi tdrmino
solutionis veniente, cambii dimidia, aliave pars
solvitur, minorem illam summam in rationi-
bus deducendam accipere, et tantummodo
de reliqua summa insoluta, sicut dictum est,
protestari poterit.
p.1526
21.
Cambium, ante terminum solutioni praefi-
xum, exolvi non debet.
22.
Si non acceptentur literae cambii, autlin prae-
fixo termino solutio non fiat: pecuniam ca-
bialem, nummumqve collybisticum, item
pro cambio ac recambio, unum in singulos
menses de centenis, praeter dimidium omnino
de centenis pro institoris provisione, protesta-
tionis et literarum sumptibus, solvi oportet.
Usurae vero a die solutioni pecuniae cambialis
praefixo currunt.
23.
Qui propter literas cambii haud acceptatas,
vel si acceptatae sint, obsolutionem non se-
cutam, dummodo protestatus sit, actionem
habuerit; omnino intra sex menses, nisi cam-
bii jure privari velit, causam suam persequi
cogitur. 2824. j
I iterae cambii arresto non suntobnoxiaea; ha-
ruenim curfus impediendus non est.Sic ne-
qve in Dania aut Norvegia, pecuniae extranco-
rum, quae propter cambiuia illatae, atqve inde
remittendae sunt, ad quamecunqve nationem
p.1527
pertineant, propter bellum vel aliam causam,
arresto adficiendae sunt.
25.
Nullum moratorium a solutione pecuniae cam-
bialis liberat.
26.
j Judice, opidani in civitatibus, ruri vero judi-
ces Herredae aut Bircae, sinc respectu perso-
narum, aut dignitatis, secundum normam liu-
jus sanctionis, de literis cambii jus reddant et
exequantur. Reo itaqve, nisi statim satisfactio-
nem et solutionem obtulerit, ad actoris petiti-
onem arrestum imponant, aut pro qualitate
caulae cum in carcerem ducijubeant. Quive-
ro hoc neglexerint; cos omnes, ad quos literae
cambii pertinent, si per moram ac negligenti-
am eorum, damnum passi fuerint, indemnes
servare cogendisunt.
27.
Quoniam vero trassans seu campsor, qui sche-
etdulam cambialem dedit, et is quiliteras cam-
bii a cceptavit, tamri goroso juris vinculo astri-
ctisuntideirco etiam remiteens, qui literas cam-
bii primus accepit, trassanti, sub eodem jure ac
rigore, de quo dictum est, nisi aliter convene-
rit, valorem solvere compellitur.
p.1528
28.
Processus ejusmodi celeriter finiantur: nisi
cum cambialis pecuniae petitore alii credi-
tores concurrant; ita anni spatio omnino
terminandi sunt.
29.
Si debitor decesserit: creditor, qui neque chi-
rographum, neque contractus instrumentiq,
neque pignus habet, intra tricesimum diem, si in
cadem civitate sit, in domo hereditatis cre-
ditum vel ipse indicet,, vel per nuntium a se
missum, significandum curet. Sinextra civita-
tem illam In regno fuerit; intra sex septimanas
hoc facere cogitur: extra regnum autem ver-
santi annus et dies dabitur. Quodad credito-
res attinet; qui chirographo, literis cambii, aut
instrumento oppignerationis muniti sunt: cum
quis decesserit, qui literas illas tradidit, heredes
ejus, horumve tutores, in omnibus provincialibus,
aliisque judiciis, quae jure judicii provincialis
gaudent, mortem debitoris denuntient, et cre-
ditores admoneant, ut si in regno fuerint,
intra annum ac diem poste denuntiationem,
aut si extra regnum versentur, intra sex sepu-
manas, posteaquam in regnum vencrint, in do-
mo hereditatis petitiones suas exhibeant. Cre-
p.1529
ditores, qui hoc neglexcrint, jure suo, quod in
hereditatem atque heredes competit, privan-
tur. Quod si creditor, fidejussores, si quos
habet, convenire voluerit: intra idem tempus
a facta denuntiatione computandum, eos
instrumenti fidejussorii, quod ab illis habet, ad-
monear: Haec autem omnia, debitorum aut
fidejussorum sumptibus expedienda sunt.
30.
geredes praesentes ac majorennes, heredita-
tem omissuri, in primo judicio, quod in-
tra 14. diesa morte defuncti, et rerum heredi-
tariarum obsignatione habebitur, eam repu-
dient. Quodsi abfuerint: tem pus ad adeundum
et repudiandum cousqve habebunt, donec ma-
gistratus nereditatem delata esse, iis significaverit.
sf. I
et inemo hereditat?agnoverit; illi qui eam omi-
U serint, modo praesentes sint, aut tutores corum
vel cognati proximi, vel quiin domo heredita-
tis sunt, hoc magistratui statim ind icabunt. Ma-
gistratus vero circa obsignationem, anno-
tationem atque aestimationem, quod supra
capite secundo de hereditate constitutumet,
observet: de custodia quoqve bonorum in
domo disponat, ne quidquam exiis percat, aut
p.1530
corrumpatur. Iis autem, quibus custodiendi
cura incumbit, cibum ac potum cum supel-
lectili necessaria, in quotidianum usum ac su-
stentationtem, sine obsi gna tione habere permitti-
tur, modofideliter haec annotataetaestimata sint
32.
nycinde magistratus diem et tempus praefigat,
a idqve in judiciis provincialibus, aut iis ju-
diciis, quae jure judicii provincialis gaudent,
sumptibus hereditatis denuntiandum curet, quo
creditoribus in domo hereditatis commodear-
qve intempore comparendi copia sit.
peorro magistratus, personis judicialibus aut
2 aliis honestae opinionis viris intervenienti-
bus, vires hereditatis aesqve ejus alienumexcu-
tiac, ut quantum creditor unusquisque pro sua
petitione consequi possit, computetur. Dein-
de sortitionum faciendae sunt schedulae, ut qui-
vis creditor ex bonis, quae sortitus fuerit, in sa
tisfactionem sui quodcunque placuerit, capiat.
Si quis tamen a rebus mobilibus capiendis in-
tium fecerit, ex iis, pro viribus carum solutio-
nem continuabit: et qui immobilia clegerit, iis
inhaerebit, quatenus ex iis solvi possit: In eodem
p.1531
quoqve loco, in quo coepit, capere pergat, nec
de uno loco in alium, donec inter hunc et illum
aliquid intersit, quod in solutum possit accipi, trans-
eat.
34.
Qui hoc negotium gerunt, controversias,
quae inter partes inciderint, suo periculo
dijudicent. 3556.
Dersonae judiciales, aut viri boni, qui negoti-
um hoc administrarunt, descriptum sub
manusigilloque suo, deviribus hereditacis, aesti-
matione, excussione, ac rebus, quas creditor
quisqve in solutum acceperit, pro justamerce-
cede, creditori cuivis hoc petenti dabunt.
Si quis creditorum non comparuerit: quod-
quod habuecrit instrumentum, nisi aut pignore
munitus sit, cui, donec juxta literas oppignera-
tionis reluatur, incumbere velit, aut fidejusso-
res, si qui intercesserint, convenire malit, ex bo-
nis hereditariis solutionem haud petenss por-
tionem, quae illi obtigerit, a personis judicialibus
boni viri custodiae committi ac per annum et
diem deponi oportet; ut tamen ea creditoris
periculo sit; nisi qui illam custodiendam susce-
perit; ejus deteriorationiaut amissioni causam
dederit, Quod si creditor clapso anno et die
p.1532
sepositam portionem acceptare noluerit:
quod ita repudiatum fueris, fisco Regio applica-
bitur.
37.
Si defunctus, ex reditibus bonisve Regis quid
administravit, cujus intuitu rationibus
reddendis obnoxius erat, aut impuberum tu-
telam, Scholae, pauperumve curam gessit: debi-
tum illud, ante alia, ex bonis hereditariis integri
ac illibatum deducendum est. Deinde merces
pro aediumuiu, census rusticus, tributa, pecu-
nia ad agriculturam mutuo data, villae reparan-
Adae sumptus, item famulorum unius anni mer-
cedes solvendae veniunt. Quod si praefecturae
Scriba aut Susceptor tributi regii, ultra dimi-
dium annum exactionem tributi distulerit: in
bonis rustici, aut propriaetarii, co nomine jurc
praelationis non gaudebit. I
) einde attendenda veniunt chirographaria
a4 instrumenta liquida, literae cambii, senten-
tiae contra defunctum, cum adhuc in vivis esset
impetratae, item obstagia denuntiata; postre-
mo aes alienum, quod sine chirographo, atque
extra causam rei judicatae petitur.
39.
Antequam vocatis ad hereditatem creditori-
p.1533
bus, excussio sicut dictum est facta fuerit: res
hujusmodi hereditariae missioni in bonorum
possessionem, aut dationibus in solutum non
erunt obnoxiae, etiam siquis ante aut post obi-
tum defuncti, sententiam ad solvendum obti-
nuerit. 40. j
Qu propter grande aes alienum, reditusqve
suos exiguos, creditoribus debitas usuras
solvere nequit, si tamen, dum adhuc solvendo
est, aere alieno sc liberare desideraverit; facul-
tates suas, modo ne dolus malus versetur, cre-
ditoribus cedere poterie: documento vero ab
aerario regio instructus sit, unde, Regi adversus
cedentem, persecutionem, quae cessionem im-
pediat, non competere appareat.
41.
yebitor, qui bonis cedit, judicibus provin-
-A cialibus, aut illis, qui jure judicii provincia-
lis gaudent, in regione et opido, ubi larem fo-
vet, de creditoribus suis justam designationem
porrigat, addito inventario, cuinumerus, men-
sura, pondus et valor omnium bonorum mo-
bilium, tam eorum, quae in credito sunt, quam
reliquorum, inserpa sint. Librum quoqve ac-
curatum, in quem bona immobilia, ex heredi-
p.1534
tate, donatione, emptione, jure pignoris, aut
missione in bonorum possessionem quaesita, ut
et alia debitoris jura consignata sint, exhibeat
Haec ex fide sub manu sigilloqve suo indicabit,
quod nisi fecerit, creditoribus in praesenti pe-
cunia satisfacere: cogetur.
42.
Deinde judices provinciales, aut qui jure ju-
r
dicii provincialis gaudent, cessionem Do-
norum in judicio publicent, duosqve in scriptu-
ra adhoc confecta idoneos honestaeque opinio
nionis constituant viros, qui intrasex septimanas
creditoribus legitime ad certum diem et locucitatis,
terminum, ad que commode comparere possint,
praefigant, sexqve h ebdomadis, post, bona quae
Indicata sunt, tam immobilia quam mobilia, ex
fide aestimata cum debitis excutiant.
Lis peractis sortitionum faciendae sunt sche-
Ae dulae, et omnia ita gerenda, quemadmo-
dum supra de repudiatione hereditatis dictum
est. Quod si portio alicujus seposita fuerit: ca
Ccedentis custodiae relinquetur.
Quicquid ex bonis supererit, posteaquam cre-
p.1535
ditoribus satisfactum fuerit, ad cedentem perti-
nebit. Quod si bona ad totum aecs alienum so-
vendum non suffecerint: cedens de reliquo sin-
gulis creditoribus obstrictus remanet; ita quii-
dem, ut vel obligationi suae satisfacere, vel car-
ccrem pati cogendus sit. I
45.
Sumptus propter bonorum cessionem facti,
non praecipiendi, sed ubi creditoribus satis-
factum erit, a cedente, ex bonis, quae superfue-
rint, nisi creditorum bona venia haec ei relin-
quantur, solvendi sunt.
j 46.
n-
n cessione bonorum, et hereditatis repudia-
Ae tione, oppignerationum, emptionum ven-
ditionum, et permutationumiliteras, si quae tra-
ditae sint, a creditoreet debitore, juramento so-
lenni confirmari, dolsique malum abesse, asseverari
oportet. Neque veroalienationes, donationis, em-
tionis venditionis aliove titulo, inter conju-
UL
ges, parentes, liberos aut haeredes in fraudem.
creditorum gestae valebunt, si posteaquam de-
bitoraere alieno obrutus solvendo esse desicrit,
factas esse appareat:;, quod itidem juramento
confirmandum erit.
p.1536
47.
Qui debitum, inprimis, defuncti exigere vult;
petitionem suam chirographo, aut aliis argu-
mentis sufficientibus probare cogitur.
I 48. I
Libri mercatorum veri adversus mercatores
H- eo usqve valebunt, quatenus cujusqve ci-
vitatis Consules ac Senatores, aut seniores mer-
catorum, secundum eorum contenta satisfieri
oportere, ex bono et aequo cognoscent ac judi-
cabunt. 49. I
Mercator, tabernarius, vinarius aut alius, qui
in mercibus integris (seu in grosso) nego-
tiantur, vinique, lupuli, salis, piscium, halecum,
lini aut cannabis, mateniae, calcis, lapidum, fer-
ri atque hujusmodi merces suas crediderit, a
debitore singrapham vel documentum, cui
tempus et dics adscriptus sit, sibi dari, aut
rationes in libro manu ejus subscribi cu-
ret, atque omnino intra biennium rationum
discussionem procuret, ita ut debitor, velinra-
tionibus separatim exhibitis, vel in ipso libro no-
men suum subscribat. Quodsi debitor neutrum
facere voluerit: mercatori, probanti se solutio-
nem ac rationum traditarum discussionem,
p.1537
quam petierit, impetrare non potuisse, secun-
dum libri sui, atque exhibitarum rationum con-
tenta satisfacere compellendus est.
Caup ones, cerevisiae coctores, pistores, lanio
nes, aromatarii, et omnes, qui per tonnas,
modios, sextarios et congios, semuncias et dra-
chmas, merces suas credunt, nec non opifices
omnes, de potulentis atqve esculentis ereditis,
item operibus a se confectis, debitori rtiones
exhibeant, intraque anni spatium eas expungi
videant. Quod si debitor in rationibus discu-
tiendis moras nectat: dummodo interpellatus
esse ostendatur, juxta librum, aut notas et secti-
ones bacilli, quae creditor produxerit, solvere
compellitur..
ercatores, qui cum rusticis contrahunt, de
negotiis cum iis initis librum habcant peculia-
rem ex fide conscriptum, cuistatim quod abeis
creditur, inserant. Idem in alium quoqve infe-
ratur librum, quemrusticus, ubi fidem de credi-
to sibi haberi, aut partem ejus solvere volue-
rit, secum portabit, ut hoc itidem a merca-
tore inlibrum illum referatur. Hunc agri ola li-
p.1538
brum omnino culibro mercatoris, qu
debitum exacturus est, i concordare o portet.
Quotannis autem mercator ante festum nati-
vitatis Christi a rustico solutionem petat; sub
poena amittendae actionis, si in differenda poti
tfione culpam admiserit. Idem in cujusque pro-
prietarii rusticis juris erif, ut census, qui ab iissol-
ditur in sibro rustici describatur; ac deinde id,
quod articulo sequenti quinquagesimo, ter-
tio cautumest, observabitur.
.
Rercatorum libri alia probatione nonadjuti
que adversus rusticos vim probandi non ha-
bent. 1583.. IM
ae E r
il
.
yii in herreda larem fovent rustici, ad reliqua
aliudve debitum, solvendum astricti, quotannis
semel legitime citandi sunt, ut in praefixo tempore
compareant. Ita testimonio judiciali inserecur,
quantum quisque eorum exhu jusmodi reliquis aut
aerae alieno agnoverit, aut si inficietur, debere
probatus fuerits neque enimrusticus ultra haec
tenebitur: ut ea ratione cuivisde quantitateve-
ridebiti sui quotannis constarae possit.
Si quis grandius aes alienum, quam solvendocst,
p.1539
conflaverit, aut bona in fraudem creditoruna
vendiderit, donaverit, oppigneraverit, aliterve
dolo malo alienaverit, aut literis ac sigillo Jsub
honoris allegatione datis, auc obstagio non
satisfecerit: ubi hoc legitime probatum fuerit,
co nomine a creditore, aut fidejussore qui pro
iplo solvit, citabitur, et adversus libertatem ejus,
sententia, carceris poenam irrogans incontinenti
pronunciabitur. 55.
mecunia alea perditam, sed nondum exolutam, ne-
mossolvere cogetur.
356..
