Verelius, Olof
Peregrinatio Cosmopolitana

Vereliana h. e. Celeberrimi quondam Viri Olavi Verelii varia opuscula antehac maximam partem publicae luci subtracta, quorum Catalogum Ad calcem libri videre licet; jam vero in gratiam eorum, qui justum pretium tanti viri lucubrationibus statuere sciunt, Typis exposita, Cura, studio et impensis Petri Schenberg, Adjunct. Reg. Gymnasii Lincop. Lincopiae, Typis Petri Pilecani. [1730] pp.133-226.

This text is part of the 'Nordic Neo-Latin Heritage Corpus' published by the Centre for Danish Neo-Latin, cdnl.dk
License: Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License (CC BY-NC 4.0)

p.5
VERELIANA
h. e.
Celeberrimi quondam Viri
OLAVI VERELII
VARIA
OPUSCULA
antehac maximam partem publicae
luci subtracta, quorum
CATALOGUM
Ad calcem libri videre licet; jam vero
in gratiam eorum, qui
justum pretium
TANTI VIRI LUCUBRATIONIBUS
statuere sciunt, Typis
exposita,
Cura, studio et impensis
PETRI SCHENBERG,
Adjunct. Reg. Gymnasii Lincop.
LINCOPIAE,
Typis PETRI PILECANI.
[1730]

p.1133
OLAVI
VERELII
PEREGRINATIO
COSMOPOLITANA.
LIBER UNUS.

p.1134
Quanta animi nostri sit
ad desideria sua moderanda
imbecillitas, jactationes
illae documento
sunt, quibus
subinde abripitur: quoque magis infirmitatem
istam probet, tantum illis
delectatur, ut, nisi in inquiete, quiescere
non possit. Ita, cum varietatibus
continuis desideria sua fallat aut
divertat, praesentium semper insequitur
fastidium, et in alia fertur imaginatio,
parandique ardor, quae tamen
ipsa adquisita sine poenitentia
non sunt. Huic levitati favet ipse mundus,
faciem subinde mutando, novisque
blanditiis ipsi adulando. Adeo
ut vera haec incantamenta sint, quibus
fascinatus, in hoc errorum labyrinto
circumducitur: hoc miserior,
quod miseriam ipse suam non capit;
sed qua parte miser est, beatum se
existimat. Non odium tantum, sed
miserationem meretur; quia non malitia,
sed veritatis ignorantia peccat:

p.1135
quod me ipsum, in hoc lubrico lapsantem,
a severioribus judiciis absolvet.
Nam patri posthumum et sibi unicum
in lucem me mater edidit. Tenerius
itaque fovebat, veluti in quo
liberorum summa et stirpis renovandae
spes consistebat. Quas pusioni delicias
ingesserit, dum prima amandi
svavitas avidum pectus propiori dulcedine
irritabat, rudis primae aetatis
simplicitas meminisse non patitur.
Cum balbutire et gressus formare
coepissem, memini me ulnis ejus exceptum,
osculis fatigatum, et amplexibus
ad pectoris usque livorem ligatum
saepe fuisse. Magnum et illud
exedentis amoris indicium, quod aliena
me ubera sugere noluerit; sed
ipsa nutricis officium subiens, materno
lacte cibavit, quem prius sanguine
suo aluerat. Nisi hoc potius
providentiae illius fuerit; ne cum alieno,
et forsan vitioso lacte ea imbiberem,
quae corpori aut moribus aliquando
essent nocitura. Nec infelix
ejus circa me cura fuit. Nam accrescens
paulatim aetas vires corporis et

p.1136
animi indolem maturabat; jamque
pueriles nequitias inter pares exercere [excercere ed.]
novi: quas matris castigatio et
imperium non satis reprimebat. Si
quando verbis aut altero digito me
corripiebat, sibi statim irascebatur,
quod sic in unicum saeviisset, quem
aetatis inscitia, et puerilis temeritas ab
isto rigore facile ademisset. Itaque, ut
amori pariter et officio satisfaceret,
ex amicorum commendationibus formandae
aetatis meae magistrum cepit.
Volebat autem me patris instituto initiari,
qui sapientiae studiis et literarum
fama nomen sibi quaesiverat. Ita matris
gynaeceum Scholae usibus destinatum,
In quo nos doctoris et discipuli munera
impleremus. Noluit enim me ab
oculis suis abduci, ne sibi timoris et
solicitudinis caussas multiplicarem.
Hinc ille bonus me lusu et novis libris
oblectare, atque ad studia invitare.
Nec displicuit illa novitas,
quam diu lusus imaginem praeferebat:
postquam autem a me ut officium exigere
coepit, et gradum paulatim facere
ad severiorem disciplinam, ego

p.1137
importuna consvetudine offensus, libros
pariter et Magistrum repudiandos
esse censui.
Itaque cum nec blanditiis, nec minis
proficeret, solitum Scholis fulmen
vibrare coepit. Ego intrepidus
exspectabam, an ad tam insolens facinus
sufficeret audacia. Et sensi subito
fulminis ictum non leviter cutem
perstrinxisse. Itaque ut eram saucius,
et dolore atque ira incitatus, ab illo
me proripui, matris fidem et vindictam
inclamans. Illa in saevitiam ejus
acriter invecta, quae haec esset carnificina?
rogabat, se ipsi delicias suas
unicas, carissimum pignus, et thesaurorum
praestantissimum, cui plusquam
oculis suis timeret, commisisse.
Videret igitur quid inciperet; et praeceptorem,
non tortorem se gereret. Ille,
excusata breviter disciplinae suae
regula, voluntati sese ejus conformaturum
dixit. Quod eo prolixius pollicebatur,
quod continui laboris taedio
levatus, mercedem auctiorem esset
habiturus, quam ipsi nec parvam,
nec sordidam mater pepigerat.

p.1138
Sic nova lusus imagine aliam in me
fraudem molitur, ut ignarus, et aliud
agendo doctrinae et literarum rudimentis
imbuerer. Nam perquisitis
librariorum sculptorumque armariis,
quicquid elegans et delectabile invenit,
matris pecunia coemit: ut picturae,
imagines, et elegantiora emblemata
museum nostrum implerent.
Ego haec, lusui comparata admirari,
amplecti, et impensius amare coepi.
Ille fraudem suam bene cessisse laetus,
alias in me insidias adornat. Et, quid
si intelligeres, inquit, quid sibi ista
vellent, ipsis oculis tuis cariora haberes.
Et paucis strictim expositis, efficacissimo
me desiderio implevit plura
sciscitandi. Ubi me sic commotum
videt, diu est, inquit, cum ego istarum
rerum curam et memoriam reliqui,
quas tamen in tui gratiam non
me pigebit de novo addiscere. Ita libris
in manibus sumtis, fabulatores,
Poetas, et rerum ludicrarum scriptores
evolvere coepimus, qui ut prolixius
mihi commendarentur, picturis
librorum frontispicia caelari curaverat.

p.1139
Tum grandis sapientiae exordia
ab Aesopo sumsimus; ex quo, non sine
commotione, animalium certamina,
artes, loquelas, studia et ingenia perspiciebam.
Istis mysteriis initiati longius
processimus et in Poetarum mundo,
Deorum convivia, amores, furta
et illecebras invenimus. Nec inamoeni
curiositati nostrae fuerunt Hesperidum
Horti, Fortunatae insulae et
Sirenum Scopuli. Heroum proelia,
facinora, fata jucundissimo nos horrore
impleverunt. Quorum narratio
ne cum impensius delectarer, ille anagnostes
meus subdole filum interrupit,
ut dubio adhuc eventu suspensus animus
ejus sciendi desiderio acrius incenderetur.
Ego subdola calliditate
offensus, legendi partes mihi ipsi sumsi;
tantosque subito progressus feci,
ut manuductoris operam postea non
multum requirerem.
Hac indole hoc ingenii impetu ita matri
meae placui; ut totos saepe dies narrantis
ab ore pependerit. Tandem, nescio
quo fato, in scriptorem incidi, qui
COSMOPOLIS admiranda ita descripserit,

p.1140
ut svavissima haec idea ambitionem
mihi injiceret ejus videndi. Sed
admittere noluit mater, amorem suum,
aetatis meae infirmitatem et peregrinationis
molestias ac pericula memorans.
Tandem precibus meis expugnata,
Vade ergo, inquit, O matris
amor: Vade patris vera soboles,
et nomen Tibi atque decus compara.
Tribus tantum annis parenti meo
juncta fuerat, et opes ejus, quas ille
non mercatura, aut sordido quaestu,
sed haereditate, literatis laboribus et
magnatum muneribus paraverat, non
spernenda dotis accessione auxerat.
Tantum, inquit, pater tuus tibi reliquit;
tantum etiam meae opes sustinent; ut ubicunque
fueris indigere non debeas. Tria
autem aureorum millia credo tibi in singulos
annos suffectura, si curam adhibueris
et dispensandi solertiam. Si
quid ultra desideraveris, per tabellarium
admone; qui meus in te amor est, non
patiar te ulla difficultate premi. Et accersito
mercatore, Amstelodami, Venetiis,
et in ceteris Emporiis, ubi