Quotics ex chirographo, aut contractus inus
et itrumento, sortis, vel usurarum pars toru-
ve creditum solvitur: creditor, aut is qui chiro-
graphum, velliterasillas legitime in manibusha-
bet, hoc in memoratisdocumentis annotare, aut
sufficientem apocha darecogitur. Quod sipost
mortem legitimi literarum possessoris, quod
ipsius manusubscriptum nonsit, aut per apocham
ejus probari nequeat, annocatum invcniatur:
hoc invalidum, nulliusque momenti, esse, cen-
sebitur.
p.1540
LIBER SEXUS:
De Delictis.
CAP. I.
De Haeresi, Blasphemia et Magia.
ART. I.
Quisquis ad Papismum defecisse con-
victus fuerit, jus capiendae here-
ditatis non habebit: sed successio
istaec ad ipsius cognatos proximos
et? et heredes pertinebit. Quod si
ante mutatam religionem here-
ditario jure quid acquisierit: hoc quidem reti-
nere poterit; sed in regnis Regis habitandi fa-
cultatem non habebitt
Quicunque apud Jesuitas scholam frequen-
Wtasse, aut apud eos literis operam dedisse
probatur, ad osficium in Ichola aut ecclesia
A
.
gerendum admitti non poterit. j
3.
Monachi, Jesuitae, similesque pontificii eccle-
p.1541
siastici, sub poena capitali, in Regis regnis et re-
gionibus versari aut morari vetantur. Quod
si quis personas ejusmodi domo aut diverso-
rio exceperit, aut locum adRomanassuas ceremo-
nias exercendas sciens eis concesserit; po naa.
proscriptos receptantium adficiendus est.
imiliter omnes conventus singulares, qui ad
aliam religionem exereendam, aut alias con-
ciones habendas, quamde quibus libro tertio
dictum est, instituuntur, sub cadem poena ab-
rogati sintt.
T: ominorum tamen exterorum Legatis autMi-
Ae4 nistris alienae reli gionis, in Aula Regis mo-
rantibus, domi religionem suam pro se ac do-
mesticis exercere, rebusque eo pertinentibus
uti permuttitur: modo ne conciones, alia quam
ipsorum habeantur lingua. Extra aedes aut di-
versorium eorum, aut coram aliis, quam Mi-
nistris illis atque ipsorum domesticis, Pastores co-
rum neque conciones habeant, nec alium ejus
generis cultum exerceant: multo minus a parto
ribus illis, aut Ministrorum officialibus reliquis,
in contemptum religionis per; regna et regio-
p.1542
nes has receptae, quicquam attentari oportebit.
Si quis adversus haec deliquerit: Minister ille pe-
regrinus, qui competentem severitatem interi-
serit, sibiimputabit, siRex eo adducatur, ut re-
mediis competentibus, quae alii Reges ac Princi-
pes in suis terris hoc casu adhibere solent, legi-
us suis obsequium tucatur et procuret. Seve-
re autem interdicitur, ne quis praeter Ministro-
rum peregrinorum officiales, quanquam eanr-
dem religionem fovens, in domo eorum aut
extra cam, hac libertate utatur, aut alienae re-
ligionis exercitio uti conetur: neve, inprimis illi
qui religioni in regnis et terris hisce receptae
addicti sunt, inlocis llis, ubi et quando ibi alie-
na religio excreetur, inveniantur: sub poena,
quam refractarii legum Regis transgressores
commerucrint. IM
6
eremoniarum Magister Regius, in locis, ubi
minister diversae religionis moratur, cum
accurata harum rerum Rotitia instruere haud
negligat; ne quis praetextu ignorantiae excusati-
ionem obtendat.
ui contumelia min Doum eructasse, ejusqve
Nomen Sanctissimum, Verbum et Sacra-
p.1543
menta blasphemasse convictus fuerit: ei vivo
lingua resecabitur; et caput ejus amputatum
una cum lingua palo imponetur.
Si quis etiam manu in hunc Dei contemptum
abusus fuerit; et illa abscinditur, juxtaque ca-
put in palo figitur.
A rtibus magicis dediti deditaeve, qui Deo, Ba-
. ptismo, et Christianismo abnegato, diabo-
lo sc mancipasse deprehenduntur, vivi igni
cremandi sunt.
IO.
Quicunq, falsasac iuperstitiosas artes exercue-
rint, co consilio, ut aliis noceant, bonis suis
multantur. Quodsi masita deliquerit: in vincula
et operas Holmae, similisve loci, ad dies vitae
damnabitur: foemina vero in ergasterium de-
truditur. 1I1. I
Quod si effractura comiserint, aut effugerint,
deinde comprehensi capitale poenam subibunt.
Quicunque superstitiosis remediis, benedicen-
? do adjurando, molendo, res amissas indi-
cando, certos dies eligendo, aut characteres
p.1544
adhibendo, usus fuerit, si in ejusmodi artibus ver-
satus inveniatur, patrimonio suo multabitur, et
regnis terrisque Regis excedere compelletur.
13.
Egorum conscii, et qui consiliisatque artibus
4 ipsorum, pro se et aliis usi fuerint, casve
exerceri curaverint, prima vice publicam poe-
nitentiam subire, proximoqve hospitali duo
millia semunciarum argenti exolvere cogendi
sunt; dummodo tantum in bonis hahuerinty a-
lioqui pro patrimonii viribus punicntur. Quod
si delictum hoc iteraverint: perinde ut qui su-
perstitionem hanc impie exercuerint, plecten-
tur. I I
De Juramentis atque Execra
tionibus.
ART.I. I
svui temere juraverit, arque execrationibus
Vusus fuerit, Nomenqve Dei ita in abusum
et traxerit, mendax censebitur, cui fides abs-
que juramentohaberi non possit.
2.
Si qui in civitatibus, spreta Pastoris et Adju-
p.1545
torum ejus admonitione, Deum ita offendere
obstinate atqve impie perseveraverint: ad nul-
lum officium civile, quod honorem aut utilita-
lem eis afferre possit, promoveantur: Et licet
onus civitatis, tributum atque indictiones sibi gra-
ves existimaverint, tamien de co conquerendi
facultatem non habebunt; nisi a parocho et
vicinis suis testimonium emendatae vitae acce-
perint: Ad extremumsi proposita poena non
suffecerit; a civitate relegandi sunt. In majo-
rem autem delict I hujus: to rmidine n, C O n fu- j
les et Senatores civitatum, in foro, et passim a-
libi, catastas locari curent, quibus ab apparito-
ribus eos, qui juramenta atque execrationes in
publico cvomunt, coaerceri severe jubeant. Qui
vero sic inclusus fuerit; apparitori, priusquam
liberetur, quatuor asses exolvat. j
n pagis, delinquentes ejusmodi, qui praevia
aePastoris etadjutorum severa admonitione,
ad meliorem frugem se non receperint, prae-
diorum Dominiin custodiam, dies aliquot
pane et aqua sustentandos tradant.
4.
Patres autem et matres familias non tantum
p.1546
se ipsos, verum etiam liberos, famulos atqve ho-
mines suos juramentis atqve execrationibus abstineant.
Iidem mulctam aliamve poenam do-
mesticam, in eum, qui adversus haec deliquerit,
statuendi facultatem habebunt.
5.
Pastores et alii, qui coetum suum, curaeve suae
concreditos exemplo regere debent, si ipsi
dejerando offendiculum praebeant, neque uxores li-
beros et famulos ab ea re dehortentur, poe-
nae duplo graviori obnoxii eruunut
CApP. uIE
Dee Profanatione Feriarum.
ART.I.
7Nui diem Dominicam, aliasqve ferias indi-
ctas non sanctificaverit, neque ecclesiae
cCtui, dum cultus divinus celebratur, n-
terfuerit; pro singulis profanationis vicibus,
tribus semunciis argenti multabitur. Quivisau-
tem parochiam, ad quam pertinet, adire, in illaSa
cramenta perei perciibiove pensiones, quae Ec-
clesiae, ejusque mihistris debentur, solvere cogi-
tur. Neqve vero rustici de una parochia adaali-
am transferendi sunt.
p.1547
2.
Videant magistratus, ut subditi; dominique prae-
diorum, unt fam uli ac rustici ipsorum eccle-
fis cetum secquentens; noqne acxo uloms:
m. * 5 11
1
UA
ui durante sacra concione operibus vaca-
-verit, prima vice
1a vice, duarum semunciarum ar;
genti mulcta adficietur. IMc
Aligqui si quis consulto diebus Dominicis, a
47
12 liisve diebus festis, horis pomeridianis ope-
ri vacaverit, delictum hoc a ma gistratu eadem
poena vindicabitur. Ea tamen exci piuntur
opera, quae cum inevitabili necessitate con-
junguntur, et ad proximi, nostrum, aut no-
strorum auxilium spectant, dummodo verbo
Dei nonrepugnent, et quivis salva conscientia
a scsuscipi ca posse noverit.
959: I
Opida, quae clauduntur, nisi concio ante-
meridiana finita sit, non aperienda sunt.
Quod si quis negotia, quae moram non ferunt,
expedienda habeat: hoc ma gistratui indicabit,
utipsius permissu exire liccat. Pastoribus autem
p.1548
ecclesiae, parochiam suam extra opidum peti-
turis, velab ca reversis, item Praepositis ecclesias
paganas Praepositurae suae visitatutn profecturis
lt et habitantibus extra, opidum, qui ccclesiam
parochianam in civitate habent, sine impedi-
mento, citraque ulteriorem permissionem,
porta aperiatur. Sic neqve pecus, quod
aestate extra urbem pa scitur, solito tempore per
portam educere aut reducere interdictum est.
praetecti Regi, et quisqveMagistratus acSu-
periores, non tantum haec observari curest
sed etiam rusticos, eorumqve liberos ac fa-
mulos; in diebus festis, molestiis atque operis qui-
buscunque onerare parcant nisi tanta necess
tas urgeat, ut dummodo cultus divinus haud
negligatur, periculum in mora sit. Videant au-
tem parentes et patres familias, utliberi; iploru
ac juniores, non tantummodo concioni sacrae
in feriis, verum etiam finita concione, cateche-
scos explicationi, audiendae ac discendae piaeque
alii doctrinae exercendae, sacrisque cantilenis
canendis, in ecclesia remanendo, vacent; nisi
tenera eorum aetas, iterque nimis longin-
quum ac periculosum, hoc impediat: ita
p.1549
enim si circumstantiarum ratio hoc admiserit,
in proximos pagos congregari, et ab aedituo aut
substituto eos crudiri videant.
7.
j s quis festis diebus in civitatibus cerevisiam
ad cauponam devexerit, vel tabernam mer-
catoriam aut officinam aperuerit, vel merces
aut alia, priusquam concio pomeridiana, et in
diebus precum ordinariis, antemeridiana fini-
ta sit, venales habuerit: res deprehensae a-
mittuntur, et pauperibus applicantur. Qui ve-
ro rebus illis opus habuerit, in domo vendito-
rum eas desideret.
et quis Dominicis festisve diebus, antequam
U concio vespertina finita sit, potulenta vena-
lia habuerit: aut promserit nisi hoc in aegroto-
rum petentium usum fiat; merces quas tractat; a-
mittet emtorque a magistratu mulcta duarum sem-
unciarum argenti adficietur. Magistratus autem,
qui severitatem dissimulatione texerit, Regi
quatuor semunciis argenti mulctabitur.
9.
Quicunqve in luxuriam usumqve immodi-
p.1550
cum in feriis potulenta promserint, autpromen
da curaverint, eo nomine conventi aut publicam
poenitentia subeant, aut mulcta proximoxeno-
Vochio solvenda adficiantur, aut si, inopes fue-
rint, pane et aqua aliquandiu coercendi in cor-
ore luant. Parem poenam, quidicbus illis ebriiin-
Veniuntur, subibunt. 10.
5 juvenes, dum sacra in ecclesia celebrantur,
in coemiteriis, lusu, vociferatione aliave la-
scivia cultum Divinum profanaverint: illi qui-
bus inspectio competit, minores virgis autlo-
ris, adultiores catasta cocrcendi facultatem ha-
beant. Quod si robustiores vim opposuerint
damnum quod passi fucrint, sibi imputabunt.
Parentes autem, et patresfamilias, quiqui fuerint,
ubi hoc iis significabitur, liberos et famulos su-
osa petulantia illa arceant;alioqui ipsi profana-
tionis feriarum poenam, aliamve multam pau-
peribus applicandam sustinebunt.
II.
Ommes inhonesti lusus, ex quibus offendicu-
lum oritur, circaFestumNativitatis Christi,
aut alia tempora, ut et bachanalium grassa-
tiones sub poena severa interdicuntur.
p.1551
CAP. IV.
De Crimine laesa Majestatis
ART. I.
Qui Regi aut Reginae contumeliose maledi-
xerit, vel etiam necem ipsis aut liberis eo-
rum machinatus fuerit; famae, vitae et bo-
norum amissionem incurrat; dextra vivo ampu-
tabitur, corpus in partes dissectum rotae impo-
netur, caputque et manus in palo figetur. Si vero0
delinquens fuga supplicium evascrit, poeena haec
in effigie ipsius ex ccutioni mandabitur. Quod-
si ille Robilis, aut digniori conditione fuerit; insi-
gnia ejus a carnifice frangantur, atque heredes
ipsius, dignitate et stemmatis sui praerogativa
(Quicunqve aur consilio aut re AbsolutumHe-
reditarium Regis Imperium mutare tenta-
verit, eaddem poenaadficietur.
Qui seditionem concitaverit, milites foris do-
Mnmive conscripscrit aur conduxerit, cum ex-
teris aut indigenis adversus Regem conspira-
verit, hostesve Regis, consilio aut re juverit, pa-
ri poenae obnoxius erit.
p.1552
4.
Si quis vel militem indigenam, vel alios Re-
gis equites aut pedites injussu Regis ad ar-
ma vocaverit: existimationis, vitae aut bonorum
amissionem, pro qualitate causae subibit.
6. j
Qi bello aurseditione imregno coorta Rex ple-
bem terra ves mari militare jusserit: qui do-
mi remanserint, existimationem et bona amit-
tunt: nisi quisaetate adeo tenera, aut senectute
tam cffoeta, aut corpore adeo infirmo ac de-
bili sit, ut armis ferendis non inveniatur ido-
neus.. j 6. j
Quicunque tempore belli, sua sponte, ac ne-
mine cogente, hostium stipendia amplexus,
adversus Regem militaverit, aut hostibus con-
silia suggesscrit, aut Regis subditos, eorumve
bona prodiderit, vita et patrimonio privabitur-
Quicunqve in regnis Regis, citra specialem Re-
gis permissionem,, milites aut classiarios.
conscripscrit, cosqve e regno eduxerit, bono-
rum vitaeqve amissionem incurret.
8.
Si quis equites aut milites sibi creditos, a Rege
p.1553
exauctorari jussos, invito Rege aluerit, aut offici-
um ad jussum Regis non deposuerit, infamiam
et bonorum jacturam subibit.
9.
Si quis de regimine Regis perperam locutus
fuerit, infamia et bonorum publicatione
adficietur: Quod si sermones ejusmodi etiam
ad seditionem inRegem spectaverint: ullimum
quoqve supplicium irrogabitur.
Ou i Regis literas, mranum etsigilla falsaverit,
Wi infamia et bonorum publicatione cocrce-
bitur. 1I11. j
Oui majus vectigalaut tributum, quama Re-
etge imperatum est, susceperit, perinde ut sil
in furto deprehensus esset, plectetur-
1 I
Si quis pecuniam, merces, arma, aut alia, quae
servitiis regiis, aut militialendo destinatasunt,
in alium usum adhibuerit, aut interverteritpoe]-
nam in fama aut bonis, pro qualitate cau-
sae incurret.. 13.
Qui edictis, aut constitutionibus regiis, in ju-
et dicio alibive promulgatis ic oppoluerit, aut
alios, ut se opponant, liortatus fuerit. exi-
stimatione, vit. et bonis privabitur.
p.1554
14.
Si quis notitiam delictorum ejusmodi habens
ca non confestim aperuerit: tanquam fla-
gitii conscius, famae, vitae, aut bonorum amis-
sione, pro qualitate admissi punietur, utut ne-
qve consilio nec ope ad delictum concurrerit.
I I 15. j
ui Ministros exteros, aut Regis Magnates,
dum osficio suo vacant, invaserit, pro qua
litate causae atque invasi dignitate, vitae, existi-
mationis, aut bonorum amissionem subibit.
16.
s quis magistratum a Rege sibi praepositum
in officio invaserit: existimationis aut bo-
norum periculum pro modo admissi incurret.
7.
Quicunerve judicem, aliasve personas judici-
ales, dum in judicio Regis causas diceptant
ceciderit, aut verberaverit, vitae ac patrimonua-
missioneplectendus erit.
18.
Qui judicem minis territaverit, cive armisminitat
Vruerit, aut verba procaci a in judicio incumef-
fuderit: Judici quadraginta semuncus argenti
p.1555
mulctabitur; ad haec patrimonium ejus Regi
applicabitur. Quod si dicta famam et existi-
mationem Judicis tetigerint: infamiam quo-
qve incurret.
CAP. V
De Liberorum in Parentes, et Con-
I ijugum Delictis.
ART. I.
Si quis parentibus inobsequens, eorum ad-
hortationes, quae ad pietatem, honestatem,
temperantiam, mansuetudinem, industri-
am, parsimoniam similesqve virtutes Ipectant,
susque deqve habuerit: ejus rei legitime con-
victus, ad defunctorum parentum hereditatem
non admittetur.
2.
i quis execrationes in parentes evomat, aut
impudenti alloquio dictisve contumeliosis
cos aggrediatur: mas in vincula et opus Hol-
mae, fetmina vero in ergasterium ad dices vitae
damnabitur.
3.
Parentibus manus inferre, capitale facinus
est.
p.1556
4.
Si uxor maritum verberando laeserit: factum
hoc perinde utsi in extraneum deliquisset,
habebitur.
5.
Patri familias, liberos ac famulos suos, bacu-
lo, non autem armis castigare permittitur.
Quod si eos acic, aut cuspide vulnaeraverit, aut
membra eis fregerit, perinde ac si extrancum
laesis set, punietur.
Idem in liberos et famulos, uxoris jus erit.
R garitus, crudelitatiset sevitiae in uxorem con-
IVX yictus, holmae operis, aut alia gravi poe-
na, juxta conditionem acstatum suum coerce-
bitur. 8. H
s jxor in maritum crudelis in ergasteriumde
truditur. j
S8i marituset uxor pars2ulpa causamdissensioni
vitaeque impiae dederint: uterque memoratae sc-
veritati obnoxius erit.
10.
Dominus, qui durius, quam aequum est, famulos aut
p.1557
rusticos suos habuerit; non minus puniri jube-
tur, quamsi in extrancos delinqueret, et ab iis
perinde ut si extraneus esset, convenietur.
De Homicidio.
ART.I. I
ui alium neque per imprudentiam, neqve
4 exmoderamine inculpatae tutelae occide-
Xrit, ultimo supplicio adficietur. Sive au-
tem supplicium passus fuerit, sive effugerit, et
dum investigari ac deprehendi nequit, in pro-
scriptionem inciderit: facultatibus suis, fundo
tamen excepto, privabitur; atque hae pro di-
midia parte occisi heredibus, et pro altera di-
midia ipsius domino applicabuntur,
IM 22.
si plures manum facinori admoverin t, atque oc-
cisum una verberavarint, vulneraverint, aut
Iaescrint: omnes proscriptionem incurrent.
3.
jjus accusandi ex hoc delicto, heredibus pro-
§ ximis competit. Quod si illi crimen judicio
persequi nosint, aut non possint: domino eo-
rum causam persequi cessante, vel accusatore
p.1558
legitimo non extante, magistratus et dominus
fundi, in quo commissum est homicidium,
causam persequi cogetur; ita, dimidium homi-
cidae patrimonium, alioqui accuiatori appli-
candumad illos pertinebit. H
Nominus homicidae, cum admonitus fuerit,
IU homicidam, nisi in loco facinoris detentus
sit, adprehendi, cumque ubi cond emnatus fu-
erit, supplicio adficiendum curet. Hac in rePrae-
fectus Regius, aut qui Regis nomine potesta-
tem administrant, eum adjuvabunt. j
si Dominus ea neglexerit, Praefecto aut Proo
curatori Regis in cujus praesectura hoc ac-
cidit, illud indicabitur. Ita ille homicidam
puniri videat: Rex autem dimidium patrimo-
monium, quod alioqui ad homicidae domi-
num pertinuisset, capiet. I H
s RegisProcuratores ina gricolis Regiis. vel alii
domini in suis puniendis cura omiserint. Do-
minus villae; in qua tunc temporis occisus habi-
tabat, aut morabatur, haec curet, Ita ille dimidi-
p.1559
homicidae patrimonium, quod alias Regi et fun-
di Domino obvenisset, capiet. Procurator autem
Regis, qui officium facere supersederit, Regi,
quantum dimidium occisoris patrimonium
valet, solvere cogitur. Ad haec Fiscalis Regius
actionem ad amissionem officii adversus eum
movebit. H j
Mulieres impudicae, quae partus suos intere-
IV merint, decollentur, caputque earum pa-
lo imponatur. j
I 8.
oemina, quae per impudicitiam praegnans fa-
cta partum celaverit, nec usitata remedia,
quae sibi ac foetui salutaria sint, adhibuerit, par-
tum, qui non ostenditur, aut examinis prodiis-
se dicitur, consulto interfecisse praesumitur.
9.
pnfantes ex foeminis impudicis ac vitiatis extra
matrimonium procreati, si mortui inveniantur,
sepeliendi non sunt, antequam Pastor ecclesiae ea
dere monitus hoc magistratui indicaverit. Hic
vero incontinenti videat, ut personae, quae mor-
tuum oculis subjiciant, petantur. Quodsi si-
gna quaedam facinoris, justaeque parricidii con-
jecturae apparuerint: Dominus fundi, causam
p.1560
sicut aliud homicidii crimen persequitur.
10.
ui suum aut alienum infantem, in solitudine,
O
quam homines raro adire solent, exposuis-
se, aut reliquisse deprehensus, aut convictus fu-
erit, homicida habebitur, licet infans singulari
Dei providentia incolumis servatus sit Siveroin
via publica, prope pagum, ubi ab hominibus
facile offendi possit, cpositus inveniatur), re-
us in numellis caeditur, atqve in facie aduri-
tur. Quodsi in aedibus, aut in pago, ubistatim
ab obviis offendi, servarique, potest, expositus
fuerit: citra ustionem coercitio in numelli
irrogabitur.
II.
Si quis alium ad damnum alteri inferendum
incitaverit, aut hortatus fuerit: atqve ille
hoc modo interierit, integrae homicidi mu-
ctae nomine, ter octodenarum argenti sem-
unciarum poena ferietur: quod si aliter ei no-
citum fuerit;. reus dimidio minorem, atque is
qui damnum dedit, mulctam dependat.
: LLZL.. I
Quicunqve vero alii mandaverit, aut pecunia
cum conduxerit, ut alteruminterficiat, el-
p.1561
ve, noceat, quasi sua manu crimen hoc admi-
sisse creditur. 13. I
8 rixae aut discordiae oriantur: omnes, qui prae-
sto sunt, ad damnum et homicidium prae-
cavendum obstricti sunt. Caede vero commiss-
sa, fuga occisoris impedienda est. Sin autem e-
vaserit, omnes eum persequi, atqve omninoin-
tra octo dies cum exhibere, aut, singuli, dum-
modo solvendo sint, integram homicidii mul-
tam dependere coguntur. Quod si tantum in
patrimonio non habucrint: pro bonorum quan-
titate puniantur, aut in corpore luentes, car-
ceris vel operarun. molestias subeant.
14.
Si quis ex praesentibus manum facinori admove-
rit quod superius dictum est, observabitur.
15.
Si occisus, dum adhuc mentis compos est, occisorem
nominaverit, incusatus, qui factum
negaverit, testibus, qui de facto testimonium
perhibeant, deficientibus, juramento se
purgabit.
16.
Si qui homicidii aliusve facinoris incusatur,
testibus omni exceptione majoribus probaverit,
se die istoc, quo facinus est commissum,
p.1562
tam procul a loco delicti abfuisse, ut interje-
ctum iter uno die bis conficere non potuerit,
eoqve tempore se in templo, judicio, navi aut
conventu fuisse: illum a crimine objecto ab-
solvi oportet.
17.
Si quis per insaniam aut furorem homicidium
commiserit; capitali poena afficiendus non
est; verum ex bonis suis praesentibus aut futu-
ris, integrae homicidii mulctae nomine, sexagin-
ta quatuor semunciis argenti heredibus occi-
si mulctabitur.
18.
Idem in impubere, qui nondum decimum an-
num complevit, servabitur.
19.
Impubes inter decimum et decimum quar-
tum annum constitutus, si alium occiderit,
patrimonium suum, quod heredibus occisi ac superiori
applicabitur, amittit: ipse autem
virgis caeditur. Quodsi pupilli improbitas
et malitia notoria sit: in loco per sententiam
judicis assignato, ad dies vitae suae, operarum
molestiis mancipabitur.
p.1563
20.
Promissio caedis commissae mulctae, vel com-
positio inter homicidam atque occisi heredes
aut cognatos fieri non poterit, antequa judex in
causa pronuriciaverit. Mulcta vero, si promissio
ejus anticipata fuerit, ad occisit dominum pertine-
bit, isque causam persequi cogetur; quod ubi
facere superseederic, magistratus et dominus
fundi, in quo homicidium perpetratum est,
partes has gerant, ipsique mulctam contra le-
ges condictam aut promissam, capient.
Quicunque sibi psi mortem consciverit, ejus
patrimonium domino committitur. Occi-
sus vero, neque in templo, neque in coemiterio
clictur, nisi ex morbo aut furore violentas
sepelictur, iisi ex morl
sibi manus intulerit
quis veneno aliisve modis alium occidere
s tentaverit: ejus criminis convictus ultimo
-
supplicio afficietur. j
De Mutilatione et Vulneratione.
p.1564
ART. I.
Si quis dolo malo, aut per contemptum, al-
teri, nares, aurem, linguam, pedem, di-
gitos aut similia membra amputaverit,
oculumve excusserit aut effoderit, in hol-
ma ad dies vitae suae vinculis cocrcebitur,
aut proscriptione ferictur, ejusque bona
ro una dimidia parte laeso, proqve altera
domino applicabuntur. Quodsi inrixa acci-
derit, ut quis membris illis mutiletur, pro uno-
quoqve membro plena homicidii multa, quae
ter octodenas argenti semuncias continet, ex-
olvatur. 2. I
al quis caesim aut punctim feriendo, vel ictu
incusso alium vulneraverit, pro quovis vul-
nere, ossa non adficiente, aut plenenon adacto,
novem argenti semunciae solvantur.
3.
Si vero plaga alte adacta, aut ossa laesa, vel scis-
U sura adfecta sint, ut fragmentum sursum
prorsum movcatur, aut vusnus duplici aper-
tura pateat, veluti sicujus lumbi, surae, manus
aut alia corporis pars ictu trajecta sit, ter se-
narum argenti semunciarum mulcta locum
habebit.
p.1565
4.
Si cujus membra ex vulnere debilitata sint, ut
tamen qualicunque eorum usu remanente,
vulneratus ea contrahere possit, atqve exten-
dere, ter duodenarum semunciarum argenti multa
poraestabitur. 5.
Quod si membrum ita debilitatum fuerit, ut
nullus omnino usus ejus supersit; eadem
multa, quae pro amputato irrogatur, locum
habebit. etset.
ro vulneribus, quae veste aut crine tegi ne-
queunt, qualia sunt, quae vultui aut nani-
bus infliguntur, dimidio amplius, quam pro a-
liis plagis solvitur. I
7.
uod si defectus sequatur, veluti si os, O-
culus, aut nasus obliquatus aut detortus sit:
dimidia homicidii mulcta, ter novenas argenti
semuncias continens infligetur.
i quis alium baculo, lapide, pedibusve percur-
scrit, aut ei in capillum involarit, humive
cum prostraverit; ter senarum argenti semun-
ciarum mulcta irrogabitur.
p.1566
9.
Si quis verberibus caesus, fractis ossibus humi
jacens, cum loco se movere nequeat, curru
avehendus aut manibus asportandus sit: di-
midia homicidii mulcta, videlicet ter novena-
rum semunciarum argenti poena sustinebitur.
10.
Reus in omnibus illis casibus praeter memo-
moratas mulctas, curationis impensas chi-
rurgo solvat. Interea aegroto alimenta suppe-
ditabit, proque vitio corporis et damno, quod bo-
a4 i. i i. H I.
norum virorum arbitratu, juxta utriusque sta.
tum et conditionem aequum videbitur, praesta-
bit. II1.
ui alium in Regis domo caesim aut punctim
vulneraverit, manum amittat.
. 12. I H
j Qui alium in Regia domo, pugno baculove
sine sanguine percusserit: ei manum perfo-
rari, vulnusque ad digitos usque dilatari o-
portet.
13.
Si quis alium citra defendendi necessitatem
mordendo laeserit: vitio inde remanen-
te, damnum resarcire, et praeterea pro qualita-
te laesionis, penam in bonis subire compellitur
p.1567
14.
Qui cultrum in alium stringit, licet nemini
nocuerit, ter quinarum argenti semuncia-
rum mulctam subibit.
15.
Quodsi nocuerit: praeter ordinarias mulctas,
et ter quindenis argenti semunciis mulcta-
bitur.
16.
Si quis in domo Regis gladium aut cultrum in
alium strinxerit, animove irato sclopetum
intendens, malleum adaptaverit: ci, si inconti-
nenti deprehensus fuerit, manus, etiamsi da-
mnum haud dederit, perforabitur.
Qui praesente Rege aut in conspectu ejus, gla-
dium aut cultrum in alium evaginaverit,
aut verberibus ictibusve cum adfecerit: capi-
talem poenam subibit. I
Si quis equum aut currum dolo malo in ali-
-.. A A.
Sunm egerit, vitaeque ejus, sanitati aut membris
nocuerit: quasi manu sua damnum dedisse
putabitur, et pro qualitate admissi poena,
j corporali aut pecuniaria punietur. Quodsi per
p.1568
imprudentiam aut culpam ita deliquerit, vin-
culis cocreebitur.
CAP. VIII.
De Provocationibus ad Certamen,
et Duellis.
ART.I.
Si quis alium ad duellum sive equestre siuxte
pedestre provocaverit: cujuscunque digni-
tatis fuerit, nullo obstante praetextu, quoad
hoc impulsus videri possit, ubi alter, qui voce
aut literis provocatur, comparuerit; ambo of-
ficio suo cadunt, et bona omnia, tam mobilia
quam immobilia, imo et vitam pro qualitate
Causae amittunut.
vecundantes, qui in loco com paruerint, con-
et gressum haud impedientes, candem poenam
incurrunt. I
Q. provocationem ore aut schedula aperta
insinuaverit, trecentis argenti semuncis
multabitur. Quod si per inopiam, mulctam I-
Ilumde pe ndere nequeat: tribus mensibus invin-
culis detinebitur. Sin autem clausas exhi-
p.1569
buerit literas, excusabitur; dummodo se con-
tenta earum ignorasse juraverit.
4.
Nemini, qui in duello occiditur, sive princi-
palis sit, sive secundans, in templo aut coemi-
terio sepultura conceditur.
5.
Calumniis insectandus non est, qui provoca-
tus non comparuerit. Neqve enim existi-
matio ejus propterea laeditur, quod certamen
detrectaverit, quippe cum legibus obsequium
praestare satius esse duxerit. Quod si quis ea gra-
tia famam alterius sugillasse convictus fuerit:
ipse infamiae notam incurrat.
6.
Qui ansam pi rovocationi dederit, veluti si
ixas sine causa excitave rit, aut verbis con-
iic sis vel factis, veluti - alapa, fuiiibus,: aut
simi aodoaliquemaggressus male tractaverit,
mulctam, carcerem, osficii ami ssionem, aliam-
ve dorios em cocrcitionem, pro qualitate ad-
missi, i iqv ve dignitate ac conditione sustine-
bit; ad haec laelo per deprecationen n aliamve
declarationem, secundum judicis sententiam,
de injuria satisfaciet.
p.1570
7.
Conscii duellorum atque certaminum, veluti
caupones in diversoriis et cauponis publicis,
aut alii, qui congressibus, in quibus provocati-
oni et duello materia subministratur, interfue-
rint, in tempore, iis, qui in inlocis illis jurisdicti-
onem exercent, hoc significent, ut ita malo im-
minenti praeverti possit. Quod si id celaverint:
integram homicidii sealetrigeldi mulctam sub-
ibunt.