p.1141
mensae sunt Argentariae, literas Cambii
mihi procuravit.
Omnibus ita constitutis, matris
praeceptis et admonitionibus onustus,
quod bene verteret, iter meum COSMOPOLIM
versus ingredior. Quae in via
viderim, memorare hic nihil attinet,
cum somnia sint et umbrae ad COSMOPOLIS
splendorem et amplitudinem.
Illud percommodum accessit, quod a
recta nusquam aberraverim, nullis
diverticulis aut ambagibus viam confundentibus.
Ut in conspectu Urbis
fui, ad inusitatum splendorem stupens,
quid facerem vel omitterem
non facile decernebam. Tandem confirmato
animo, gressus ad portarum limina
molior. Et mirabile dictu! non
portae clausae, non milite et praesidio
firmatae, nec cataractis septae. Muri
non fossa aut lorica tecti, sed omnia neglectim
quieta; Exitus et introitus cunctis
liber et sine inquisitione. Tanta
autem securitate fruebatur, quod nullus
ipsi externarum invasionum metus,
et si quid minus exspectatum
contingeret, tanta civium abundabat

p.1142
multitudine, ut vel sine muro se defendere
posset. Vix limen reliqueram,
cum in ipso introitu mihi occurrit senex
venerabilis, et cui per humeros
multa canities spargebatur. Ingressus
ejus gravis et serius: corporis et oris
praecipua quaedam dignitas, ut vel
hac tantum commendatione venerationem
mereretur. Is officiosissima in
me humanitate: video te, inquit, hospitem
esse civitatis nostrae, fama forsan
et celebritate e remotioribus locis excitum:
ut multi quotidie huc hospites commeant.
Nihil autem mihi gratius fuerit, quam
ut tibi opera mea inservire possim,
quae aliis multis hactenus non inutilis,
aut infructuosa exstitit. Ego oblatae
humanitati hoc prolixius gratias
egi, quod sapientioris alicujus, qualem
ipsum esse non falso praesumebam,
necessitudine et institutione me
opus habere intelligebam. Et non
vulgare officium mihi praestas, virorum
optime, inquiebam, quod ignoto
hospiti et rerum vestrarum ignaro
utilem operam et necessariam offers.
Beneficium autem cumulaveris, si quo

p.1143
nomine et loco censearis, non ignoraverim.
Paupertas, inquit, mea, et vulgaris
habitus satis tibi indicaverint, quod
modestiae et veritatis sim amicus, et eorum
servitio deditus, qui sapientiae et Veritatis
studiis delectantur. Et quamvis de omnibus
bene mereri adnitar, a plerisque tamen pro
gratia odium fero. Profitentur quidem se familiaritatis
meae desiderio teneri; sed, cum
adsum, contemnunt, et servitiis suis promtum
maledictis insectantur. Tuae praesertim
aetatis homines raro me in consortium suum
admittunt, quod desideria ipsorum improbare,
animum vanis plerumque occupatum
ad virtutis amorem et severiora studia hortari
soleam. Indignissimum quippe mihi videtur,
quod auream aetatem suam, praetiosissimam
illam possessionem, et melioribus
curis merito destinandam, tam inutiliter
prodigant. Scis quid valeat una hora? scis
quanti dies unus? pretium temporis recte
tecum exegisti? Non credo, quia illud tam
male impendis. Subducunt te sibi fugitivae
horae, et una, te non advertente, tam pretiosum
thesaurum avehunt. Quid tibi dixit
tempus, cum praeterlaberetur? promisit se
reversurum, cum ejus tibi usus esset? vestigia

p.1144
dierum notasti, qui effluxerunt? Eunt
nec revertuntur. Et postquam transiere,
respicientes eos rident, qui se tam inutiliter
transmiserunt. An nescies dies omnes catenam
componere, cujus extremitati mors
annexa est? Et pro mensura, qua transeunt,
mortem accelerant; quae aliquando
exspectanda et jam forsan prae foribus est.
Nam, ut jam vivitur, transit vita, priusquam
animadvertas. Enimvero stupidum
existimo, qui timore mortis semel obeundeae
totam vitam suam moritur: Cum vero malum
et improbum, qui ita secure vivit,
quasi nusquam timendum: nec timet, nisi
eam suffert. Et tunc sic confunditur, ut
nec corpori remedium, nec animae solatium
reperiat. O! insanos et insipientes, qui omnibus
diebus sic dissolute vivunt, quasi omnibus
horis non essent mortales. Qui vero
sapientiae se dederunt, tempori manum
injiciunt, nec ullum ejus momentum sine
fructu transmittunt. His si te adjungere poses,
sincere et fideliter tibi inserviam, fateberisque
non vanum mihi detectoris nomen
esse, quod meritum meum et consensus
sapientum mihi imposuit.
Iam primum in civitatem hanc nostram

p.1145
venis, desiderio forsan ea cognoscendi, quae
hic praeclara et utilia: Sed diligenter
providendum, ut finem tuum adsequaris.
Infinita hic sunt diverticula, mille
errorum ambages; adeo ut incauti
multi et incuriosi, totam aetatem suam
hic erraverint, nihil eorum observantes,
quae usibus suis seponere deberent; quin
stultiores multo et insipientiores rediere,
quam accesserunt.
Hoc adeo exinde fit, quod nihil hic suo
vultu conspicitur, rebus omnibus ad hypocrisis
ingenium confirmatis. Tanta itaque
varietate confusi, nil verum vident
et quid potissimum observare debeant, non
intelligunt. Ego autem in conspectiora
Te urbis loca ducam, ut ibi compendio
et veluti in pinacotheca omnia ista videas
et perdiscas.
Svavissimae senis orationi aliud reponere
non potui, quam me monitis
ejus obsequentem fore, gratiasque
praestiti officii habiturum.
Haec inter nos alternantes, multum
viae processeramus, et jam pomoeriis
relictis, interiora urbis tenuimus, ubi
hominum multitudo incultae solitudinis

p.1146
imaginem adimebant. Via ipsa
admodum lata, et curiose exculta, cuius
amoenitate cum me capi videret:
Una haec ex Regiis et celebrioribus est,
inquit, quae totam hanc civitatem divisim
secat. Ad hanc publica fere et privata
aedificia constructa: Ad hanc Magnatum
aedes, et Opulentiorum palatia: quum
ex viliori plebe infinita multitudo hic proprias
aut conductas habitationes habent.
Per hanc deambulationes, et omnis generis
recreationes suscipiuntur. Vocatur autem
haec platea Hypocrisis, et, qui eam
frequentant, hypocritae.
Vix ea fatus erat, cum obviam nobis
procedentem magnae fortunae et
dignitationis hominem conspeximus,
vestibus pretiosis et supra communem
modum solicite cultum. Famulorum
et servitiorum multitudo, patronum
suum stipantium, speciem praebuit
militaris cohortis, quae a praefecto
suo duceretur: Sine dubio, inquiebam,
hic ex illustrium ordine unus est. Jam
praevidebam, respondit, falsas has species
oculos tuos fascinaturas, ut in veritatem
non penetrares. Modo dicebam plateam

p.1147
hanc hypocrisin dici, omnesque illam
ingredientes hypocritas esse. Si hac imagine
censeri istum oporteret, quam exterior
adspectus facit, non multum aberraret
judicium tuum. Jam ut hominem cognoscas,
removenda prius larva est; sic tibi
oris forma et genuina indoles patebit.
Est vero hic Thraso ex fece plebis, vilis
et sordidae originis, cujus parentes et
majores ex Opificum officinis, ant nummulariorum
mensis, faetentes ac aeruginosas
adhuc manus habent. Nihil tamen
sibi reliqui facit, quo generis sordes et
pudendos natales abscondat: quod exprobrandum
ipsi non fuisset, si virtute et meritis
in statum honestiorem se inserere
conaretur. Ut multos vidimus, nullis aut
spernendis natalibus, virtute tamen et
animi excellentia supremum dignationis fastigium,
et regum fortunam promeruisse.
Hic autem majores suos nulla alia re,
quam luxuria et ambitione vincit, quosque
illi avaritia et sordido quaestu nummos
congessere, eos hic aliis quidem, sed
non melioribus, artibus consumit. Vestitur
splendide, vivit laute, et divitum
in morem servorum greges alit. Sed insequitur

p.1148
a tergo necessitas, quae larvam
istam cito diripiet, et sumtu non suppetente,
ipsi servi dominum devorabunt.
Post hunc alius, habitu venerandus,
et incessu gravis adparuit, qui veluti
ad Musicam harmoniam passus dinumerabat.
Etiam hic e fece quisquam est,
inquit, qui Consiliarium aut senatorem se
simulat, cum, praeter inscitiam et stoliditatem,
nihil possideat: juvat tamen ipsum
videri talem, ut vel propria persvasione,
vel aliorum credulitate quantivis habeatur.
Hoc nihilo sapientiores senes illos existima,
qui jam in conspectum nostrum veniunt,
annis decrepiti, sed coma et barba medicata
Juvenes, quasi fuco isto rejuvenescere,
et aetatis atque annorum suorum ignoratione
mortem fallere ac deludere possent. Est
autem omni aetati atque conditioni tam familiaris
hypocrisis, ut nihil suo nomine,
ne dum vultu, adpareat.
Si officinas aut tabernas intres, stupore
confunderis. Qui in sella sua
vestes aut calceos conficit, officio
sartor aut sutor, cum prodit, adeo
alius est, ut acus sua, forfex aut
subula eum non agnosceret: ita nitidus [ni-nitidus ed.]