8.
Omnes Regis Praefecti qui in pagis et civita-
tibus, ubi dissensiones illae oriuntur, civi-
lem aut militarem jutisdictionem exercent, se-
rio, sub amissione officii atque salarii, quae hic
disposita sunt, observent. Primum autem omnni-
um duella ejusmodi pro virili impediant, laesoque
simulac moniti fuerint, satisfactionem procu-
rent
9.
Si reus sit Nobilis, aut pari privilegio cum nobi-
V ibus gaudeat: Praefectus in cujus praefectura
res gesta est, incontinenti duos nobiles proxime
habitantes, aut cum nobilibus parijure fruentes
convocet, cumqve iis in causa jus dicat.
p.1571
10.
Quod si reus militari fungatur munere: a di-
gniori belli Duce, veluti Praefecto copiarum,
Chiliarcha, hujusve Vicario, Majore, Magistro
equitum, autCenturione, qui praesto fuerit, in-
continenti statarium judiciumexercebitur.
s a Te0 alterius conditionis, injuria in pagis
admissa sit: Judex herredaestatim die quan-
quam nefasto judicium exeree bit, atqu in cau-
sa pronuntiabit. Idem, si delictum in opidis
commissum sit, a civitatum judicibus obser-
vabitur. H
ci reus sententiam ad superius judicium per
citationem appellatoriam vocare volucrit:
hoc, nisi idoneos fidejussores dederit, aut ipse
sibi fidejussor fuerit, ei facere haud conceditur.
13.
Laesus de expensis litis a reo indemnis serva-
bitur. j
p.1572
CAP.IX.
De Domestica, Ecclesiastica, Judici-
ali, iter facientium atqve arantium
Pace
ART. I.
Qui alterius aedes sive domini sive conducto
ris, quasquas inhabitat, vel in quas bo-
na sua invexit, aut etiam navigium ejus
dolo malo ingressus vel ipsum, vel ejus uxorem,
liberos, famulos, aut hospitem illic diversan-
tem occiderit, decollabitur, et caput ejus palo
infigetur. Pari modo plectendi sunt, qui ipsum
comitantur, omniumque eorum bona pro dimi-
dia parte occisi heredibus, proque altera dimi-
dia domino eorum applicabuntur.
2.
Quod si mutilando, vulnerando, aliove modo
iis nocuerit: praeter ordinarias mulctas er
quadragenarum argenti semunciarum poena
ferietur.
3.
Si postquam alterius domum quis ingressus
est, quies et concordia adsit: secutis deinde
dissensionibus, pax domestica fracta non intel-
ligitur.
p.1573
4.
Sed nec crimen fractae pacis domesticae com-
mittitur, si pater aut mater familias, liberos,
qui cum ipsis in communione vivunt, aut fa-
mulos suos in alterius domo verberaverint.
j 5
inimicus a se invasum, etin alienas aedes se
recipientem, persequatur: vis ei facta perinde
habebitur, ut si in fugientis aedibus illata foret.
2i quis alterius mensam, parietem, fores, exc-
dras, fenestras, carumve valvas, aut alias ejus
res mobiles acie aut cuspide sciderit, aut fe-
nestras ejus, in domo ipsius vel extra eam consi-
stens, fregerit: non tantum de damno tenebi-
tur, sed etiam ter quadragenarum argentisem-
unciarum mulcta ferietur. j
i a
I
ui domum Regis, muro, fossa, asseribus aut
r n
4 -o
i t
porta munitam transcenderit, ultimo asfi-
. 8
5
cietur supplicio.
ui in domo regia, cellarum fores, velalia clau-
stra ruperit, aut coque uo, cellario, aliive ad
p.1574
quem administratio pertinet, vim fecerit, ca-
pitalem poeenam incurrit.
9.
Si quis alium in suis aedibus injuste vinxerit,
aut uxorem ejus, liberos, famulos, aut ho-
spites per vim atqve injuriam abduxerit: ipse
et singuli criminis socii, ter quadragenarum
scmunciarum argenti mulcta ferientur.
g dem juris erit, si quis in alienis aedibus, aut in
platceis, via, agro, aut silva adprehensus, invi-
tus alio abducatur.
Caeterum violentae abductionis mulctae, pro
numero finium in campis occurrentium
non multiplicantur: sed si quis pervim abdu-
I
citur, non plura, sed unum violentiae erimen
committitur.
Si i latro, in silva locove abscondito, vel ju-
xta viam publicam transceuntibus insidians;
aut alius qui aedes alienas effringit, hominem oc
ciderit: in facinore comprehensus ultimo adfi-
citur supplicio ac rotae imponitur, ejusque bo-
p.1575
na domino atque occisi hefedibus applican-
tur.
13.
Quod si effugerit: proscriptione ferietur. sin
autem adprehendi possit, memoratam poe-
nam subibit.
14.
Alioqui, in persecutione latrocinii omnino
id observabitur, quod supra capite sexto,
ubi de homicidio agitur, dispositum est.
Latro, quialio vulnerato, in facinore non ad-
prehenditur, a vulnerato accusatus, juramen-
to sc purgare, seqvein locoistoc, cum delictum
admitteretur, non adfuisse, probare cogitur.
yuicunque in templo, coemiterio, judicio, vel
A. alio in loco, ubi jus redditur, arma in ali-
quem capesserit, manum in cum levaverit, ver-
ba minacia in cum per iram effuderit, telove
ciminitatus fuerit, etiam sidamnum non dede-
rit, ter denis argenti semunciis, quoties sic de-
liquisse constiterit, multabitur..
17.
Si vero caesim punctimve feriendo sanguinem
p.1576
eliciens, vulnus inflixerit, non tantum pro vul-
nere legitimam mulctam incurret, sed etiam
ter quadragenis semunciis argenti mulctabitur.
18. j
uod si pugno, manu, baculo, aliove modo
percusserit: legitimami mulctam sustine-
bit.atque ob fractam pacem ecclesiasticam aut
judicialem, ter quindenarum semunciarum ar-
genti mulcta ferietur. I
Q.i quis in judicio adversarium suum, dum
V ibi invicem postulant, aggressus fuerit,
aut verberaverit, manusve ei intulerit; non tan-
tum ob fractam judicii pacem legitimis mulctis adfi-
cietur, sed etiam propter ejusmodi temeritatem
factiqve atrocitatem, catasta, carcere, aut gra-
vi poena pecuniaria, pro facultatibus, statu et
conditione sua coercebitur.
I 20. j j
S i quis nuntiis citationis, dum vocationem in
ius insinuant, convitiis, minis, factove ipso
aggrediatur: fractae pacis judicialis mulcta fe-
rietur.
21.
Si quis Pastorem Ecclesiae, ministerio suo in ec-
p.1577
clesia aut coemiterio vacantem, verberibus aut
plagis aggressus fuerit; vitae ac bonorum amis-
sionem incurrit. Quod si iisdem in locis, ante,
vel post ministerii exercitium aggressio facta
sit: mulcta, quae solveretur, si alia persona vim
eam passa esset, duplicabitur.
22.
Qui alium die festo vulneraverit, praeter or-
dinariam poenam pecuniariam, profanati-
onis quoqve mulctam subire compellitur.
23.
properax ecclesiastica, item judicialis spectanda ve-
2 nit, dum quis recta ad templum aut judici-
um proficiscitur, et deinde recta quoqvea tem-
plo autjudicio domum revertitur: dummodo
neqve a via discedatur, neqve alia suscipian-
tur negotia. IM
24.
Si quis insontemin via ad forum du cente, vel
in foro ipso, velin platca, aut iterfacientem, vel
rusticum aratrum tenentem verberaverit, fer-
rove punctim aut caesim laeserit: praeter ordina-
rias multas terquadragenarum semunciarum
argenti poenam dependat.
p.1578
CAP. X.
De Damno ex armis alienis illato,
et de Pauperie.
ART. I.
Si quis arma, gladium, culcrum, baculum, sci-
pionem, aut telum, quo noceri possit, alteri
qui cum alio rixatur, commodapverit, eaque
occasione damnum acciderit: commodator,
ubi commodatario fuisse nocendianimum, si-
visse convictus fuerit, dimidio minorem mul-
tam, quam qui damnum dedit, subire compel-
aut canis solutus, alteri
Qi alienus equus, bos,
sine ipsius culpa damnum dederit: dominus
animalis, impensas curationis chirurgosolvere
n cogitur. Si vero vitium vel defectus in corpo-
ro Felinquatur, multam pro qualitate causae sub-
ibit. mp
Si homo, ab equo alieno, aut pecude, quamju-
reae haberelicet, occidatur: dominus anima-
lis trium semunciarum argenti mulctamdepen-
dat, simulqve juret, se illam animalis sui indolem
ignorasse. Quod si pecus, quae adhuc in posses-
sione ejus est, pauperiem ejusmodi iteraverit: se-
p.1579
cundum facultates suas, heredibus defuncti
satisfacere cogitur.
4.
Si quis feras bestias, veluti lupos et ursos alue-
rit: dominus et possessor animalis, damnum
qualecunqve datum fuerit, perinde ac si ipse de
disset, reparare compellitur. I
Si unius pecus, alterius pecudem, morsu, cor-
nu aut calce occiderit: pecudis, quae paupe-
riem dedit, dominus, dimidiam partem pretii a-
nimalis perempti, domino ejus solvat, dummo-
modo animalinterfectum, pecudema qua occi.
lum est, valore exaequetaut superet. Sinantem
minoris valcat: integra aestimatio praestabitur.
Si canis alienam pecudem morsu interfecerit,
velin paludem egerit: dominus canis, prima
vice, dimidiam damni partem feret. Quod si
iteratum hoc fuerit: quavis vice de toto da-
mno tenebitur.
CAP. XI.
De Damno ex casu fortuito et
improviso.
p.1580
ART. I.
Si quis casu improviso invitus alterum occi-
derit, cum neque occisum neque alium lae-
dere cogitaret: interfecti heredibus qua-
draginta semuncias argenti solvat: quo facto
liberabitur.
2.
Si quis ignorans atque invitus casu improvi-
so alium vulneraverit: chirurgo curatioris
fumptus, vulneratoqve dum curatur victum prae-
8: A - HI
stabit, nullique mulcta gravabitur- I
j S: duobus arborem in silva cedentibus, uni-
15 ascia ligno excussa alterum laescrit, at-
que ille juramento se purgaverit: cum casu for-
tuito damnum sit datum, nihil mulctae nomine
-
praestabitur.
.
;
Si quis supra aedes, navim aut septa aliena
telis tormento emissis, aut projectis, aliquem
invitus vulneraverit, laeserit, aut occiderit: cae-
de commissa, heredibus occisiquadragintascm-
uncias' argenti, et domino viginti solvat. Pro
vulnere vero et plaga, dimidio minus, quam
p.1581
daturus erat, si dolo sic deliquisset, praestabit.
5.
Si qui animum nocendi habet, per iram, cae-
sim punctimve intentato ictu quempiam
petens, alium pro alio feriat: factum hoc ad ca-
sum improvisum haud pertinebit. E
H Si duo luctandi animo brachiis congredian-
ettur, aut manibus consertis periculum viri-
um faciant, aut simile quid citra iram mutua
voluntate suscipiant: uterqe sibi caveat. Quod
si alteruter eorum laesus, alterum doli suipe-
ctum habuerit: qui insimulatur, sine voluntate sua
hoc factum esse juret. Ita non nisi de impensis-
chirurgo solvendis, ac sumptibus curationis te-
nebitur. M
Si bombarda aut sclopus, quem quis intentum
aut oneratum deposuerit homini noccat: jis
qui ca deposuit, dimidio minorem mulctam,
quam soluturus erat, si ipse per imprudentiam
damnum dedisset, dependere cogitur.
8.
Si qui alterius bombardam aut sclopum
p.1582
manibus tractat, illud oneratum esse ignorans,
emisso telo, cuiquam nocuerit: posteaquam i-
gnorantiam juramento asseveraverit, damnum
absque dolo per imprudentiam dedisse censebi-
tur; coque nomine, sive mors sive vulnus llatum
Eerit, scut proptor damnum ex casu improviso
datum tenebitur. IMM
s quis in alterius putco aut fovea, quae sicut o-
portet, in area alicujus domestica, aut in pla-
tea obsepta noneest, velin fodinalutosa sepimen-
to non circundata, neca via publica quatuor de-
cim orgyjis distante, submersus fuerit: universi ad
quos aqua pertinet, aut qui luti foveas pararunt,
heredibus extincti quadraginta semunciis ar-
genti multandi suust.
I II IO- h
ulla vero multa incurritur, si quis in aqua ad
usum molendini collecta, aut in piscina sub
mersus perierit, aut ex superiori aedium conti-
gnatione deciderit, aut aedes in ipsum corrucrint.
j II.
lii des, quae eriguntur, cumveteres, tum novae,
Aitafirmandae sunt, ne cuiquam damnumin-
ferant. Quodli illi, quiaedificium erexerunt, an-
p.1583
tequam ab illo discedant, huic rei non prospe-
gerint: aedibus deinde in aliquem corruentibus,
heredibus occisi quadraginta semuncias argen-
ti solvant.
12.
Si domo ruinosa corruente homo perierit: de
minus, qui ut damnum praecaveret, admoni-
tusprobatur, quadraginta lemunciarum argen-
ti poenam heredibus occisi solvere, damnumque
reparare cogetur.
3.
arentes, per quorum incuriam, infantes, qui
E caverc iibi nequeunt, aqua submersi sue-
riut, aliterve interierint, publicae poenitentiae
sint obnoxii, pauperibusque proviribus faculta-
tum suarum, aliquid crogent-
14.
arimodo parentes, qui perincuriamin somno
liberos iuos incubando necaverint, pu-
blica mpoenitentiam agent, et prima vice pau-
peribus aliquid dabunt. Quo- si delictum ejus
nodi iteratum fuerit: reus in bonis et vita
pro causae qualitate et circumstantiis poe-
nam luat.
p.1584
15.
Si infans alienus dormientis incubitu suffo-
cetur: prima vice delinquens in ergasterium
detruditur, iteratoque delicto, ultimo adficie-
tur supplicio.
CAP. XII.
De Defensione Necessaria.
ART. I.
Quicunqve verberibus et plagis per vim in-
vaditur, vitam ac bona sua, quocunqve
telo possit, defendere haud vetabitur.
2.
Si qui animo occidendi, hominem invadit, aut
nnocendi gratia ad aggrediendum compositus
ei in via ses objicit, ipse occidatur: suo facino-
re perit. Alterautem qui vitam suam servavit,
ab accusatione abiolvitur. j j
s E a
Si qui discordia sibi cum alio coorta, pacem
poscit, et dum evadendi copiam non habet
oppressus, vulneribus et plagis adficiatur: is qui
ad vitam servandam alterum occiderit, proscri-
ptionem haud incurrit: occisi tamen heredibus
quadraginta semunciis argenti multabitur.
p.1585
4.
Si adulter, cum aliena uxore in adulterii lecto
deprehensus, accepto vulnere, vivus quidem
evascrit, sed nihilosecius demde ex vulnere de-
cesserit: suo facinore moritur, et maritus abs-
solvitur. Quod ssadulter ante obitum a Pasto-
re ecclesiae, absolutionem acceperit: in coemi-
terio sepeliri poterit. Sin autem in adulterii le-
cto occisus fuerit: maritus vestem et lintca cru-
enta, in quibus eum interfecit, injudicio produ-
cat. Ita occisus suo scelere periisse censebitur,
et corpus ejus extra coemiterium sepelietur.
Si adulter extra adulterii lectum occisus fue-
rit: licet adulterium manifestum sit, idem
quod in alio homici a servabitur.
Moderamen inculpatae tutelae observasstenon
aVae intelligitur, qui in rixa oppressus, ces-
sante jam certamine, convitiis aut minis, pu gnae
redintegrandae ansam praebens, adversarium in
terfecerit j j
7.
Si qui noctu, alienas aedes furandi animo ef-
p.1586
fringit, ab eo, qui res suas defendit, occidatur:
suo facinore moritur.