p.1149
est et excultus, ita gestus
et mores ejus nihil repraesentant ex
ejus conditione. Nec restantum, sed
et vera rerum nomina amisimus. Interpolator
et veteramentarius, vestium
conservator audit. Agaso, stabuli
praefectus: Histrio, subtilitatum
Magister. Unguentarius, Medicus:
Tabernarius, Magister rationum;
Asinus, dominus Doctor:
Longo habitu indutus, Dominus Licentiatus:
Omnis insolens, dominus
miles; omnis benevestitus, Dominus
nobilis. Omnis scriba, Dominus
Secretarius: sacrificulus, vestra Reverentia:
Scorta et meretrices, puellae
et Virgines Aulicae: Lenae, morum
et amicitiae conciliatrices: Lupanaria,
domus et officinae commerciorum:
scortatio, amicitia: usura,
Oceconomia: fraus, subtilitas:
Sycophantia, dexteritas: malitia,
promtitudo; pusillanimitas, modestia:
temeritas, fortitudo: ut quocunque
te vertas, in fraudem et
falsitatis ludibrium incurras.
Hunc disputationis aestum pullatum

p.1150
agmen, feralem processum longo
ordine explicans, composuit: spectaculum
erat communis sortis aestimatione
memorabile. Ceterorum
tristitiam et luctum viduati mariti excedebat
moeror, qui funeralibus exsequiis
carissimae conjugis cadaver prosequebatur.
Prae doloris sensu vix aegre
et quasi titubans singula vestigia
moliebatur, demisso capite, lugubre.
syrma, et in terram demissum
trahens.
O! felicem, inquiebam, conjugum Amorem,
qui per totam vitam conglutinatus,
iam integer et inviolatus ad sepulchrum
comitatur. O! felicem uxorem hac mariti
pietate, qui, si fas esset, ita jugalem thorum
in ipso sepulchro et tumba sterneret. Nec minus
ille felix, qui in hoc luctu suo cognatos et
amicos reperit non aggemere tantum, et
ultimum hoc pietatis officium lacrimis decorare
paratos; sed qui commiseratione et
profundis gemitibus tenerum viduati mariti
affectum exedere et superare videntur.
Cerei faces, et ceteri adparatus, omnia
ad luctum et moestitiam comparata.
Si videre et sensu quodam affici mortuum

p.1151
corpus posset, nihil ex iis, quae
ad amoris et ultimae pietatis contestationem
conferri solent, desideraret. Hanc
senex meus adseverationem levi risu
adspernatus: Scias velim, inquit,
quod, quicquid in hoc sarcophago
continetur, nihil est; quia quae
mortua jam est, vivens nihil fuit,
et mors, hoc nihil quod erat, etjam
imminuit et adnihilavit: omnesque
honores, qui defunctae habentur,
nihil ipsi prosunt: nisi quod mortui
habeant etiam suas vanitates, quemadmodum
viventes. Et dic mihi per
genium tuum, quid habet iste sarcophagus,
nisi sordes et abominationem?
Nam hoc lutum, quod calcas,
si excolas, fructum tibi proferret:
Istud autem, cui jam tot honores
et luctus impenduntur, praeterquam
quod adspectu odiosum est, si relinquas,
quid nisi foetorem et vermes
producit? Erras autem, si putas veras
lacrimas esse, quae ab amicis et
cognatis adferuntur: conductae sunt
ad fictam hanc doloris larvam sustinendam.
Si qui vere tristantur, ideo

p.1152
faciunt, quia remotioris sunt propinquitatis,
quam ut haereditatem
defunctae cernere possint. Viduus
ipse, non tam propter mortem uxoris
adflictus est, quam propter sumtus
funebres, qui tanti ipsi constant.
Immo defunctam devovet, quod diem
suum non prius obierit, quam tot
nummos in Chirurgos, Apothecarios
et Medicos prodigere oporteret.
Duas uxores jam funeravit, et incipit
tali officio delectari. Quin de alia
ducenda jam pridem consilium
iniit, cujus consuetudinem aegra uxore
exambierat. Videbis eum cito resuscitatum
ex pannis his emortuariis,
qui eum jam sepeliverant.
Ad haec ego confusior, promittebam me
tam facile adsensum iis rebus non accommadaturum,
quae ab facie sua
tantopere dissiderent.
Sed alius me subito casus concussit.
Nam quas praeterivimus aedes ferali
clamore et ululatu personabant.
Itaque limen intrantes vidimus atria
et conclavia ornamentis suis despoliari,
nigrasque et ferales in eorum locum

p.1153
intendi. Supellectilem omnem
removeri, aut in lugubrem faciem
mutari. Ipsa hera defunctum maritum
planctu et ejulatu prosequens in
tenebrosam cellam se condiderat, reclivis,
et negligenter super grabatum,
vilibus stragulis tectum, rejecta. Conclave,
sole dieque excluso, horrentibus
tenebris squalebat: et per opacam
istam obscuritatem gemitus, planctus,
ejulatus et singultus ex profundo
pectoris agminatim prorumpentes,
repercusso verbere, se intendebant.
Misera illa et solatii omnis
incapax cum desperatione luctabatur,
desideratissimamque sibi mortem mitissimis
gemitibus invocabat, oculisque
et crinibus laniatis, direptum manu
cultum projiciebat in terram. Ex brachiorum
et pectoris contusione, doloris
pariter et vitae sensum amittebat; ut,
refugiente spiritu, immobilis jaceret.
Postquam hic furiosi doloris turbo
concesserat, visa est quasi e somno evigilare:
Et quid ago, ubi sum misera?
exili et vix ab adstantibus percepta
voce querebatur. Oculos deinde in

p.1154
coelum tollens, quam dulce, inquit, foret
doloribus his mortis beneficio abire, et cum
marito in sepulcrum descendere, in tumulo sine
mortis invidia castissimas umbras miscere,
ut suavissimae necessitudinis commercium aeternum
frui possimus. Aegro hoc et
amenti furore langvidam circumsistunt
sociae, aggementes et irrita solatia
surdis auribus ingerentes. Quam
libenter te consolari, pellem, o mea Charissima,
humentibus oculis, haec dicebat;
sed tuis malis ita adflicta sum, ut
mihi consolationem adhibere nequeam. Alia
cuilibet verbo adsuspirans, ne te
adflictes tantum o mea, ait, cum lacrimis
tuis amantissimum conjugem e tumulo
et mortuis ad vivos revocare non possis: et
solatio est, quod sic tecum vixerit, ut
jam aeternum gaudeat. Quaedam efficaciora
adhuc subiicientes, debere illam,
ajebant, supremae voluntati se conformare:
et casum illum patienter ferre, quam mutare
non posset. Illa consolantium officio
et assiduitate incitata, langvidas et
exhaustas vires intendebat, saevisque
verbis coeli invidiam incessebat,
quod jucundissimam et dulcissimam

p.1155
necessitudinem divulsisset; quod se
marito superesse voluisset. Infelicem
se natam, infeliciorem jam, quod
mori non posset. Quo decurreret?
Quem foeminam pauperem viduam
protecturum 2 Quem mariti caritatem
et officia desertae et soli exhibiturum?
Haec mihi commiserationem
et lacrimas fere eliciebant, cogitanti,
quam misera esset viduarum conditio:
quae omni praesidio destitutae,
cujusvis injuriis et ludibrio essent obnoxiae.
Nec destiti senem orare meum,
ut, si'quid haberet consilii et
solatii, miserae non denegaret. Si
complorare illi vis, ait, et lacrimas
miscere, per me facias, licet; ego invitae
beneficium non dem. Credisne
aeternum duraturos singultus, qui
totam jam domum obsurdam faciunt?
Credis ne tam sanctum carumque
illi mortuum, quem vivum
totiens decepit? quae vota totiens et
devotiones profudit, pro amantium
gratia ad sacrificium Veneris: Quae
mariti zelum totiens cum delectatione
ulta est: nullius enim vindictae

p.1156
tanta jucunditas et delectatio est,
quanta foeminae de marito se vindicantis.
Credis tu quidem hanc
Lucretiam tantum lacrimarum imbrem
semper profusuram? Sed cito
arescent hi fontes. Quid enim Foeminarum
sunt oculi, nisi canales,
per quos cerebri vitiosos humores
exonerant? Si nulla sit lacrimarum
caussa, veniunt tamen conductae,
quoties illis placet. Et haec cubiculi
obscuritas et solitudo ad abscondendam
oris depravationem queritur,
quod ad provocandos clamores
et ululatus tam turpiter deformat.
Lugubria ejus non sunt, nisi fraudes et
deceptiones: exterior habitus pullus et
feralis; Sed intus cogitationes virides.
Consolari eam vis? Solam relinquas,
saltabit cum sine observatione erit.
Aderunt continuo secretorum participes
ac moderatrices. Et quid te
maceras, O! nostra, inquient: adhuc
reparabilis jactura est; adhuc
juvenis et scita es; poterisque deliciis
tuis plures adolescentes illicere.
Cur juventutem tuam fraudas, inter

p.1157
maestitiae hunc squalorem, delicias,
vel ipso pudore redimendas, tibi interdicendo?
Pamphilum tuum cogites,
qui huic occasioni non deerit.
Ejus deliciae et robusta aetas mariti
tui memoriam ex animo cito
abolebit. Nam, ut scis, egregius est
Diones miles, et iis optime instructus,
quae ad puellarum hunc fundum
subigendum desideres. Reviviscet
ad haec, quae prius, luctu sepulta,
praeter desperationem et mortis
votum nihil sibi reliquisse videbatur.
Oculis vibrantibus, et rotundato
ore subridens: nondum, dicet, tempus
est de hymenaeo cogitare. Inprimis
justa marito sunt exsolvenda:
quibus defuncta non illibenter consilium
vestrum sequar. Nam et
perdurare diu in hac solitudine et
luctu non possum, quae, vivente marito,
interdum sola mihi videbar, et
ea propter ad alias necessitudines
respicere sum coacta. Ubi jam profundus
dolor, et desperationis necessitas?
Mariti cadaver nondum
intumulatum, et orba uxor jam quasi
remaritata est.

p.1158
Paradoxa haec disserendo, urbis
editiora tenemus, ubi multifariam
sectae plateae, diversi generis mortales
sibi occurrentes, committebant,
aut separabant. Ibi novum miraculum
oculos atque animum meum
penitus abstulit. Ut vidi, ut perii!
Foemina erat: ac timeo, ne etiamnum
temerario nomine peccem. Crediderim
potius DEAM aliquam fuisse, aut
Nympham, certe divini oris vultusque,
Haec artificiosa negligentia tam
scite, tam concinne et eleganter, se
inferebat, ut omnium animos obstupefecerit.
Aurum, gemmas, et ceterum
corporis cultum aestimare non
permittebat formae excellentia: crediderim
illam potentiae et fulminis
sui gnaram, cavere voluisse, ne homines
occideret. Ita faciem suam
nusquam totam conspiciendam praebuit.
Curiosos tamen observatores latere
aut defugere vultus. divinitas, ut
ut tecta, non potuit. Nam leviter
inspirantes aurae, velum, quod sibi induxerat,
ita interdum removebant,

p.1159
ut nunc dimidiam faciem, nunc nasum,
aut alteram genam retegerent:
quas illa nigris maculis muscisve consperserat,
ne forma bonis suis insuperbiret;
Sed eorum gnara, a quibus
sibi damnum aut periculum, modestiae
suae meminisset. Dum velum
auris agitatum et fluctuans componit,
nudam manum conspicere licuit,
quae jasmini colorem longe superabat:
rursus cum Strophiolum recondit,
sinum temere detexit, cujus
candor albastridem excedebat. Cincinni
annulati, et mille ferri calidi
morsibus martyrisati, neglectim ex
fronte et temporibus pendebant. Tota
facies non aliud erat, quam nix et rosae
verecundo rubore tinctae, quae extra
naturae ordinem, perfectam amicitiam
servabant. Dentes et labia uniones
et coralium contemnebant. His
ego fulminibus ictus, animo pariter
ac corpore contremui. Et summe barbarum
esse oportet, inquam, atque sine
oculis, in aestimandis naturae miraculis,
quem fascinantis pulcritudinis
illecebrae [illebebrae ed.] non afficiunt. Prae tali

p.1160
possessione, omnes reliquae mundi
deliciae viles et depretiabiles. Nec libertas
solum, sed et vita pro ea impetranda
vile redhostimentum. Quos
splendores, quae fulmina amoris, ejaculantur
oculi ejus. O fascinum!
O incantamentum animae liberae! An
vidit quis unquam simile supercilium,
quod ipsa nigridine candicat 2 Nec
Crystallum tantum candorem habet,
quantum lucidissima et nitidissima
frons ejus. Sangvis lacte mixtus ruborem
non efficeret gratiorem, quam
est ille facjei ipsius. Rubini et uniones
non possunt se componere ad os
ejus. O! desiderium incentivum: O!
naturae et pulcritudinis
compendium.
Plus ne ineptiarum habes 2 inquit senex
meus. Antea stolidum, jam etiam
caecum esse video, qui oculorum usum tam
turpiter ignoras: quos ideo binos creavit
DEUS, ut ad videndum homini intervenirent:
rerum vero electionem et judicium
non his, sed intellectui reservavit. Praepostere
igitur oculis, etiam quae non vides,
judicas. Quibus si semper credendum, rupes

p.1161
et montes interdum coeruleos, interdum
nubes esse existimabis, quia longinquitas
risum decipit. Fluminis etiam cursus,
ripas excedentis, oculos falleret, nisi
perticae defixae alveum monstrarent. Nec Siren
haec animum tuum ita fascinaret, nisi
oculi tui te decepissent. Heri vesperi cubitum
ivit turpis et deformis, hoc mane nova
Venus tibi exorta est. Sed si pupam hanc
sigillatim examinasses, non reperisses, nisi
gypsum aut pannum. Atque ut a capite anatomiam
instituamus, confirmo tibi cincinnos
ejus ex tonsoris officina esse, nam proprios
inimicus adflabit ventus, qui ex Neapoli
spirat. Et si vel maxime aliquos haberet,
exponere non auderet, transacti temporis
indices. Nec aliud oculi supercilium habent,
quam quod penicillus formavit: forsan
et illorum alter in fornace recoctus pistusque.
Illud neutiquam dubitaverim, dentium
plerosque, quos tu uniones et margaritas
vocabas, ex ebure formatos foetenti
ac edentulo ori ejus artificem inseruisse. Tota
facies ejus non alium colorem habet,
quam quem cerussa et fucus dedit. Vetus
idolum est repicturatum; cui famosarum Magarum
inseruit Secretum, quae ex vitro possunt

p.1162
rejuvenescere. Omnis quippe facies
splendor et formae luculentia, omnisque ille
gratus color, qui genas et labia pinxit,
ex violis et floribus est, in alembico destillatis:
ut, si faciem ablui permitteret, non
agnosceres turpem et deformem. Sine pastillis,
chirothecis et tibialibus odoratis, quibus
utitur, axillarum et corporis foetor nares
tuas vehementer offenderet. Si osculum
petas, oleo et pinguedine labia tua maculabis:
amplectendo, stupas, tomentum et
squammas balaenarum invenias, quibus vestes
ejus effartae [effarta ed.] sunt ad tegendos et reparandos
corporis defectus. Vesperi cubitum petens, formam,
cultum, elegantiam, et dimidiam sui
partem, in repositoriis ad lectulum relinquit,
quae mane rursum, postquam in multam insterterat
lucem, repetit, iis culta pictaque ad
speculi sui judicium rursum prodit, monstrosum
Veneris incentivum, Juvenumque illecebrae
ac ruina. Si reperientur tamen aliquae, hoc
fuco non corruptae, tam iracundae, superbae,
et impotentes sunt, ut ferri non possint.
Quoque magis speciosas has bestias averseris,
secretas tibi infirmitates repraesentes, quibus
quotidie subjiciuntur: certum scio, quod fastidium
earum concipies; et paenitebit te,

p.1163
quod aliquando amaveris rem tam odiosam
et vilem. Privata sunt, quae hactenus vidisti:
Sed majus aliquanto ludibrium in iis miraberis,
quae inter celsa et sublimia reputantur.
Dum haec altioris dissertationis
exordia sumit, in carpentum superbissimum
incidimus, quod sex validisssimis
et nitidissimis equis trahebatur.
Isto magnatum quispiam vehebatur,
cui latus utrinque assentatores
claudebant. Hujus tanta fuit gravitas,
ut praecedentes equos pondere aequare
videretur. Ipsa corporis moles,
et singula membra, tam lente et solicite
librata, ac si articulorum
flexuris caruissent. Ipse vultuosus et
respectus sui admodum ambitiosus
sub auro fere et gemmis latebat. Illud
inter cetera mirabar, quod cum
nec frontem ruga, nec prima saltem
lanugo genas signaverat, capilli tamen
senescerent. Magnificam hanc
statuam ingens servitiorum stipabat
multido, diversis coloribus et ridiculo
prorsus habitu variata. Sine dubio,
inquam, hic felix est, qui tam magnifice
et ad placitum vivit, cui nulla desideria

p.1164
frustrantur: cui tam prolixe fortuna
famulatur: cui fere soli mundus factus
est. Recte sane huic soli mundum factum
dicis, ait. Quid enim mundus,
nisi stultitia et vanitas, ex quibus hic totus
constat? Felicitatis vero ne umbram
quidem habet, omnisque splendor iste beatus
ac felix, e domestica miseria calamitosus
est: quod ipse, quod servi ejus comedunt,
ex mutuo et credito est. Quam
videas saepe, quomodo creditores, vestigia
obsidentes, spe et promissis differat. Si
animi ejus secretum explorare quis vellet,
miraretur, quantis solicitudinibus, curis
et tormentis laceretur, quot stratagemata
et artificia excogitet, ad tuendam inanem
hanc pompam. Ut beatiorem multo
opilionis vitam existimem, securam et nullis
solicitudinibus anxiam. Feliciores aut
certe prudentiores corbi illi sunt, qui ipsum
quotidie assectantur. Nam quicquid aut sui
aut alieni sit, assentationis ipsorum aucupium
est. Gaudio fere emoritur miser, cum in
tota aula parem non esse ajunt, quin omnes
scitos et elegantes ad ejus se exemplar
componere. Virginibus ac puellis non esse
alium gratiorem, cujus familiaritatem,