Qiqui inculpata defensione utitur, commissa
caede, judicii exitum metuens, fugerit: sta-
cim ut in tuto erit, causam pro sui d efensione
persequi cogetur; quod nisi fecerit, homicidii
reus habebitur.
praesectus aut Procurator Regis in'cum, qui
in homicidii mulctas condemnatus est, pa-
cem Regis ante publicare nequit, quam mulctae
actori solutae, aut nemine ad quem ex defuncti
heredibus pertineant, extante, in jure depositae
jerede- defuncti, si occisori, qui multas ho-
E micidii, in quas condemnatus est, solvit, ho-
stlem inimicitiam, denuntiaverint, aut denun-
tiandam curaverint, ter quadragenarum ar-
genti semunciarum poena feriuntur, mulctas-
qve acceptas occisori restituunt.
CAP. XIII.
De Stupro.
p.1587
ART. I.
Si quis foeminam compresserit, stuprator do-
mino viginti quatuor, foemina vero duo-
decim semunciis argenti multantur, ambo-
qve publicam poenitentiam subeunt. Si per in-
opiam, multam illam solvere nequeant; pro vi-
ribus bonorum punicndi et carcere coercen-
di sunt. Quod si n uptias nterse contraxerint:
stuprator quatuor semuncias et drachmam ar-
genti; compressa vero dimidio minus depen-
det, neuterque publicae poenitentiae obnoxi-
us erit- 3. I
T utor, qui pupillam suam, aut curator, qui
viduam, cujus curam gerit, stupraverit,
cam si caelebs fuerit, dummodo ea velit, uxor?e
ducat, aut si nubere ei nolit, praeter mulctas
superiorisolvendas, amissione dimidii patrimo-
nii, pupillae aut viduae applicandi feriatur. Quod
si uxorem habens ducere impediatur: totum
patrimonium, ex aequis partibus inter illam et
dominum dividendum amittat.
81 suspicio acrumor i nari cum foemina im-
et3 pudicam ac turpem consucetudinem inter-
caedere: non tantum conversatione mutua ab-
p.1588
stinere, verum'cetiam, si innupti sint, ex opido
parochia, imo herreda a se invicem discedere ju-
bendi sunt. Quod si facere hoc recusaverint:
disciplinam ecclesiasticam subeant, atque a Magi-
stratu suo puniantur.
eti qui filiamalicujus, ipse aut per alium, uxorem
petit, ei vitium, priusquam sponsalia celebren-
tur, aut responsum detur, obtulerit: llam omni-
no uxorem ducere cogitur, dummodo stupra-
tae parentes vel tutores in matrimonium con-
senserint. Sin autem dissentiant: eam secun-
dum facultates suas dotare compellitur.
Ie em juris est, si quis aliamvirginem aut vidu-
am, quae antea honestae existimationis erat,
stupraverit. Quod si factum infitietur, et ab il-
la convinci haud possit: juramento se purgare
cogendus est. I
5
oemina, quae vitii sibi oblati marem' insimu-
lans, atqve ita propriam turpitudinem con-
fessa stupratam se dixerit, si de corpore delicti
non constet, factum probare, aut ob mendaci-
um, trium marcarum multam subire cogitur.
p.1589
7.
Pari modo mas, que ui cum foemina honesta se
rem habuissse dixerit, si factum non pro-
baverit, trium marcarum multam incurrat.
8.
Si quis tres pluresve honestas virgines aut vi-
duas, alias post alias stupraverit; non tantum
memoratae poenae obnoxius erit, sed etiam capi-
tali supplicio, aliave poena gravissima afficietur,
ut eo exemploo alii ab ejusmodi facinore deter-
reantur. j
0.
Qi vero cumfoeminis, quae male audiunt ita rem
habuerit, poena pecuniaria aut carccre pu-
nietur. Fooemina autem, quae tertio sic deli-
querit, certissimam numellarum poenam in-
currat.
IO.
Si filia viri honesti seu ecclesiasticae seu civilis
conditionis, stuprum sibi inferri patiatur:
tutor ejus, nisi ipse et cognati ciignoverint, il-
lamad dies vitae in custodiam dare, bona ejus
omnia ad se recipere et retinere, iisque utifrui j
poterit, quoad eam ita in carcere et custodia
p.1590
detinuerit. Art ubi illa decesserit, bona proxi-
mis heredibus liberisve legitimis restituuntur.
Qui vero ejusmodi viri honesti viduam aut fili-
nimstupraverit, infamis habebitur, nisi ex tuto-
ris et cognatorum contensu ac voluntate eam
uxorem duxerit. j
j j II. j
Qu in domo Regis foeminam stupraverit, si
et
Whdem in osficio exhibendam jurato promi-
ferit, duorum digitorum abscissione punietur.
j 12.
Quifoemi nam, cui penuarii, vestiarii, arcae num
mariae, aliarumve rerum custodiendarum
claves commissae sunt, compresserit, siin eadem
domo cum illa in servitio sit, poenae furti mani-
festi obnoxius erit, I
3.
i quis ad personam, secundo, vel secundo et
tertio, vel tertio gradu cognationis aut affi-
nitatis conjunctam, impudicam habens con-
suetudinem, prolem susceperit: Praefectus Re-
gius, aut quisquis eorum magistratus erit, cau-
sae istus nomine poenam pecuniariam pro ex-
tremis patrimonii viribus deteFminet; atque il-
li deinde relegatione puniantur. Quod
p.1591
si relegati emigrare nolint, ultimo feriuntur
supplicio. Iterato vero delicto, citralspem gra-
tiae capite plectendi sunt.
- I 14.
Qui in gradibus cognationis aut affinitatis ju-
Nre divino prohibitis, ncestum commiscrint,
ultimo adsficiuntur-supplicio. Quod si incestus
cum patre et filio, matreet filia, aut a patre cum
filia, vel a filio cum matre admissus fuerit: ca-
davera capitibus amputatis igne exuruntur.
79.
ae odomiae seu concubitus contra naturam
commissi- pona est rogus et ignis
357
731716c6.
-
Qui: virginem aut viduam honestam vi stu-
- prasse convictus fi uerit, capite plectatur, a ut
si adprencendi nequeat, proscriptione feriatur.
Quod si vita ei condonetur: stupratam, cum
ipsius, tutorum et cognatorum consensu, u-
Xorem ducat. Sin autem dissenserint, ex utri-
usque partis cognatorum consilio et arbitratu e.
am dotabit. I
17.
Qui aliam post aliam vi stuprasse convinci-
tur, si nullam ex iis duxerit, citra spem
p.1592
gratiae, capitali ferietur supplicio.
18.
Qui foeminam vi stuprare tentaverit, si auxi-
lium inclamantis vox audiatur, caroque
nuda appareat, aut vestimentum laceratum in-
veniatur, supplicio capitis subjacebit, licet deli-
l
ctum non consummaverit.
j Foemina, quae vistupratam se ait, simul ac pe-
riculo liberetur, de vi sibi facta, apud vi-
cinos, et mox in judicio querelam proponat:
ita eam vim passam esse praeesumtio erit. Quod
si taccat, donec res in vulgus exicrit, et vicini;
virum illum cum foemina istac rem habuisse,
camve gravidam esse resciverint: illam, cuman:
te conquesta non sit, vi stupratam esse, verita-
ti haud congruit. j
1
H S a foeemina stupri violenti accusatus, in judi-
Ccio absolvatur: eajus suum omne, quodex
stupro illi quaesitum erat, amittit.
Stuprum, quodf ceminae per viminfertur; exi-
stimationem ejus haud minuit.
p.1593
22.
Qui celebratis sponsalibus, sponsam repudi-
ans, aliam uxorem duxerit, regnis terrisque
Regis excedere cogitur.
Mannritus auc uxor, qui cum alio aliave matri-
monium contraxerint, capitali supplicio
puniuntur. IMM
Maritus, cujus uxor, aut uxor, cujus maritus
in vivis est, si manifesti adulterii in quo
deprehensi sunt, convincantur, ad extremas
pagrimonii vires usque puniendi sunt. Si de-
ctum altera vice iteraverint, praeter ejusmo-
l
d
li poenam in bonis subeundam, relegatione
plectantur. Quod si tertio in delicto depre-
hensi fucrint: maritum decollari, uxorem vero
aqua suffocari oportet. Judex vero, ubi coram
ipso adulterium probatum erit, Praefecto
legis, domino fundi, aut aliis quibus delicti
vindicandi necessitas incumbit, hoc denun-
tict. 25.
gi marituset alterius uxor, quibus manifesta
atque impudica consuctudo in vicem intercedit,
spreta admonitione, consortio non abstinen-
p.1594
tes, turpem vivendi morem continuaverint:
maritus decolietur, uxor autem sacco. insuta
aquis mergatur.
20.
gi ua persona eo audaciae progrediatur, utad
faliam confessionem, pubsicam poenitentiam
-
subeat, foemina fallum infantis genitorem inen-
tiente, aut mare ralio pro patre infanus se ge-
rente: ubi deinde alium, verum susceptae prolis
patrem esse constiterit, persona falsum con fes-
la, dummodo intra proximum trimestre spati-
um veritatem aperuerit, gratiam hactenusim-
petrabit, ut propter icandalum admissumpu-
olicae poenitentiae obnoxia sit. Sin autem ra-
tionem hujus rei non habens, falsam confessi-
onem 'coram coetu ecclesiae edidisse legitime
convincatur: citra spem gratiae numellis punie-
tur ac relegabitur. Persona vero, quae primt
falsae confessioni causam dederit, mendax at-
que infamis habebitur, ac bona ipsius, donu-
no applicabuntur.
27.
Quodsi inops fuerit: ad vincula
damnabitur.
p.1595
28.
Foemina quae se matrem infantis professa,
mendacium in poenitentia publica confes-
sione sua consfirmaverit, in crgasterium da-
mnatur.
29.
Si mulieres impudicae, ad alia loca, ubi igno-
tae sunt, sub tempus puerperii se conferant:
illi, qui aedes suas iis commodaverint, eas post
artum non ante dimittant, quam magistratui
loci hoc indicaverint; ut ita de mulieribus istis
impudicis, de patre infantis, etp reliquis circum-
stantiis, quarum noditia ad cognitionem cau-
sae requiritur, aliquid certi cognosci possit, alio-
qui, si hoc intermuscrint, a dext remas fa cultatu m
suarum vires usque puniantur. Quod si parochus
simulatque infans baptizatus fuerit, Magistra-
tui ac Praeposito herredae id significare negle-
xerit; citra spem veniae, officio Iuno movebitur.
ui lupanar scortandi animo ingreditur, ibi
deprehensus prima vice carcerem octo di-
erum lustinebit; iteratoqve delicto tempus cu-
stodiae duplicabitur. Mulicr autem, quaelibidi-
nis causa in cijusmodi aedibus moratur, vel nu-
mellarum, vei ergasterii poeenae subjacebit.
p.1596
CAP. XV.
De Violentia ac Vi Publica.
ART. I.
Si quis violentiam et vim publicam inferat:
praeter damni reparationem, ter quadra-
genarum semunciarum argenti: mulctam
sustinebit.
2.
Qui alienam domum re deliberata consulto-
que ingressus fuerit, fractisque aedium par-
tibus, pecudem, vestes, arma, aliasve res rusti-
co, seu domino, ejusve famulis abstulerit, vim
publicam comumittit.
3.
Si vero hospitis apud agricolam diversantis e-
qui, aliaeve ipsius res auferantur: vis publi-
ca in agricolas, rapina vero in hospites com-
mittitur.
4. j
ui alterius domum ingressus apes inde aspor-
I..
H
b. a
et tatas occiderit, ac mel abstulerit, de vi pub-
lica tenebitur..
Qui alterius domum absque autoritate judi-
cialis sententiae effregerit, sive illa in pro-
p.1597
prio ipsius, sive in proprietarii solo aedificata
sit, visipublica in domioum aedium com-
mittitur.
6.
Idem in omnibus aedificiis, aut receptaculis,
custodiendi pecoris causa positis, item in se-
gimentis, jusqve generis aliis structuris serva-
bitur.
7.
Si quis post legitimam renuntiationem, elapso
conductionis termino non migraverit, aut
in aedibus, in quibus nihil juris habet, quaeve
illi abjudicatae sunt, invito domino remanserit,
violentiae a se commissae multas dependet, do-
minusque non exp
pectata ulteriori sententia, cum
expellere poterit
S.-
mc vi publica tencbitur, qui pontes publicos,
84 aut scamnum judiciale consecuerit autre-
sciderit. j 9.
eti quis piscatoria sepimenta, aut retia ante ru-
M. perit, s uam sententiam legitime pro sc ob-
tinderit, de vi publica convenietur.
10.
Si quis alterius aratrum, rastros, et occas cor-
p.1598
ruperit, aut lora, fraena, temones aut similia in-
strumenta, rustico, dum opus facit, consciderit:
de vi publica tencbitur.
11.
Si quis equo insidens alterius fruges concul-
caverit, aut agrumalienum ingressus, grege
immisso depascendae. segeui causam dederit: de
vi publica tenebitur. Idem jurisest, si quis gre-
gem in pratum alienum immissum ibi per vim
pascat. 12.
uodsi pecus, ex improviso inalterius agrum
per imprudentiam atque incuriam pasto-
rum, immissum fuerit: dominus pecoris de da.
mno tenebitur, seque ignorante atqve invito
pecus immissum esse jurabit.
a73457.
- 4f.
3
Gre- boum, equorum et suum, paucioribus
quam duodecim capitibus non constat.
H
Si fruges alienae aut prata, aminori pecudum
Vnumero, quam qui gregem efficit, depascan-
tur: vis publica non arguitur: damnum vero
bonorum virorum arbitratu resarcietur; ad
haec dimidio minor multa, quam pro vi publi-
ca, irrogabitur.
p.1599
15.
Si quis sc invito atqve ignorante hoc factum
cile juraverit, de Iolo damno tenebitur-
H 36.
Si quis in campo partem habens, in alieno a-
gro aut prato pecus suum pascendi gratia
eoercuerit: praeter damni reparationem poe-
nam dimidio minorem, quam pro vi publica
subire compellitur.
17.
Qvero equo aut curru peregre vehitur,
aut pecus suum ante se ad pagum aliove
propellit;. in agro compascuo, tain interdiu,
quam noctu, pecoris reficiendi gratia ibi mo-
rari non prohibebitur. Sic et in fundo pecu-
liari saxis aut fossa disterminato pecudem pa-
stu reficere licebit.
ui pecora per arva propelli, ibi pastu
ea reficiendi jus non habet. Si vero
pecus, dum per arvum agitur, invito eo, qui
illud propellit, ibi damnuin dederit: luc de
damno duntaxat, non autem de nulata tene-
bitur. Quod si dami um dolo sit datum: prae-
p.1600
ter illius reparationem, mulcta dimidiominor
quam pro vi publica irrogabitur.
19.
s quis pecus alienum in frugibus suis aut pra-
-l to adprehenderit: dominus. pecudis, qui in-
tra sepimenta aut in via publica supervenerit,
illud invito adprehcendente abducere nequit,
cum alioqui in rapinae crimen incideret. Quod-
si pecus, ubi ad aedes adprehendentis. pervene-
rit, a domino cducatur;, vis publica committi-
tur: neque vero alius quam educens. conveni-
endus est.. I I
CAP. X.
De Rapina.
ART. I.
pui rapinamrcommiserit, praeter restitutio-
4 nem simpli, etiam de duplo tenetur, et
r praeterea triummarcarum multam subit.
j 22. I
uicunqve alteri pileum, pallium, chirothe-
Ccam, aut alias res, quae manu ab eo tenen-
tur, eripuerit, rapinae manuariae nomme: con-
venietur.
3.
Si quis alterius domum ingressus, ex pecoribus,
p.1601
vestibus, armis, aliisve rebus quid abstuleritae
propter rapinam domesticam multabitur.
4.
Qui sepimenta aliena ingressus, pecus, foenum,
et frumentum, materiam, aliasve res inde a-
moverit, ob rapinam gregariam aut campestrem:
ad poenam obligabitur.
5.
Quicunqve alterius pratum, ab una extremi-
tate ad alteram usque, demessuerit, aut fru-
ges alienas eo modo desecucrit, et quae demes-
sa sunt abstulerit, de rapina agraria tenebitur.
6.
Si foeno aut frumento a pluribus avecto, ra-
pinae nomine condemnatio facta sit: non
sufficiet, si unusaut altereorum quid restituerit,
se nihilamplius avexisse contendens: sed singu-
li rapinae tenentur, donec solidum, quod abla-
tum fuerit, restituatur.
s. I
I w. - H
r
Qin autem, qui in alienum pratum aut arvum
falcem immisit, se in bona fide fuisse, cum
ea ad se pertinere crederet, juramento assevera-
verits solius foeni aut frugum aestimationem
praestabit, multam vero non incurret.
p.1602
8.
Quod si praevia legitima citatione, antequam
falcem in pratum, aut arvum immittat, vel
eo ipso tempore, quo metit, inhibitio fiat, et
sententia contra ipsum pronuncictur: rapina
committitur. I IMMH
j 9.
I... -. B
Si quis segetem alienam, quam alius in agroa
se arato, nulla lite sibi mota, seminavit, ante
,
medium aestatis ei haud abjudicatam, desccuc-
rit: licet agri a se demessi dominus sit, rapina ta-
men agraria committitur.
Quoda sata ante mediam aestatem abjudicata
non fuerint: messis ad cum, qui aravit ac se
vit, pertinebit, ut tamen domino fundi, pensio
agraria ab copraestetur. Sin autem ante medi-
am aestatem sententia judicialis pronunciata, et
fundus aranti ac serenti abjudicata sit, hic ve-
ro nihilosccius falcem immiscerit, rapina com-
mittitur. 11.
S quis lite sibi haud mota agrum alienum do:
mino fundi tacente araverit ac conseverit: a-
grum sibi bona venia concessum esse legitime
p.1603
probet. Quod si in probatione defecerit, e se-
mentiatqve labore nihil accipiet commodi. Sin
autem agrum, quem bona fide suum esse crede-
bat, ex justa ignorantia consevisse juraverit: sa-
torum quidemimpensas recuperabit, laborum
vero sumtibus carebit. H
I 12.
ui alienum agrum, arando denormaverit;
posteaquam ducto funiculo legitima men-
sio facta fuerit: invasor habebitur. Quodsile-
gitime ductus non sit fumculus: neqve invasio-
nis crimen commirtitur, nec mulctae debentur;
modo se non amplins arasse, quamante aratum
invenit, juramento asseveraverit. Sin autem ju-
rare non ausit;aestimationem fructuum, qui in
terra per aratrum injuste detracta nasci potuis-
sent, ex bonorum virorum arbitratu praestare,
dominoqve suo trium semunciarum argen-
ti mulctam erogare cogitur.
13.
Qui alienam segetem aratro vertit, trium
marcarum mulctam incurrit, licet solum ad
ipsum pertineat.
14.
Qui post legitimam inhibitionem judicialem
p.1604
ex agro aut silva, fructus, frumentum, foenum,
materiam, lignum, aut simile quid ante avexe-
rit, quam vel in causa pronunciatum fueus,
vel consensum adversariiimpetraverit, rapinae
crimen incurrit.
I15.
s8 quis alienam silvam, in qua parrem nonha-
a7 pet, ingressus, ibi quid ceciderit, atqve
in currum imposuerit: dominus, qui ci, vel
in ipso furtivo caedendiactu, vel antequam in
viam publicam perveniat, deprehenso, caesa ab-
stulerit, rapinam non committit. Quodsi cum
viam publicam jam attigerit, autorema quo ju-
re ea accepit, nominaverit; alter eum detinere non
poterit, verum aedes ejus cum ipso ingredietur,
testibusque adhibitis res avectas oculis subjiciet.
Quo facto, nisi autorem suum laudet, rapinae
aut furti nomine convenietur.
16.
ydem servabitur, si quis fruges aut foenum ve-
I hens, co modo deprehendatur.
Si qui in alterius solo. tugurium aut aedificium,
iuile, sepem aut simise quid, erexit, eo no-
mine conventus, sub primumjudicii diem aedi-
p.1605
ficata aut erecta sustulerit: ab actione absolvi-
tur: dummodo se bona fide aedificasse, propter-
ca quod solum suum esse crederet, juramento
asscveret. Quod si aedificata aut posita intra ter-
tium judiciumhaudtollens, sententiam expecta-
verit: trium marcarum mulctam incurrat.
18.
ui in solo suo nondum legitime evicto, dum
etillud in alterius possessione est, aedifica verit,
licet deinde suo jure solum evicerit, tamen fun-
di possessori in tres marces condemnabitur,
quippe cum eum poslessione dejecerit: domiub
vero multa non solvitur.
10. H
Si quis in via publica alteri vim fecerit, equos
vel jumentum ei auferendo, vel currumever-
tendo, vel aliter impediendo, quo minus res suas
avehere possit, ut ita cas ibi relinquere cogatur:
is qui facinus hoc admiserit, siveresillas abstule-
rit, live reliquerit, de rapina tenebitur.
20.
uodsi alter res suas agnoscens eas ad se rece-
Vperit, de rapina rerum recuperatarum e-
um convenire non poterit.
p.1606
21.
Qui equos, autalia a se rapta domum suam
perduxerit, spoliato, qui sequitur, in domo
ejus praesentibus testibus suum cognoscente,
licet raptor ea dimiserit, de rapto tenebitur, si
dominus attestantibus iis, qui cum spoliatum
esse norant, ca invenerit. I
22. j
e rapina non tenebitur, qui alium impedit
ac prohibet, quo minus per pratum et a-
grum, qua jus agendi non est, agat, quantum-
vis alter currum et res suas ibi relinquat.
CAP. MI. j
De Latrocinio.
ART. I.
snyui iter facientem per insidias spoliaverit,
Ae resque ereptas occultaverit, latrocinii
et reus erit. Quod si incontinenti aut po-
stea deprehensus facinoris convincatur: pali
et rotae supplicio ferietur, ejusque bona cum laeso
satisfactum fuerit, domino applicabuntur.
2
Qui naufragum spoliaverit, poenam latroci-
nii incurrit.
p.1607
3.
Si quis cadaver occisi, veste, armis, argento,
auro, aut pecunia spoliaverit: ter quadrage-
nis argenti semunciis multatus, duplum rere-
reptae valorem praestare cogetur.
S quis trunco, cista, aut armario, in quo
pauperum ecclesiaeve pecunia, vasa autor-
namenta asservantur, in templo effractis, inde
quid surripuerit: sicutlatro palo ac rota punie-
tur. Sin autem quod claustro non asservatur,
veluti vestes altaris, candelabra, coronas aut
similia, Ecclesiae rap uerit: furcae supplicio adfi-
cietur. Quodsi res viliores fuerint, veluti can-
delarum brachia, subselliorum claustra, cardines
etcsimilia; numellarum poena, et ad dies vitaevincu-
lis operisque cocrcebitur.
CAP. XVII.
De Furto.
ART. I.
Nui cum re surrepta deprehensusauctorem
§ non habuerit, vel auctorem laudans in
probatione autoritatis defecerit, vinciri
potest.
p.1608
2.
Qui autorem laudaverit, ultra tertium, alium
nominare non poterit. Quod si nominatus
autoritatem fateatur: ipse respondebit, et qui
rem ab co accepit, pretium a domino non recu-
perat, mulcta vero non adficitur, nisifurti con-
scius esse convincatur. j
Q10tquot ad furtum faciendum concurrunt,
deprehensi, sicut fures plectendi conveni
untur. j 4.
i fur cumrebus furtivis deprehendatur: ab-
lata dorso ejus illigantur, ipse vero custodi-
tur, aut in pagis domino, vel in civitatibus Prae-
fecto Regio traditur. Deinde in judicium,
quod primum habendum est, adducetur, ibique
sententia pro qualitate facinoris, ex merito ipsi-
us impetrabitur.
s5.
Si quis ab alio res furtivas'in foro compa-
raverit, ac dominus superveniens suum co-
gnoverit: emptor testibus adductis, se res illas
in foro emisse legitime probet; suoque juramen-
.
to, se neque furem, neque furis esse conscium,
ac venditorem a se ignorari, asseveret. Pretium
p.1609
vero a domino non recuperat; sed si vendito-
rem invenerit, quod interest abillo consequitur.
6.
Si quis pecudem suam, quae ab alio possidetur,
invenerit: possessor, qui domi suae natam esse
contendit, vicinorum testimonio hoc probet,
atquea se educatam esse juret.
uod si pecudem emtionis titulo se possidere
C dixerit: venditorem suum adducat, cujus
auctoritate defendi possit.
s autor ab eo adduci nequeat: is qui pecudem
ad se pertinere, domique suae natam esse con-
tendit, pecudis suae notam ostendat, et per vi-
cinos a se educatam probet, seqve invito amis-
sam esle juret. j
uod sidominus camnon domi suaenatam, sed em-
tionis titulo a se comparatam esse dixerit:
hoc legitime probet, seqve invitum possessio-
nem ejus amisisse juret.
10.
Qui res mobiles, quae ab aliop ossidentur, vindi-
p.1610
cat, dominium earumtestibus legitime probet,
seqve invitum possessione earum excidisse juret.
11.
Is, contra quem in ejusmodi causis sententia
pronunciatur, sive petitor, sive possessor sit,
fur eri.
12.
Dominus, qui apud alium, pecudem aliasve
res sibi surreptas invenerit, si eas clam aut
invito possessore citra sententiam judicis aufaee-
rat, ipse furtum earum facere intelligitur.
-. 2 I 3. .l. H
S: fur pecudem, aut res alienas in aedibus, velin
campo surripuerit: dominuse vestigio resa-
missas esse animadvertens, furem, quem incon-
tinenti persequitur, ubicunque cum cumrebus
assecutus fuerit, adprehendere poterit. Sin au-
tem duobus pluribusve diebus interpositis, fu-
rem cum rebus inveneri t, f urque autorem, quivel
in uno pago prorsum, velin duobus retrorsum
petendis inveniatur, nominaverit: dominus cum,
ad pagum illum, ubi autorem suum esse ait,
sequatur. Quod si falso auctorem laudaverit:
dominus furem adprehenium custodiat.
14.
Is qui res suas amiserit, eas alio perlatas esse e-
p.1611
xistimans: ad pagum, quo eas pervenisse suspi-
catur, se conferat, ibiqve coram vicinis omni-
bus in res surreptas inquirat. Quodsi eas ibi in-
venerit: is apud quem repertae fuerint, si auto-
rem ostenderit, furti non arguetur.Sin autem
viatorem eas deposuisse, aut sibi asservandas
dedisse perhibeat: domesticos, aut alios in te-
stimonium adducat, simulqve se neque furem,
neqve furis conscium esse, nec unquam res e-
as occultasse juret. Attamenille, apud quem res
inveniuntur, earum nomine ad proximam ju-
ridicam usque fidejussoribus caveat, casque
in termino memorato in judicium adducat.
Scabini quoque nominandi sunt, qui videant,
ut ab co res alteri, qui eas ad se pertinere con-
tendit, restituantur: ita is apud quem res inven-
tae sunt, amplius haud accusabitur. Sin autem
deinde a deponente repetantur: is qui eas re-
cepit, iisdem scabinis praesentibus in easdem aedes,
ubi inveniebantur, illas reportet. Ita deinde duo
bus illis, causam ulterius pro jure suo persequi,
integrum crit.
15.
Si omnes pagani res illas, quae inquiruntur, a-
pud se esse negaverint: ci, qui illas amisit, pe-
p.1612
tenti, ut per totum pagum requisitio fiat, ea haud
denegabitur. Judex autem praesto erit, atque
initium requisitionis, in pago, ubicunqe placu-
erit, fieri poterit. Omnium quoqve scrutandae
sunt aedes, nec ulla domus praetereunda. Neque ve-
ro seorsum in unius vel duorum domo requisi-
tio facienda est, cum alioqui, si res furtiva ibi non
concipiatur, is qui requisitionem petiit, tribus
marcis multandus sit.
16.
Qi res quaesitae, claustro rustici asservatae inve
niantur: cum eas celaverit, frustra autoren
nominabit, ut ita, ipsum carum rerumfuremes-
se, credendum sit.
j 17.
Qin uxoris liberorum aut famulorum claustro
peculiari res custoditae deprehendantur,
ipsive occultare eas probentur furtum ab his
commissum esse praesumitur.
j 18. IM
S i res quarum requisitio fit, in horreo rustici,
aut alio aedium loco non obscrato inveni-
antur: rusticus jurabit, se neqve furem, neqvea
furis conscium esse, nec sibi constare, quo pacto
p.1613
illae in aedes ipsius pervenerint, sed existimare si-
bi a malis hominibus oblatas fuisse: atque ita libera-
bitur.
19.
Si rustico, dum aedium scrutatio fit, absente, res
furtivae ibi conceptae fuerint, uxor ejus vin-
ciri aut vincta abduci nequit. Verum [Veruum ed.] vicini de re-
bus illis usque dum redierit rusticus, cavebunt.
Atubi domum reversus fuerit, quae ante dicta
sunt, observentur.
20.
Qnoctu, alterius agrum ingressus, fruges e-
S jus desccuerit, desectasve abstulerit, turti
tenebitur.
21.
xtcrautem faciens siequo suo unam mergitem
aut fasciculum objecerit, cumve in arvo
desecto, pastu refecerit, neque rapinae, neqve
furti reus habebitur. I
i I 22.
Qu odsi ex agro quid avexerit: dominus agri
Trapinae aut furti nomine, prout ei visur
fuerit, illum conveniet. j
. j 23.
Si quis effracto alieno pomario, hortove oli-
torio, fructus aut brassicam inde surripue-
p.1614
rit, perinde ut si in aliena domo, rerum aliaru
furtum fecisset, tenebitur.
24.
Qin alieno pomario hortove olitorio, quem
non jure intravit, vestibus suis spoliatus fu-
erit, derapina agere non poterist.
25..
-
Qu alienam quercumin silva deglabraverit,
in facto deprehensus, pro damni admissi
modo, furti tenebitur. Quod sisjuxta arbborem
deprehensus non sit: perinde ut in furem, in
cum inquiritur- H
26.
Jdem juris est, svelin silva, velin campotignum
surripiatur. I
j 27.
s quis in alienasilva ceciderit: sive im delicto,
sive in via, sive domi cum rebus deprehen-
datur, furti tenebitur. j
j 28.
s quis in silva cumequis etcurru deprehensus,
Gibi vehem ex ramis vento decussis, autarbori-
bus dejectis ipsi haud assignatis collegerit: prae-
ter equorum et currus amissionem, tribus mar-
cis multabitur.
p.1615
29.
Si quis spinas, sentes et dumos, in promontorio
juxta mare occidentale crescentes eruerit,
extirpaverit, ullove modo exciderit; tam ipse,
qui delictum hoc admittit, quam qui autorita-
tem ei accommodavit, citra spem gratiae, prae-
ter damni reparationem, furti poenae obnoxius
erit. Quodii sentes alii ac frutices, qui in me-
moratis creveruntlocis, apud aliquem reperian-
tur: perinde utsi alias res surripuisset, fenebi-
tur. Cuivis autem ex populo, adversus cum,
qui delictum hoccommilerit, vel autoritatem
ei accommodaverit, vel apud quem memora-
ti frutices inventi fuerint, periecutio haec da-
bitur, et qui actionem hanc moverit, ad eum
mulctaepertinebunt, juxtaac sirustici ipsius, qui-
qui fuerint non habito doninorum discrimi-
ne, deliquissent. Qui vero delicti hujus convin-
citur, Icgitimam personam standi in judicio
non habebit, nec ad testimonium dicendum
habilis erit.
I 90. I
land?in aliena silva legere non licet, sub tri-
V ui iemunciatum argenti mulcta, quoties
quis deprehenditur, praestanda.
p.1616
31.
Avellanarum autem tantum decerpere licet,
quantum in loco manducatur.
32.
Qui prima vice leve furtum commiserit, vir-
gis caeditur. j I
S i altera vice leve furtum fecerit, in numellis
caesus indorso aduritur.
4
Quodsi tertio delictum ejusmodi iteraverit:
in numellis caesus in fronte aduritur.
35.-.
aein autem quarto furtum repetierit: virgis in
numellis caeditur, furtique nota ei inuritur.
Deinde in holmam aliove mittitur, utin vincu-
is a d dies vitae operis mancipetur.
36.
Si quis magnum furtum admiscrit, velutisi e-
uas, bovem, autrem, quae viginti semuncias
valet, surripuerit: modo antea furtum non fe-
ccrit, in numellis caeditur, frontiqve ejus furis
nota inuritur.
p.1617
37.
Sin autem magnum furtum altera vice itera-
verit; in numellis iterum caeso furis nota inu-
ritur. Deinde in holmam aliove mittitur, ut in
vinculis per dies vitae suae operarum molestiis
sit obnoxius. j j
38.