p.1165
jocos et scitam urbanitatem supra omnia aestiment.
Esset vero aliqua melioris spes
frugis, si animo tam canus hic foret, quam
crines ejus farina, et comminutis ovorum
putaminibus, novo hujus seculi invento,
conspersi. Sed tam male hominum sorti
consultum est, ut errores suos non cognoscant,
nisi inveteratos, et tunc ingratum
est ab iis revocari. Hoc remoto spectaculo,
amplam et diversimode secatam
intravimus aream, ubi silentium, et
rerum variarum imagines in diversas
cogitationes animum abripiebant.
Ad introitum fanum conspiciebatur,
vetustate et religionis horrore
sacrum. Pauca in illo ad hujus seculi
ornatum et elegantiam: sanctitatis
tamen existimatione et professione
sectae augustum habebatur. Ad singula
intercolumnia, arae et plures
divorum imagines, nec unius generis
donaria, numinum tholis appensa.
Lampades, catenulis ferreis dependentes,
igne perpetuo vigilabant.
Juxta limen lacus, sive labra duo, lustralem
aquam exhibebant introeuntibus;
in quam immisso religiose digito,

p.1166
frontem simul et pectus transversim
signabant. In imo penetrali magnus
sacrificulorum numerus, rude
et inconditum carmen alternatim demurmurantium.
Ad singulas aras,
pontifex, infulis, stola et religioso
cultu indutus, ministrantibus cum
tintinabulo pueris aliquot, divis ac
numinibus operabatur. Ceremoniae
ipsae gestibus et desultationibus mirabiles.
Postquam arae, libri, vestes
et sacra instrumenta, incensis ac suffitibus
lustrata, sacerdos, dissipatis
ex acerra odoribus, carmen ordiebatur,
quod dum a reliquis cantabatur, ipse
ex patinula prolatum parvulum panem
multis gesticulationibus consecrabat:
observatis iisdem ceremoniis
circa elevatum vini Cyatum; quae dum
peragebantur, universa multitudo in
ora procumbebat. Libationes vero
istas, solenniter consecratas, sacerdos
ipse in ventrem demittebat, quas
ego numinibus servatum iri putabam.
Per singulas stationes eaedem iterabantur
ceremoniae, donec receptui signo
dato, in cellulas suas extra templum

p.1167
se proriperent homines isti inculti,
horridi et laxa veste ac pannosis
tunicis viles. Monstri instar fuit,
quod duplici triplicique tunica circumdati,
laxo etiam operculo caput
tecti, nudis pedibus incederent. Turpes
autem et laceras togas, loris et
rudibus funalibus circa ventrem praecinxerant,
ne diffluerent. Omnes vertice
mentoque rasi, nautarum instar,
qui, ad naufragii instantis horrorem,
ista tondendi religione utuntur. Hic ego
senem meum orabam, ut abhorrentis
hujus societatis arcana et commercium
mihi exponeret. Faciam vero, inquit, et
libenter, postquam singula hic per lustrabimus.
Longum ergo porticum intravimus,
in qua societatis illius Bibliotheca,
nitida illa quidem, sed ad usum
magis, quam pompam comparata,
librorum manuscriptorum et
impressorum, ingentem numerum
complectebatur, qui per pluteos et
cellulas ita dispositi et catenis revincti
erant, ut libero omnium usui inservirent.
Juxta literarius erat ludus,
in quo juventus ingenuis artibus instruebatur.

p.1168
Hinc in hortum descendimus,
cui amoena curiositas immensum
pretium faciebat. Omnia digesta
ad geometricam quandam concinnitatem,
et opticae artis disciplinam,
quoquo te verteres, velut in perspicillo
res singulae per radios suos e longinquo
oculis repraesentabantur. Semitarum
intersectiones, fontibus e
marmore lucidissimo elaboratis, qui
per variarum imaginum tubos limpidissimam
aquam in sublime ejaculabantur,
exornatae erant. Ambulationes
angustis viis arctabantur, ad
quarum latera cupressi, punicae granatae,
citreae palmae, laurus, omnesque
rari et ignoti generis arbores consitae
erant. Areae vero per pulvinos,
artificiosissime digestos, flores, rosas,
herbas habebant, quae usquam pulchritudine
et medendi usu expetuntur.
Nihil tamen aeque admirationem
meam confudit, ac lunata quaedam
species ad monticuli radices, tanto
artificio elaborata, ut ipsius naturae
genium amoenitate superare videretur.
Incinxerant hanc ipsius montis

p.1169
prominentia, sub quorum complexum
ita recedebat, ut ditis quoddam
antrum existimare liceret. Laterum
atque tecti inaequalia, prominentiaque
musco, coraliorum ramusculis,
conchyliis et universis maris divitiis
incrustata erant. In fundo Neptunus,
Nereus, Glaucus, et Pelagi
Nymphae, veluti ad certamen concitatae,
aquam per tubulos miro artificio
spargebant. Apollo et Musae una cum
avicularum choro ad latera harmonicam
melodiam canebant: Marsyas, aut
alius quispiam pastor, rauco cornu
horrendum intonuit. Quin et aquae,
mille anfractibus arctatae adflictaeque,
Jovis tonitrua edebant, et contrario
nisu sublime petentes, in subeuntes
inde, pluviae instar, decidebant. Quae
cum ego impensius admirarer,
haec sunt illecebrae, inquit, in quibus
otium suum pascunt solitarii
hi homines: qui tamen a professionis
suae conditoribus jam longe
recesserunt. Isti enim ingenio et animi
luce valentes, cum cernerent,
pravorum consortio morum

p.1170
quam funeste peccaretur, multosque
ingenuos et bonos, ut illis probentur,
quibus virtus est vilis, in
gloriae titulis peccandi audaciam
ponere, statuerunt improborum contagionem
istam vitare, et in rigido
hoc secreto inter silentia et incultam
simplicitatem, numinum cultui
et virtutis studio vacare: et cum
ceteri homines scelere et ambitu
ad summa rerum humanarum fastigia
contenderent, saepe etiam praecipitarentur;
his cura et institutum
fuit periculosa ista defugere, et in
solitudinis hoc recessu, pretiosam
pro paupertatem et animi felix otium sequi:
arcanamque et a ceterorum
sensibus remotam felicitatem percipere.
Igitur in cupiditates et vitia
indicto sibi bello, abhorrebant a fastu,
ambitione, avaritia, et adulationibus:
dabantque operam, ut
animus parvo contentus, nec fortuna
aut voluptatibus tumidus fractusque,
aut ad vices periclitantis dignitatis
solicitus, domito corpori imperaret.
Otium segne, vitiorumque desiderium

p.1171
labor continuus arcebat,
Quod numinum cultui superfuit
temporis, aliis curis impendebant
et sublimium rerum contemplationibus.
A quibus ne averterentur,
conjugio et domesticis curis sibi interdicebant.
In socios autem et compares,
amoris integritatem servabant,
invicem patientes, excusantesque,
quod ingenii diversitas
fastidiebat.
Hac severitate voluptatis et luxuriae
profligabatur desiderium, aviditatem
simplicissima frustrabatur
paupertas. Ad superbiae stimulos
vita erubescebat squalida: Ira, invidia,
furor, audacia, et cetera mentis
mala in rigido hoc secreto, tanquam
destituta alimentis incendia,
sponte exspirabant. Eo maxime,
quod mens, vitiorum jugo excusso,
sibi ipsa se reddiderat, exarmatis cupiditatibus
fraenum imposuerat [impossuerat ed.]
ratio. Verum labentibus annis, tam
innocentis instituti rigor a disciplina
sua recessit, sensimque vires acquisiverunt
ignavia, voluptatis consvetudo,

p.1172
et pietatis atque sanctitatis
oblivio; hominibus in id solum
intentis, ut inhonestatis dedecus,
ceremoniarum et religionis larva
obtegerent, quae tamen ipsa interdum
turpitudinis secretum prodidit.
Jactant matrimonii immunditia professionem
suam pollui: scortari tamen,
libidinari, lustra et lupanaria
perreptare, immundum ipsis non habetur,
quoties aliorum conscientiam
et arbitria evasere. Ficta tamen
sanctimonia ipsa et superfluo numinum
cultu, simplicium mentes ita
fascinarunt, ut ipsis pariter et sibi
numinis favorem et amicitiam se
obtinere posse persvaserint. Cum certum
mihi sit, perpaucissimos horum
consortio numinum aliquando fruituros.
Et ridere saepe eorum stultitiam
soleo, qui ignavos hos et profanos
ventres, bonis suis et facultatibus
saginare, DEO gratum atque
acceptum existimant. Nec virorum
solum, sed foeminarum etiam hoc
ludibrium [ludubrium ed.]. Aeque enim illae in talibus
claustris ficta sua religione hominibus