Qu ruptis vinculis, aut carcere effracto, fur-
tum commiserit, furcae supplicio ferietur.
Quri damnatus, ei cui furtum fecit, ultra
simpli, quod ablatum est, restitutionem du-
Hlum reddere cogitur. Adhaec praeter amissio-
nem patrimonii, domino applicandi, memora-
tae poenae obnoxius erit.
s quis invito comino, alieno equo extra pagi
?campum vehatur, tres argenti semuncias sol-
vat, et equum haud deteriorem, quam eum ac-
cepit, restituat. Sin hoc facere distulerit, usque
dum judicio conveniatur: trium marcarum
mulctam incurrat.
41.
Qui alienas vaccas, oves aut capras mulxe-
p.1618
rit, pari pooena cum iis, quideve furtum committunt,
adficietur.
CAp. xXur
De Crimine Falsi.
et1 quis lapides finales, aut terminum inju-
ste moverit, aut locaverie, falsum au-
rum vel argentum liquaverit, falsave pe-
cunia, vel auro aut argento falso, in negotiatio-
ne usus fuerit; falsi crimen admittit, manusquae
ejus Regi, et laeso reparatio damni debetur.
2.
Qii absque Regis permissione monetam cu-
dere, aut ullo modo Regis monetam falsare
auspsfuerit, famae, vitae acbonorum, amissione
punietur. 3
.
Si deceptus, qui falsumaurum, argentum, aut
monetam perignorantiama le acceptam ad
I I. - Af I I i
rei monetariae praefectum, aliumve pertulerit, is
non ante in commercio usurus, quam utrum
genuina anfalsa sint, exploraverit: falsariusnon
abebitur. Quodsi autorem suum coguove-
rit: hunc conveniet, etabeo interesse, suum con-
scquetur. Nihilosecius falsum ibi retineri, ubi
Viris
p.1619
DECRIMINE PALSI. c1
MMM
viris bonis attestantibus deprehendebatur,
neqve amplius expendi, verum vel igne com-
buri, vel frangi, vel in mare abjicioportebit, ut
a nemine usquamamplius inveniatur.
ui falsas merces, quas vel ipse falsavit, vel
Xsciens ab alio falsatas esse, vendiderit, bonis
suis Regi multabitur, atque emptori duplum
preti, quod pro mercibus dedic, praestabit.
Quod si vitia merciumse ignorasse contendat;
autorem suum ostendere compellitur.
6.
Draefecti Regii, Consules et Senatores, Publi-
Ccani, Visitatores, et qui Regis nomine ad-
ministrationem gerunt, ut et omnes Regis sub-
diti, summo studio caveant, ne ex peregrinis
locis, in portum aut locum ullum falsa mone-
ta importetur. Qui vero impedire hoc poterit,
querelam incontinentimovebit, et sententiam,
quae competentem poenam irroget, impe-
trabit.
6.
lui alterius manum imitando, sigillumve al-
terius esfingendo, falsum instrumentum in
suum usum admbuiile convictus fuerit, praeter
p.1620
manus abscissionem, etiam famae ac bonorum
amissionem incurrat.
7.
Qui falsum ejusmodi instrumentum, vel ipse
vel per alium, in judicio contra alterum produ-
xerit, ipse tenebitur, nisi ostenso autore se falsi
non fuisse conscium, solenni juramento asseveret.
Si quis officium, quod aRege se habere simulat,
-cexercuerit; capite punietur.
CAP. XIX.
De Crimine incendii atqve eri-
ceti ustione.
ART. I.
Qi quis dolo alienas aedes aut silvam incende-
rit: crimen incendii commiittitur, ac depre-
hensus comburitur, aut rotae supplicio ad-
ficitur. Ad haec damnum ex ipsius bonis resar
ciri, laeso quadraginta semunciarum argenti
mulctam, etRegi tantundem solvi, dominoqve
patrimonium ejus applicari oportet. j
grvero incendium per imprudentiam aut incu-
riam exortum fucrit; rcus damnum si possit,
p.1621
resarcire compellitur. Quod si solvendo non sit:
carcere aut operarum praestatione coercebitur.
3.
Qui ad alium irato animo equo vectus, vel pe-
des ad cum veniens ruri haras illius, aut se-
pem, aut anguillarum septa incenderit, de da-
mno tenebitur, ac trium marcarum multa fe-
rietur. 4.
Qdin autem ea non jure extructa sint, ut secun-
a
dum sententiam' judicis tollenda recte re-
scindi possint: nihilomagis incendi ab eo pore-
runt, nisi perinde ut si abjudicata non essent,
multaii velit.
5. j
(Quiincendiofaciendo consilium dederit, postca-
- - - A - -.
qua ejus rei legitime convictus fuerit, perin-
de ac si ipsecrimen incendiicomisisset, punietur.
Si incenso criceto, erix alterius aut glebae cre-
miales ignem conceperint, aut incendio de-
currente, silva, aedificium aut pagus conflagra-
verit: is qui ignem admoverit, licet sua tantum
aut inutilia urere cogitaverit, damni reparandi
necessitati obnoxius crit.
p.1622
7.
Si custos pecoris aliive famuli, qui in domo ru-
stici non sunt, ignem extulerint: de damno quod
ita ex casu improviso datum fuerit, rusticus non
tenebitur nisi rogatu aut jussu ejushoc factum
osse ostendatur.
r.3
Ii H l
. 8. ili
Nemini campum urere permittitur, nisi domi-
ni omnes in hoc consenserint, videlicet ut
ni
arundinetum vel ericetum incendatur, ipsique
custodiendigratia icrint, videndo, ut favente
tempestate hoc fiat, ne in aliorum fundum cun
damno ipsorum, ignis excurrat.
Qi erica in campoalicujus pagi incensa, alieno
agro nocitum fuerit: domini ad quos cam-
pus, qui prior incendebatur, pertinet, damnum
reparare, aut illum, qui ignem immisit, nomi-
narc coguntur- I
10. IM
Qui infantem, aut mente captum ad ignem
petendum miserit, ipse de damno, quod
inde extiterit, quemadmodum supra de casu
improviso et incuria dictum est, tenebitur.
p.1623
CAP. XX.
De Pecude occisa aut vulnerata.
ART. I.
Si quis equitantem gladio caesim vel punctim
petens, inani excidente ictu, equum per-
cusserit: violentiae a se commissae multam
exolvat, equum vero ad se recipiat, et in eum
statum, in quo erat, antequam vulneraretur, re-
stituat. Sin autem equus occilus, vitiove adfe-
ctus sittanti tenebitus, quanti valebat equus, an-
tequam daminum inferebatur, nihiloquae se-
cins violentioe multas dependet. Quodsi ve-
stes alicnae abeo conscisiae fuerint: eo nomine
convictus, praeter damni reparationem, trinis
argenti semunciis multabitur.
2. j
Qu alienam pecudemdolo occiderit, non tan-
tum de damno tenebitur, sed etianter qua-
dragenis argenti semunciis multabitur.
Qui pecudem alienam dolo vulneraverit, da-
mnum bonosum virorum arbitratu resar-
cire, ac praeterea ter vi cenorum argenti semun-
ciarum multam, vel pro modo admissi, mino-
rem subire cogitur.
p.1624
4.
Si quis pecudem alienam, in arvo suo proprio,
vel a se conducto includere velit, et dum e-
am persequitur, pecus, quae custodem habet,
per ferociam in saxa aut palos incurrens vitio
adficiatur, aut pereat: pecudem extinctam aut
vitiosam, is qui eam agitavit, ad se recipiat, ali-
amque ejusdem bonitatis pecudem, citra mul-
tam reddat. Dominus autem pecoris, aestimati-
onem fructuum, ciad quem pertinent, refundat
Qgs ccttn custode fu erit: a dv ersus a-
gitantem actio non competit.
AAP.XXI.
De Injuriis.
ART. I.
ui alterum in caupona, aedificio molito-
Ae rio, officina ferraria, aut alibi in congres-
5su diffamaverit, oberiminationem illam
a diffamato citari poterit. Quodsi factum in-
ficians convinci nequeat, aut non alia causase
hoc fecisse contendat, quam quod a malis ho-
72.. 1272. 4 I.
minibus ita audierit;a judice cum absolvi opor-
et.
p.1625
2.
Si quis alterum in judicio, aut in loco ubi jus
dicitur, vel in alio honesto congressu delicti
famosi, mendacii, doli, aut furti insimulaverit,
verbisve alis labem existimationi ipsius asperserit,
ethic praesentium testimonium, invocayerit: is qui
prolatacontumelia in probationecriminis defe-
cerit, pro mendaci habebitur, tribusque marcis
multabitur. Judices vero, quoties ejusmodi con-
tumelia in judicio ac jurcoccurret, laesoqui ada-
cta eam referri incontinenti petierit, eo nomi-
ne descriptum edat. I
3.
si quis in absentem quid dixisse, quod existi-
mationem ac famam ejus minuat, per ido-
neos testes intempore convincatur: crimi-
ne, quod objectum erat, non probato, per-
nde convenictur, ut sipraesenti contumeliam in
tulisset.
Quodsi judex verba indecentiaesseanimadver-
terit: quamvis famam aut existimationem
non tangant, poena pecuniaria pro modo ru-
sticitatis puniatur. Propter verba autem, quae
p.1626
famae atqve existimationi contumeliosa non
sunt, neminemqve delicti famosi arguunt, sen-
tentia, quae infamiam irroget, haud impetra-
bitur.
5.
Si quis infamis in trium marcarum multam
jam condemnatus, aut foemina malitiosa
dictis contumeliosis famam alicu jus vellica-
verint: a civitate aut herreda, in qua vivunt, re-
legandi, vel in holmam aut ergasterium da-
mnandi sunt. I
6.
S: qui ad plenam pubertatem pervenit, alte-
Vrum, furem, spurium, proditorem vocave-
rit aut alia convitia in cum ingesserit: nisi illum
criminis objecti convicerit, exprobratae notae
obnoxius erit. Sin autem adhuc impubes sit:
virgis caeditur. IMM
7.
et quis impudenti mendacio, verbis literisye
etprolato, magistratui suo ecclesiastico velse-
culari, aliisve honestis personis, matronis ac vir-
ginibus, turpitudinis notam ingessisse convictus
fucrit: praeter trium marcarum multam ter qua-
p.1627
dragenas argenti semuncias solvat. Quodsi per
inopiam, multam iliam praestare non possit: in
numellis sistatur, lapidesque ex urbe cfferat.
8.
Quicunqve suppresso nomine suo, libellum
famosum in personas honestas scripsisse, aut
alicubi affixisse convictus fuerit: infamia nota-
bitur, holmaeqve addictus vinculis ad dies vitae
suae coercebitur. Quodsi magistratui haec con-
aumm clia infera tur: ultimum sTupplicium irro-
gabitur.
CAPXXII.
Die Uxore, liberis, aut famulis
corruptis. j
ART. I.
T enones ac lenae, qui quaeve alienas uxores
aaut filias, in libidinem, vitaeve turpitudi-
nem peiliciunt, virgis casi, per carnificem
ex urbe educantur.
2.
Qui alienos liberos aut famulos ad furta autsi-
milia facinora invitaverint, perinde ac si ipsi
furtum aut facinus ejusmodi commisissent
plectendi sunt.
p.1628
3.
Quicunque juventutem, potandi libidine, aleae
lusu, aliave turpi consuetudine corrumpunt,
praeter bonorum amissionem acivitate relegan-
d i su nt. Quodsi I nopes sint: pro qualita te admissi
carcere atque operis coercendi, in corpore Iuant.
Si quis famulos a servitiis alterius abstraxerit: al.
tero tanto amplius, quam famulus mercedis
annuae nomine habiturus erat, famuli domino
praestabit.
5.
Qui lupanaria exercent, numellis puniun-
tur, et provincia, in qua habitant, re-
legantur, aut in ergasterium detru-
duntur.
p.1629
JURAMENTUM
Quod Regi, sicut Libri primi capitis
quinti articulo primo dictum est, a judicibus
praestari oportet.
Quoniam sua Regia Majestas Daniae et Nor-
vegiae etc. Clementissimus Dominus me-
aus Hereditarius et Rex, me N. N. Suae
Regiae Majestatis officialem et
delegit ac constituit: idcirco spondeo hic pro-
mittoqve, ad quod etiam citra promissum hoc
obligatus sum, suae Regiae Majestati, Regimeo
Hereditario et Domino obedientiam ac fidem
exhibere; Suae Regiae Majestatis commodum
atque utilitatem summa ope promovere, da-
mnum veroo et incommoduum totis viribus a-
vertere; inprimis pro virili, omniqve conatu, eo
cogitationes curasque conferre, ut Suae Regiae
Majestatis Absolutum Dominium, Sumum Imperium
MonarchicumJusque Hereditarium, in Suae Re-
giae Majestatis Regna Terrasque, immutatum
conservetur, atqve in Suae Majestatis legitimos
VHeredes transferiitur ac propagetur, quo no-
mine, ad capitis, bonorum, sanguinisqe pericu-
p.1630
lum adeundum obstrictus et obligatus ero.
Neqve vero permittam aut adsentiar, ut quis
cujuscunque conditionis sit, adversus haec ali-
quid elam palamve ullo modo suscipiat, loqua-
tur, vel attentet. Sed si praeter spem hoc evene-
rit, statim ut illud rescivero, non tantum forti-
ter ei rei obnitar, verum etiam incontinenti
Suae Regiae Majestati subjectissime hoc indica-
bo. In causis, quae mihi occurrent, sive vitam,
sive bona, sive existimationem petant, metus,
potentiae, cognationis, amicitiae, favoris, do-
nationis, odii, invidiae a ut malevolentiae ratio-
nem non habebo, sed Deum. tantummodo
et jastitiam intuebor, atque ut justum erit,
secundum leges et jura pronunciabo, omni-
busqve tam egenis, quam opulentis, nobili-
bus aeque ac ignobilibus, indigenis pariter at-
que exteris justitiam administrabo. Porro
antequam sententia feratur, aut postea-
quam pronuntiata fuerit, neque ipsc, neque per
alios, clam palamve, dona, munera, aurum, ar-
gentum, pecuniam, aut quod pecuniae exaequa-
tur, unde quis jure suo fraudari possit, suniam
capiam, suscipiam. Ita me Daus adjuvet, San-
ctumqve ejus Verbum.
p.1631
EXPLICATIO JURAMENTI TESTIUM,
et admonitio eorum in Ju-
dicio praemittenda, sicut Libri Primi Ca-
pitis decimi tertii articulo octavo
dictum est.