p.1173
imponunt, quasi meritis
suis coelum sibi aliisque propitient:
secretis interim libidinibus et impuris
flammis aduruntur, vulgati nonnunquam
pudoris infames. Sed de
istis satis, jam alia videamus.
Itaque, claustris illis relictis, in
amplissimam aream concessimus, non
procul inde dissitam. Visebantur ibi
rarae aliquot, sed vetustae et procerae
arbores; quarum in medio fontes,
manu facti, alte libratam aquam in
subijectos lacus praecipitabant. Tum
et stupendae molis colossos, figurae et
characteres Aegyptiorum, rerum harum
curiosis, magis commendabant.
Ad recessum interiorem in monticulo
templum surgebat, mole et structurae
magnificentia inter rarissima.
Limen ejus praetorianae aliquot cohortes
obsidebant; quod superfuit ex
vacua area, peregrinis supplicibus et
aliis spectatoribus insessum. Rogavi,
quid esset confusum spectaculum? totum,
inquit, prius videas, deinde singula edisseram.
Et mox vicino ex palatio cataphractorum
militum erumpens turma,

p.1174
juvenum puerorumque agmen
ducebat, carmen quoddam et odas
decantantium. Hos longus senum
excipiebat ordo, qui stola et mitris,
argento auroque intertextis, induti,
provectae aetatis decrepitum, in purureo
a quatuordecim servis sub coelo
holoserico portatum, praecedebant.
Albis et ipse indutus, quibus purpureum,
sed fere sub gemmis et adamantibus
latens, pallium inducebatur,
triplicique corona et mitra redimitus,
deauratam clavem cum libro
manibus tenebat. Ad utrumque latus
pueri quidam flabellis pretiosissimis,
ex peregrinis plumis, radios solis avertebant.
Alii a, ingentibus succensis
cereis, viam praelucebant: ridiculo
prorsus et inutili officio in tanta
solis claritate. Claudebant agmen hoc
servitiorum multitudo et turmae Cataphractorum.
Quaqua interim vivens
illud promovebatur simulacrum,
omnes in terram venerabundi procumbebant.
Ad templi vero limen ex
feretro descendens, interiorem januam,
preces quasdam demurmurans,

p.1175
argenteo malleo percussit. Qua subito
postibus divulsa, lustrali aqua superliminaria
conspergebantur, ipsoque
ad majorem templi aram consistente,
plures sacrificuli solitas sibi ceremonias
obibant. Istis peractis, alia via
per templi posticum in palatium suum
se recepit. Supplicum vero et devotorum
turbam, ipsa festinatione se
invicem cogentium repellentiumque,
fores, utut amplissimae, non satis capiebant:
tardiusque omnes intromissi,
quia singulos festinationis tumultus
morabatur. Omnia autem ista ego
parvi aestimabam ad inusitatum
templi splendorem, quod, totum auro
et pretioso lapide refulgens, ostendebat,
quo progredi posset artificum
industria. Intelligentibus profecto incertum
fuit, pluris ne facere deberent
immensum materiae pretium, an artis
excellentiam: ut mirum non fuerit,
quod ego in his immobilis haererem.
Tum stupenti mihi senex meus,
fulgor hic, ait, et universus adparatus,
ad simplicium oculos decipiendos, comparatus
est, externo hoc splendore religionis

p.1176
praestantiam aestimantium. Et pompa ista
religiosa, nihil nisi fucus et hypocrisis fuit,
Vidisti statuam istam, quae servorum
humeris portabatur: nihil isto homine in
terris turpius aut ambitiosius. Cum enim
ipse scelerum et vitiorum sit mancipium,
pietatis tamen et religionis primarium se
fert antistitem: atque ipsius Jovis summum
Pontificem et legatum. Tantamque
sibi arrogat auctoritatem, ut, etiam invito
Jove, coelum, quibus velit, indulgere possit.
Isto obtentu multa quotidie decernit, quae
Jovis ipsius oraculis sint adversa. Itaque
multi meritis suis diffisi, coelum ab ipso
mercantur, quod tamen ipsemet nunquam
est visurus, Eumenidum et Plutonis haereditarium
peculium. Ceteri autem, qui ipsum
praecedebant, sacrorum principes et purpurati
proceres, sceleris ejus mysteria tuentur
et propagant.
Quotiesque hic Averni Candidatus decedit,
ex ipsorum ordine alius in ipsius loco
sufficitur. In tantum autem invaluit impietatis
istius ludibrium, ut plerique omnes,
caeca ista superstitione fascinati, a vera beatitudinis
via reflexerint, et ad horrenda
tartara se praecipitaverint; unde gradum

p.1177
revocare, nemini mortalium permittunt saevae
et irrevocabiles Averni leges. Quamvis
hic Dictatoria quadam potestate Abolitionem
earum polliceatur: quam in rem praesens hic
animarum et beatitudinis mercatus institutus
est, qui priscis pontificibus, evoluta seculi
cujusque periodo, celebrari consuevit.
Tabentibus deinde lustris, impietatis lucrum
fecit, ut decimo, hinc sexto, et tandem
etiam quinto quolibet lustro anticipari
coeperit. In hoc pecuniis redimuntur privilegia
ex nigris et squalentibus damnatorum
sedibus in Elyseos Campos remeandi; jubeturque
Caron eadem mercede remeantibus animabus
transvectionis officium exhibere.
Sed ridet impudentem audaciam Pluto;
nosque et Aeacus, meritorum judices, diplomata
ista miseris in os rejiciunt, jubentque
hic praemia capere factorum suorum.
Ista ego cum gemitu accipiebam,
humanae conditionis fatum miseratus,
quod aliena etiam perfidia, multi aeterna
beatitudine exciderent. Tristis
ergo et animi anxius inde discessi, visamque
in proximo silvulam cum sene
meo intravi; cui ab natura, an arte
plus collatum esset, inter ambigua

p.1178
numero. Silentium et coeli benignitas
innocentem amoenitatem commendabant:
rivuli, crystallo liquidiores, per
cumulorum colliumque anfractus se
insinuantes; arborum fruticumque,
artificiose consitarum, umbras gratioso
murmure oblectabant. Cepit me
statim juvenilis voluptas, paululum
ibi consedendi, ut amoenitatis illius
oblectamentis fruerer. Sed prohibuit
me senex meus, qui, nusquam, ait,
consistas, aut manendi spem concipias. Sed
in perpetuo sis motu et contemplationibus,
quamdiu hic te esse ei placuerit, cui in te
auctoritas et arbitrium est. Ostendi tibi pleraque
omnia, quae hic habentur: cetera
per te facile cognoveris, tantum si oculis
tuis non fidas, priusquam animi judicium
consulueris. Vellem quidem prolixiorem operam
navare, sed discessum mihi imperat officii
necessitas, quod non minus aliis, quam
tibi debeo. Salutis vero tuae interest, ut, cum
ad monticulum illum perveneris, ubi in diverticula
duo spargitur via, diligenter tibi
caveas a plana illa, quae, regiae instar,
laevorsum tendit, infinita hominum multitudine
trita et calcata: ducit enim ad exitium

p.1179
et perniciem, ad tristia scilicet damnatorum
Daemonum regna, et sceleratorum
atque impiorum hominum carceres,
ubi scelerum et impietatis suae perpetuas
poenas luunt. Tenendus autem tibi semper
exiguus iste trames, qui ad dextram porrigitur,
angustiis impeditus, et difficilis;
rarique in eo homines conspiciuntur: boni
tamen omnes, et bonorum amici, quorum
consortio et consuetudine fructuose utaris.
Ducit vero trames iste ad beatitudinem, et
laetas illas sedes, quas incolunt pii omnes,
et probi atque beati genii, tum supremum
illud numen, a quo haec civitas condita est,
et cetera omnia, quae et videri et non videri
possunt. Illuc cum perveneris, summa
beatitudine aeternum frueris.
Lenissima senis consvetudo, et
non vulgare ejus de me meritum fecit,
ut hanc discedentis orationem tenerius
exciperem: et, quia discessum
urgebat, quas potui, officii praestiti
gratias agens, animoque plurima volvens,
iter collem versus ingredior.
Jamque eo perveneram, ubi bifariam
sectus collis, confuso mihi mentem
penitus eripuit. Memini mihi dextram

p.1180
tenendam; sed, O DEUS! quam
hic angustus et asper, et per praecipitia
et confragosa ducens: in illum tamen,
denis mei fidem secutus, me coniicio;
et vix per accliva scandere incipio,
cum teneras subito plantas vehementer
asperitas ledit, saxis, sentibus, et
mille difficultatibus horrida. Viator
in conspectu nullus, humanis tamen
vestigiis satis tritus collis, sed nudis.
Nam equorum, curruum, aut lecticarum
capaces non erant angustiae,
inaequali asperoque solo et rupibus
impeditae. Tandem solatio mihi fuit,
hominem assequi per aspera ista: scandentem,
cui plurimus sudor per faciem
pallidam, et fame atque laboribus
attenuatam currebat, pedes ejus
nudi, et lapidum allisione vulnerati.
Is a me salutatus; modesta severitate
resalutavit: ac iter quo haberet, rogatus?
virtutis se viam ingredi, respondit,
quae ad foelicitatem et beatitudinem
duceret. Optabile, inquam, votum, sed
res laboriosa et gravis. Et, numquid molestiae
hae cito finiuntur? Num quae diversoria
prope, ubi equos aut lecticam habere possimus?

p.1181
Jam modo, inquit, dicebam, Virtutis
hanc, non voluptatis viam esse; nec ullae hic
svavitates, nisi quas virtutis amor, et desiderium
felicitatis altis et coelestibus mentibus
ingenerat. Et vis tu hic equo vehi,
cum S. Paulus, ut hac ingrederetur, ex equo
descenderit? Quid autem diversoria quaeris,
cum nulla hic mora trahatur? An nescis,
quod in hoc vitae curriculo introitus sit, nasci,
vivere, peregrinari? hospitium mundus?
Ex quo discedentibus unicus tantum
passus restat ad beatitudinem, aut.
eternam miseriam. Et sequar, inquiebam,
te, hominum optime, quatenus vires
jam fere exhaustae permittent: Et mihi,
inquit, pergrata erit societas tua;
nam hortatu, monitis, et exemplis invicem
multo profuerimus.
Sic festinanti pedes cautibus illisi,
suspiria et gemitus exciebant; tum et
mites illae guttulae, per genas decidentes,
asperitatem mollire videbantur.
Spe tamen et robore animi fractas corporis
vires sustentans: Solere ita DEum,
ait, amicos et discipulos suas probare, laboribusque
et miseriis his se dignus reddere,
Quod cum ego libenter audiebam,

p.1182
tantus me subito languor invasit, ut
ulterius progredi non possem, priusquam
lassum et debile corpus quiete
et sopore composuissem. Ad quam
refectionem cum et illum invitarem,
negabat se tantam moram pati posse,
quin perire sibi omne momentum,
quo itionem intermitteret. Tum et
hic nullam moram sine periculo esse.
Adeo ut, qui vel paululum restiterint,
deviare subito incipient: tum in praecipitia
abripi et tandem perire. Eas
igitur, inquiebam, quo te ardor et desiderium
rapis, mihi quidem certum est, hic
consistere, quousque vires quodammodo recuperem.
Sic orsa ille sua persequens,
ne respiciebat quidem; debilisque et
lassus per aspera enitebatur.
Ego autem dulci sopore oppressus,
strata negligenter membra per humum
porrigebam. Post dulce hoc animi deliquium
evigilans, reputare mecum
coepi, quantum molestiarum et aegritudinis
in breviculo hoc itinere exhausissem:
subiit praeterea animum viatoris
sermo, totum quod homini bono
et probo de vita superesset, debere

p.1183
in angustiis his et miseriis consumi.
Et valeat, inquam, haec voluntaria calamitas,
qua nos sponte damnamus: Si quae
praeter votum eveniant, patienter ferenda:
nec tam stultus sim unquam, ut malum
mihi arcessam, si queam declinare. Hoc
consilio ad planam istam reflexi, quam
prius reliqueram; et subito infinitae
me hominum multitudini immixtum
vidi, gaudio et laetitia exultantium
divites, nobiles, principes sejugibus
vehebantur. Currus pleni virginibus
et formosarum turba: omnia risu,
cantu, laetitia, choreis, saltationibus,
comaediis, jocis et lusibus perstrepebant.
Tabernae, diversoria; horti, palatia,
tanquam continua, erant. Neque
hic sartorum et sutorum defectu
homines nudi incedebant. Vidisses
innumerabilem turbam aurificum,
Phrygionum, Limbolariorum, Plumariorum,
Chirotecariorum, Suffitorum,
Unguentariorum, Tonsorum,
Balneatorum, qui Arabicas, Indicas
et Gallicas merces venum exponebant.
Ac ne tristes aegritudines gaudium
morarentur, Medici, Chirurgi, Myropolae,

p.1184
et ceteri morborum depellendorum
magistri agminatim oberrabant.
Eorum tamen superabat numerus,
qui Juris Consulti, Causidici, et
litium arbitratores dicebantur. Triumphi
speciem praebebat incedentium
laetitia et alacritas, eos deridentium,
qui in virtutis via vix aegre passus
molirentur. Hos superstitiosos potores
aquae lustralis, mendicos, aerumnarum
et miseriae candidatos, hominum
monstra et ludibria adpellabant.
Magistratuum pompam implebant negotiatores,
processuum adparitores,
et diversae sortis incondita turba. Reges
et principes vanitate et superbia
inflati, respublicas et inferiores principes
conculcabant. Militum integrae
legiones, sub praefectis suis ordinatae,
incedebant, proelia et facinora sua jactantes,
quantum hominum occidissent;
quot urbes evertissent; quantum
periculi in invasionibus, et locorum
difficultatibus superandis exhausissent.
Singulis fere fistula in ore, per
quam foetentem evomebant fumum,
quod tabacum bibere, ignota mihi phrasi
vocabant.

p.1185
Omnium tamen numerum earum
foeminarum excedebat multitudo, quae
plurium amoribus famosae, libidinum
suarum pretia exigebant. Veniebant
et identidem in hanc viam, quos taedium
ceperat istius semitae, quam ego
prius reliqueram, non parum sibi de
mutato consilio gratulantes. Exultabat
mihi plane animus tanta honestorum
hominum familiaritate ac consuetudine:
tandem, nescio quis mihi
genius suggessit, in bono me itinere
non esse. Audieram enim prius viam,
quae ad coelum ducit, plenam esse crucibus
et austeritatibus, cum hic nullos
viderem, nisi qui de risu, ludis et
voluptatibus dissererent. Sed abstulit
mihi confusae mentis incertitudinem
ingens maritorum numerus, qui foeminis
suis in servitutem se tradiderant.
Hi anxie secum exigebant, quemadmodum
tristes et superbas dominas
placarent, quarum luxui et libidini
ut sumtum suppeditarent, ipsi nudi
et laceri incedebant. Et vere, inquiebam,
hae cruces sunt, quibus tristiores nullae
inveniuntur: potestque vir male uxoratus

p.1186
in Catalogum [Catologum ed.] martyrum optimo jure referri.
Nec ullum est dubium, quin recta
sit via haec, quae ad beatas sedes ducit.
Sed, O DEUS! non diuturna mihi
haec animi quies. Postquam enim
a tergo Lictoris imperium accepi, alte
inclamantis, ut publicano via decederemus,
cui subiti negotii necessitas
festinationem imponebat: Hei mihi!
ingemiscebam, ad infernum ruimus;
quoniam et huc publicani comeant. Coeperat
quisque cum horrore circumspicere,
et agnoscere, se in faucibus inferni
consistere; atque de eo queri,
quod nemo hoc admonuisset, priusquam
ad praecipitia deventum. Mihi
prae moestitia lacrimae cadebant, et desiderio
adficiebar rerum, quas in
mundo relinqueram, Parentes, amicos,
amores, puellas, omnesque necessitudines
meas. Et suspirando iter
meum emensum respiciens, vidi magnis
passibus adproperare fere omnes
illos, quos desideraveram; levamentum
qualecunque doloris mei. Nitebar
quidem in confusa turba me abscondere,
si qua elabi et retro cedere

p.1187
possem: sed repellit me ingens sartorum
globus, quos, ut sceleratorum
coloniam, magno conatu orbis evomuerat.
Daemon [Doemon ed.], qui prae foribus venientium
nomina excipiebat, cum,
qui essent, intellexisset: credo, inquit,
omnes mundi sartores credere infernum pro
se solis factum; ita innumeri greges quotidie
huc advolant: et, apertis foribus,
exceptos in fornacem grandissimam
intruserunt Lictores: multum Plutonis
sumtibus decedere, ajentes, quos prius in
lignis coemendis faciebat. Sed jam usu
cognitum, nulla ligna, nullos titiones
melius ardere, quam faciunt sartores,
eique propterea usui destinatos.
Ex alio Vaporario, fumo et pice
foetenti, quidam me nomine meo adpellavit:
Bartolomaeum Librarium se
esse, qui meam prius aliorumque Bibliothecam
optimis et exquisitissimis
libris instruxisset. Rogavi, quod misero
huic migrandi fatum? Recte miserum se
appellari, ingemuit: alios enim propria
flagitia et delicta ibi luere, se etiam propter
aliorum peccata torqueri, praecipue
quod Graecorum et Latinorum Scriptorum

p.1188
traductiones in vulgares linguas tam vili
pretio vendidisset, adeo ut indocti jam scirent,
quod prius sapientes fecerunt esse in
pretio; Platonem. Homerum, Plutarchum,
Maronem, Livium, et ceteros scriptores, omnis
aevi maximos, impuris stabulariorum,
Tonsorum et Cauponum manibus attaminari.
Plura dicturo chartaceam pilam
convolutam ori impegit Deaemon, et
nugatorem tacere jussit. Ego maligno
fumo offensus, inde me proripiebam:
sed terruit me vicinus gementium animarum
conflictus. Auriga quondam
fuerant, lixae et calones magnatum,
qui vel eo indignabantur, quod
a Daemonibus caederentur tam rudibus
et ineptis, ut flagrorum vibratione
stridorem in aere ciere nescirent. Sed
ut hi omnes nequitiae Magistri prius
fuerant: ita hic nullum genus poenae
ipsis defuit. In alio ergastulo arctabantur
myriades aliquot coquorum;
pistorum, fartorum, et dulciariorum,
qui flagris incessebantur, quod unguium
sordibus, qua ex natium et
pruriginis sculptura haesissent, artocreata,
artolagana, ceterosque cibos