Qui juramentum praestiturus est, tres erigat
digitos, pollicem, indicem, et medium di-
gitum. Primo digito seu pollice, Dei Pa-
tris, indice, Dei Filii, tertio, Dei Spiritus San-
cti significatio infertur. Reliquosduos digitos
jurans in manum de primit; quorum unus, ani-
mae in homine occultatae praestantiam, alter scu
auricularis, corpus, quippe quod in compara-
tione animae vile parviqve est, repraesentat. Ma-
nu autem tora, Unus, Aeternus atque omnipo-
tens Reun qui hominem, omnesqve creatu-
ras in eoelo atqve interra fecit, significatur. Si
quis autem tantae im pietatis, atqve amentiae, si-
bique adeo infestus iit, ut perjurium commit-
tat, aut juramentum ase praestitum haud servet,
perinde peccabit, ut siita locutus esset: Si fallium
uramentum a me praestetur; Deus Pater, Deus
Ellus, et Deus Spiritus Sanctus me puniat, ut
neque Dei coelestis Parris creatio, cum me ho-
p.1632
minesqve omnes ad imaginem sui crearet, neque
Paterna ejus Bonitas, Gratia et Misericordia mi-
hi salutaris sit: sed sicut improbus et contumax
transgressor ac peccator, aeternum in inferno
puniar. Porro quicunque pejeraverit, aut jura-
mentum praestitum haut servaverit, sic locutus
esse intelligitur: Si falioa me juretur: DeusPater,
Deus Filius, et Deus Spiritus Sanctus me puni-
at, ne Dei Filii Domini nostri Jesu Christi hu-
millima incarnatio, pretiosus sudor ejus sangui-
neus, atqve acerba ejus passio immerita, preti-
osus sanguis ejus pro peccatis hominum effu-
sus, mors ignominosa, resurrectio admiranda,
adscensio in coelos sublimis et gloriosa, atque o-
mnia illa, quae Jesus Christus unus Mediator no-
ster clectis suis promeruit, inihi conducant, ne-
ve ad salutem prosint: sed ut Christus Dominus
in dic extremo sit mihi judex justus, qui propter
peccata mea me judicet, ienten tiaque sua severa,
in cruciatum nunquaa finiendum me condemnet, ac
potestati carnificis inferni, aeterni- cruciandum tor-
mentis tradat. Ulterius, qui falso juraverit, prae-
stitumve juramentum haud servaverit, haec di-
xisle intelligitur: Si falssum est rara mentum me-
um: DeusPater, DeusFiliusetDe usSpurtuss. vin-
p.1633
dex esto, ne operationes Spiritus Sancti, qui A-
postolis, ommibusque Christianis solatio missus est,
ine juvent, sed ut Ecclesiae coetu excludar, neve
preces ejus mihi salutares sint, neve conducant,
ne Evangelii laeta praedicatio mihi prosit, ne
peccata unquammihi remittantur, neve adGlo-
riamChristianis ab aeterno paratam resurgam,
sed ut cum anima et corpore in aeternam da-
mnationem abjiciartem, qui falsum juramen-
tum praestat, Deum Patrem, Deum Filium, ac
Deum Spiritum Sanctum contradicendo offen-
dit atque abnegat, omniumque a Deo electorum,
atquique Sanctorum Angelorum socictati renun-
tiat, seque cum anima pariter ac corpore, sa-
tanae, hujusque consortio in aeternum igne infer-
nali, ex quo nulla redemtio est, eruciandum ad-
dicit. Tandem, qui falso jurat, sic locutus intelli-
gitur: Si falsum est, quod juramento assevero.
terrae, agriet prata mea execratione feriantur,
ne unqua fructus ex illis ad me perveniant. Ex-
ceratae sint pecudes, armenta, et greges mei, ut
nunquam ex hoc dic incrementum capiant, mi-
hive utilitatem afferant, quinimo ipse, et omnia,
quae a me suscepta fuerint negotia, execrationi
sint obnoxia. Haec o homo etiam atqve etiam
p.1634
penitus tecum perpende, et cogita quam hor-
rendam, rigorosam ac severam sententiam, si
ejeraveris, inteipsum pronuncies. Equidem pia
Christoque dedita anima justo horrore ad haec
trepidat, quippe cum falsum juramentum hoc
efficiat, ut perjurus a Deo separetur, ejus bene-
ficiis aeternis ac temporalibus excludatur, a
coetu totius Ecclesiae sejungatur, et cum ani-
ma et corpore in voluntarium gehennae ruat
exitium. Igitur quisque Christianus, cui ani-
mae suae sasus ac beatitudo aeterna cordi est,
falso ac temerario juramento caveat. Faxit
Deus omnipotentissimus per Filium suum
Ccharissimum Dominum nostrum Jesum
Ciliristum, ut omnes ad coelestemi
vitam aspiremus. Amen.
p.1635
Index Capitum Libri Primi.
De Judiciis ac Personis Judicialibus.
(1) De obsequio Legislatori et legi praestando. (2) De
Foro primae instantiae (3) Ubi et quando judici-
um Proce ssamque judiciarium haberi, et quae ibi tracta-
ri oporteat. (4) De Citatione et dilationibus. (5) De Ju-
dicibus. (6) De Citatione ad judicium superius seu ap-
pellatione. (7) De Judicii Adsessoribus. (8) De Scribis
sud cii. s9 Quis suo vel alieno nomine postulare possit.
(10) De impedimentis legitimis atque absentiae excu-
sationibus. (12) De Defensore. (12) De Modestia in ju-
dicio obfervanda. (13) De Testibus ac testimonio jdodici-
ali. i14) De Accu sationibus ac Juramento, (15) De Con-
fessis. (11) De Veridicis. (17) De Oculari inspectione.
(8) De Agrimen soribus, s19) De Vinculis et carcere.
(20) De Quaestionibus. (21) De Arresto et Sequestro.
(22) De Requisitione pro obstagio. (23) De Fidejosso-
ribus et intercessoribus. (4) De Mulctis, sententiae exe-
cutione, et missione in bonorum possessionem, et simi-
libus negotiis. (25) De Sportulis. (26) De Supplicaticus
I Index Cap itur n Libri Secundi. 4
De Religione et Clero.
(1) De Religione. (2) Quis concionari et ad pastorale
officium vocari possit. (3) Quomodo Pastores Ec-
p.1636
clesiae vocandi sint. (4) De Pastorum officio circa mini-
sterium in coemu ecclesiastico, et concionem. (5) De Pa-
storum officio circa Sacramenta et confessionem priva-
tam. (6) De Pastorum in erudienda juventute officio.
(7) De officio Pastorum circa Visitationem domorum,
curam pauperum, aegrotantium ac delinquentium visi-
tationem, (8) De officio Pastorum circa conjuges, ob-
stetrices, et puerperas. (9) De Pastorum, horumque Ad-
jutorum officio, deque Ecclesiae potestate in non resipi-
scentes. (i0) De officio Pastorum circa funera. (u) De-
Pastorum Vita ac moribus, delictis et mulctis. ny
De Pastorum aedibus ac reditibus. (3) De Pastorali-
um viduarum atque heredum anno gratiae, (4) De
Diaconis vel Pastorum collegis. sis) De Aedituis ac
Substitutis. (6) De Praepositis. (17) De Superinten-
dentibus seu Episcopis. (18) De Scholis. (19) De
Xenodochiis et pauperibus. (20) De Professoribus.
(2)) De Libris et calendariis. (22) De Ecclesiarum
inspectione, reditibus, expensis, aedificatione. (23
De Decimis.,.,.
Index Capitum Libri Tertii.
Doe Statu Politico ac Domestico.
Q) D: Praefectis Regiis aliisque officialibus (2) De
j Personis privilegiatis. () De Civibus. 4)
De Magistratu aliisque civitarum officialibus. (s5) Do
Curatoribus civitatum seu Logistis. (6 De Civibus
censitoribus. (7) De Collegiis et Opifici bus. (35) De
Tabernariis circuitoribus. (9) De Nundinis. (10) Dee
mensuris ac ponderibus. (11) De Aurigis et porti-
p.1637
toribus. (12.) De Agricolis proprietariis. (I 3) De Co-
lonis et negotiis rusticis. (14) De Rusticis origina-
riis. (I5) De Viis. (16) De Matrimonio. (17) De
Impuberibus, minoribus, ac tutoribus. (3) De In-
spectoribus tutelaribus. (19.) De famulitio rustico
et opidano, hospitibus et otiosis. (20.) De Judaeis et
Zigaris, I I
Index Capitum Libri Quarti.
Diee Jure Maritimo:.
ve Magistrorum et gubernatorum navis, alio-
-
LD: um; nautarum receptione, mercede et offi-
cio. (2.) De Conductione navis, Diligentia, et Ratio-
nibus. (3.) De Casibus fortuitis, avaria, et fundi ex-
1 o. rebuove uautragis et
ploratoribus (4.) De Naufragio.
in mari amissis. 5.) De Bodmeria et literis crediti pro
aedificando navigio contracti. (6.) De Assecuratione.
(7) De A mmiralitate. (8:) De Processu Juris maritimi,
3 De Classariis Resim
I Index Capitum Libri Quinti.
De Titulo possessionis, Bonis et Aere alieno.
et) D Contractibus et Obligationibus. (2) De
Hereditate ejusque divifione. (3.) De Emtio-
ne venditione, et permutatione: (4) De Donationibus
et largitionibus scriptura factis. (s.) De Longi tempo-
ris praescriptione. (6.) De Dationibus in solutum et
missionibus in bonorum possessionem. (7.) De Pi.
gnore. (8.) De Commodato, Locatione conductiont
et deposito. (92 De bonis i nventis. (10.) De Fun
dis, posses sionibus, communione, venatigne ac piscatio
p.1638
ne, (11.) De molis et aqua. (i12.) De Capris, equis ad-
missariis et equabus. (13.) De Apibus serisque bestiis.
(14) De Aexre Alieno.
Index Capitum Libri Sexti.
I De Delictis.
U) VXe Haeresi, blasphemia et magia, (2.) De Juramen-
A tis atque execrationibus. (3.) De Profanati one
feriarum. 4.) De Crimine laesae Majestatis. (5.) De
liberorum in parentes, et conjugum delictis (6) De
Homicidio (7.) De Mutilatione et vulneratione. (5.)
De Provocat ionibus et duellis. (9. De Domestica, ec-
clesiastira, iudiciali, iter facientium, atque arantium pace
(10.) De Damno ex 2122- 21la, et do pauperie.
(I1) De Damno ex casu fortuito et improviso, (12) De
Defensione necefsaria (13.) De Stupro (14.) De Violen-
tia ac vi publica. (15.) De Rapina. (16.) De Latrocinio:
(17.) De Fureo. (18) De Crimine fals, (19.) De Cri-
imine incendii atque ericeti ustione. (20,) De pe-
cude occisa aut vulnerata. 1. De injuriis (22)
De uxore, liberis aut famulis corruptis.
p.1639
Vocum quarundam in hac editio-
ne occurrentium explicatio.
(1) Birca est districtus seu pars Praefecturae, ubi Regi prae-
via nominatione, facta ab eo, ad quem praedia perti-
nent, judicem atqve officiales judicii constituere placet.
(2) Cessio. Licet traditio sit rerum corporalium, cessio
vero incorporalium, tamen hanc vocem autor rebus cor-
poralibus accommodat, non eqvidem ut traditionem, aut qua-
si talem significet, sed potius actum, qui Germanice die gerichtliche
Auflassung et jurisconsultis recentioribus resignatio judi-
cialis dicitur, Danice skiøde. Vox enim Scotatio, quae in ju-
re Canonico speciali negotio a casibus in jure Danico occur-
rentibus longe diverso adhibetur, hodie fere ab usu recessit.
Taceo, jure Romano cessionem, quae in jure fiebat, etiam
ad res corporales pertinuisse, item cedi posse actionem
realem, quae utiqve ad rem corporalem habendam competit,
et alioqui notum esse, hanc vocem etiam in pactis. et tabulis
publicis, de abdieatione jurium, quae possessori aut domino
competunt, usurpari.
(3) Dominus. Danica Vox Husbond significat (1.) eum,
cui rustici operas debent, (2) maritum, (3) Patremfamili-
as, respectu famulorum. Quod ad primam significationem at-
tinet, licet servitus inter Christianos desierit, illum tamen
quibus rustici [rusticis ed.] operas praestant, dominum, imo etiam patro-
num dici, et rationi et juri Romano conveniens est. Eundem
autor quandoque superiorem appellat. Sed et patrem famili-
as famulorum respectu, dominum vocat, licet quan-
doque ad differentiam domini colonorum, eundem heri appel-
p.1640
latione significet. Sunt et aliae hujus vocis significationes no-
tissimae, de quibus ex substrata materia judicandum est.
(4) Herreda est praefecturae pars, in qua judex a Rege citra
aliorum nominationem, constituitur vid. n. (1.)
Holma, Est locus fabricandis ac reparandis navibus de-
stinatus.
(6) Hospites, Ita appellandi sunt, qui Danice inderster di-
cuntur, quos rectius hospites, quam inquilinos dici, exinde li-
quet, quod hospites cum aliis habitant, linquilini vero totam
s domum tenent. Ut tamen et iis satisfiat, quibus significatio,
haec eo sensu ignota est, autor his vocibus promiscue quan-
doque utitur, atque ita Proculi contra Labeonem de hospitum
et inquilinorum differentia disputantis censuram incurrere [incurere ed.]
non veretur.
(7.) Inquilini. vid. Hospites. n. 6.
(7) Mulcta. Licet jure Romano mulcta veniat ex arbitrio
Judicis, et poena pecuniaria lege imposita mulctae appellatio-
ne non contineatur: tamen haec subtilitas hodie non ita stri-
cte attenditur, et celeberrimis Jurisconsultis poena pecu-
niaria, quanquam lege definita, etiam mulcta dicitur.
Mulcta sacra. Qua appellation significatur poena pecu-
niaria, quae propter feriarum profanationem solvitur.
(9) Patronatus: Utrum de Patrono ecclesiae, an de civili
sermo sit, subiecta materia indicabit. Patronum ecclesiae ap-
pellamus qui personam ad officium ecclesiasticum praesentat;
civilem cui operae debentur.
(10.) Praetorium est domus, ubi qui dominium in agri-
colas exercet, habitat. Quo pertinent verba Papiniani. Lucio Ti-
tio praedia illa mea cum praetorio, Idem villa urbana dicitur
cujus meminit Ulpianus his verbis: Inter conductorem et loca-
torem convenerat, me in villa urbana fenum componeretur.
(11) Possessor. Possessionis et dominii differentia notissi-
p.1641
ma est, nihilqve vulgatius quam dominum appellari eum, qui
dominium rei alicujus corporalis acquisivit. Unde etiam, qui
fundum comparavit, dominus fundi recte dicitur, quem ta-
men autor quandoqve possessorem appellat, ne dominium re-
rum cum dominio personarum confundatur, quippe cum do-
mini appellatione, respectus ad rusticos, qui dominis fundi sub-
sunt, saepissime significetur.
(12.) Proprietarius. Jure Romano hac voce significatur do-
minus rei, cujus ususfructus alii concessus est; Rusticos quoque
proprietarios appellat autor, qui ipsi praedia possident, licet
nemini, eorum usumfructum concesserint, usumve loca-
rint.
(13) Resignatio. Vid. supra cessio.
(14) Ridemanni. Sunt executores, aut judices a Judicibus
provincialibus delegati: de quibus clare suis locis exponitur
(15) Testimonium simplex. Significatur testimonium vitae
et morum.
(16) Vis publica. Licet jure Romano vis publica sit, quae
armis adhibitis infertur, tamen vis illa, quae Danice Herreverck
dicitur, significantiori appellatione vix denotabitur. Videtur
quidem vis illa nomen habere ab exercitu Heer ut non ma-
le etiam hostica appellari possit, cum hostis etiam exercitum
significet: verum ut aequi vocatio vitetur, et termini alias in
jure usitati adhibeantur, autor altera voce uti maluit.
(17) Voces non Latinae. Quales sunt Arrestum, Avaria, Bod-
meria, Cambium, Copia pro exemplo. Morgengaba, pigne-
rare pecus pro includere, item pignorare aliquem, Salvus con-
ductus pro tessera publica securritatis, taxa, trassa, valuta etc.
Cujus generis termini adeo usu recepti sunt, ut illis omnino ab-
stinere inscitiae signum haberetur. De caetero intellectus
eorum notissimus est.
p.1642
Danicarum quarundam vocum explicatio.
(1) Herre-Vaerck vid supra n. 16.
(2.) Husbond vid supr. n.3.
(3.) Forlaening. Hac voce autor, usumfructum, benefi-
cium, precariam concessionem et simile jus ab alio dependens
comprehendit, nam feudi et investiturae appellatione, ex certis
rationibus abstinuit.
(4.) Skiøde vid supra n. 2.
(5.) Sterfboe. Significantur ea voce bona hereditaria,
quorum intuitu, iis qui in ea praetendunt, sive sint heredes si-
ve creditores, nondum satisfactum est. Cum vero ejusmodi
bona in domo obsignentur et custodiantur, hinc ea vox ma-
xime in materia citationis, domus appellatione quandoque ex-
plicatur. Unde etiam aucor aedes illas domum defun-
chi, domum hereditatis, domum hereditatis jacentis appellat.
(6) Ran. Crimen hoc etiam circa res immobiles committi-
tur, ut ita rapinae appellatio non sufficiat, sed interdum invasio-
nis vox usurpanda veniat.
(7) Vaade. Vocabulum hoc in jure Danico significat, (1)
damnum absque agentis culpa illatum (2) Damnum quod non sine
omni agentis culpa datum est, Priorem speciem autor damnum
ex casu fortuito vocat; alteram, damnum ex casu improvi-
so: quam distinctionem celebres JCti magnifaciunt. Non ve-
ro negamus in jure Danico hac voce quandoqve imprudenti-
am, qua quis damno causam dedit, significari.
(8) Vraag. Qua voce non tantum bona naufraga, sed e-
tiam in mari perdita, veluti anchora aut scapha extra naufragii
casum amisso intelliguntur.