p.1189
spurcassent: saepe etiam impia fraude
venenis miscuissent: tum etiam offas
vendidissent, in quibus uvarum loco et
piperis loco, muscas et muscerdas miscuissent;
multorumque stomachum
pilis, ossiculis et sordibus
corrupissent.
Ipsis in alio claustro vicini erant
maledici, sycophantae, scurrae, linguaces
et buccones, qui tanto frigore
torquebantur, ut singultu et dentium
collisionibus striderent, liberisque
morsibus in se invicem incurrerent.
Ideo autem seorsim servabantur, ne scomatum
frigore et maledicentia inferni
calor remitteret. Adulatores et assentatores
levioribus tormentis excercebantur,
quod gratior ipsorum opera
Daemonibus quondam extiterat. In
alia caverna homines immortali igne
ardere exhorrui: quos, quoniam de
pretio, ulna et pondere loquebantur,
mercatores fuisse intellexi, quibus,
praeter flagella et conscientiae tormenta,
aspera ingerebantur probra, quod
justa haec esset merces falsitatis, fraudis,
deceptionis, et impii lucri, quibus

p.1190
alios prius circumvenissent. Istis
immixti erant argentarii, nummularii
et foeneratores, tum omnes illi,
qui literis Cambii et collybio negotiantur.
Inter illos Colbium, Cautium et
Sernium agnovi, qui mihi prius ingentem
summam ex tessera mea nummaria
subduxerant, quod harum rerum
rudis essem, et cursum monetae, ut
loquuntur, non intelligerem. Volui
diutius eorum supplicio frui, nisi sardonico
risu, qui in proximo excitabatur,
avocatus fuissem. Ibi homines
duo conspicui, de non exhibito
sibi honore, cum Daemonibus
expostulabant.
Unus grandem chartam pergamenam,
magnis literis inaratam,
magnoque Sigillo, veluti scuto, suffixam
tenebat. Remissiones aut abolitiones
criminum aliquot ista contineri
existimabam; sed ipsa expostulatio
docuit privilegia Nobilitatis esse, in suprema
Cancellaria adquisita. Ipse cum
supercilio patrem suum memorabat,
virum honestum et eorum principem,
qui portoria et vectigalia publica redimunt,

p.1191
suisque pecuniis necessitatibus
Reipublicae subveniunt. Se vero
a puero literis deditum, quorum
merito, et parentum cognatorumque.
ambitu secretarius in aula Principis
sui evasisset. Ibi scribendis literis et
aliis negotiis expediendis, tantam gratiam
meruisse, ut literas has et privilegia
Nobilitatis consecutus fuerit:
quo sibi indignius videri, hic inter
sordidam plebem rejici. Quid vero,
tumide, respondebant Daemones, an
existimas, eundem tibi honorem a nobis deberi,
quem miseri supplices in aula tibi deferre
cogebantur! Nam per stygem deridemus
hic fastum vestrum, et cancellaria inferni
literas vestras rejicit et contemnit. Parentis
etiam tui quid meministi? Fur is et depeculator
publicarum opum fuit, quarum
fraudulenta tractione cum immensum crevisset,
nobilitatis tibi emtum titulum haereditarium
reliquisset, nisi aliter visum Parcis
fuisset. Nec tu innocentius muneri tuo
praefuisti: quam superbe principis tui gratiam
et aditus vendidisti. Cum is aut
debitum suum solvere, aut in aliquem beneficium
conferre vellet, pingue tibi aucupium

p.1192
fuit. Cogebantur miseri quadruplo a
te redimere, quod gratis ille largiebatur.
Tanti, scilicet, labor tuus fuit in exscribendis
literis illis beneficiariis. Obtusae non sunt inferorum
aures ad diras illas, quibus innocentes,
a te vexati, te devoverunt. His dictis
correptum in destinatam mansionem
intruserunt. Novo nobili istam tractationem
satis convenire, alter adfirmabat:
sibi autem Equiti Patritio et ex vetustissima
familia oriundo, majorem respectum deberi.
Risere stultam praesumtionem Daemones:
et novimus, inquiebant, majores
tuos; omnesque eminentis hujus reputationis
auctores; qui malis et injustis artibus
culmen istud condiderunt, quod pari postea
iniquitate, a successoribus conservatum
est.
Quid sunt privilegia vestra, nisi injustitiae
instrumenta, quibus aliorum jura
invasistis? Quanta libidine et impotentia
subijectis vestris dominamini? quanta superbia
et fastu in inferiores et imbecilliores
utimini? quos vix hominum loco habendos
existimatis. Quasi ejusdem coloris non esset
omnis sanguis humanus, et per alium introitum
Vos in lucem emisisset natura, quam

p.1193
mortalium vilissimos: Cum tamen ortu atque
semine pares omnes, sola virus discriminet,
et is maxime nobilis sit qui honesta
patrat, etiamsi majores ejus humiles et
obscuri. Intercessit ille, ne aures suas
tantis injuriis onerarent. Nam ut majores
sui deliquisse potuissent, se tamen
horum innocentem. Quasi uero,
excipiebat Daemon, ramus melior esse
possit radice, cujus succum bibit. Interim,
ne incivilitatis nos arguas, ut nobilem excipiemus.
Et subito, ministrante uno,
in dorsum hunc, quadrupedum instar,
admisit alius, euroque citius,
abvexit. Ego, quorsum evasisset,
circumspiciens, in proxima fornaci
reperi, cum primis nobilitatis et armorum
auctoribus, Nimrodo, Romulo,
Tarquinio, Nerone, Caligula, aliisque
sanguine et armis illustribus. Hic
prope foetens et obscurum stagnum fuit,
ranis et bufonibus plenum, intempestivo
strepitu coaxantibus. Has
in Principum aulis curatrices et Magistras
domus fuisse dicebatur. Circa
stagnum illud oberrabant. senes quidam
gementes. et palmis pectora tundentes.

p.1194
Gemendi caussa erat filiorum
asotia, qui in ludos, Bacchum et
Venerem, opes, parentum sudore
quaesitas, turpiter prodigebant. Hic
prope obscurae, fumanti ac coenosae
caveae inclusos vidi Tinctores, qui
Daemonibus permixti, tam similes
illis erant, ut vel astutissimum inquisitorem
Hispanicum possent fallere.
Haud procul inde ingens Monachorum
et Vestalium turba, catenulas
suas globulatas vibrando, aspergillis
lustralem aquam adurentibus
flammis injiciebant, una cum capsulis
et reliquiis sanctorum: nec tamen ea
propter cessavere flammae; quin et
perfidiam ipsis exprobrabant tortores,
quod mentitis sanctorum reliquiis,
quibus simpliciores quondam deceperant,
jam Daemones et flammarum imperium
eludere cogitarent. A laeva, plures
animas inclusas vidi vasis vitreis
cum assis foetidis, oleo, et aquis destillatis.
Tantus hic erat foetor, ut putarem
me in cloacam communem incidisse.
Erat autem haec mansio Apothecariorum,
Myropolarum, et Chirurgorum, qui ex

p.1195
stercore, Urina, venenis, viperis, toxicis
vivunt et detiscunt. His juncti
erant profligatissimum hominum genus
Alchymistae cum lapide suo Philosophico,
ut et magi illi, qui morbos
et vulnera verbis ac characteribus
pellunt. Circa oberrabant [oberrabaut ed.] Astrologi
et Chiromantici, quorum hi, damnatorum
inspectis manibus, tormentorum
praesagas notas explicabant: illi,
coelo dimenso, stultitiam parentum
deplorabant, quod non aliquot momentis
prius aut tardius se miscuissent,
ut feliciori astrorum positu procreati
filii beatiora sortiri potuissent. Alii
vero eo vecordiae processerant; ut ex
horoscopi inspectu, negarent se adhuc
mortuos, Daemones admonendo,
tormentis abstinerent, quousque fatalem
terminum astra adducerent.
Horum signa praeferebant Cornelius
Agrippa, Trithemius, Misaldus, Paracelsus,
Theophrastus, Cardanus et alii. Amantes
peculiari loco inclusi, triste
silentium alii servabant, alii spes et
desideria sua ab amicis delusa et frustrata
querebantur. Horum compares

p.1196
Poetae Phyllidas suas, Chloridas,
Galatheas, Cynthias et sylvias cum
gemitu et cordolio invocabant, laudes
earum, mixtas probris, decantantes.
Hei mihi! inquiebam, quod nec mors
nec infernus amantium suspiria et tormenta
finit: Ab illis levi sepimento seclusum
erat formosarum Gynaeceum,
quod ad augendum cruciatum factum
crediderim, ut illae etiam torquerent,
quos in vita adflixerant. Est enim mulier
formosa incantatrix quaepiam, quae occulta
quadam magia toxicat, et venenum
jaculatur, quo oculi fascinantur, animus
laeditur, et ipsa mens devastatur. Illud
instar prodigii mihi fuit, quod harum
plures, uti et lenonum agmina inferno
ejiciebantur: Sed intellexi pro ejus
quaestu augendo hoc fieri. Nam foeminas
quidem illecebris et specioso fuco;
lenones autem malis persuasionibus
averni domicilia habitatoribus
complere. Haud procul inde ex mansione
quadam, vetustate deformi, januisque
et fenestris effractis desolata,
latro quidam et scortum erupit, quod
me fidenter satis interrogabat: an aequum

p.1197
censerem, homines condemnari propter
dare et accipere? Nam hunc quidem socium
suum, quod res aliorum invasisset, damnatum;
se vero et compares suas, quod rem
suam aliis largitae fuissent. Jam si peccatum
non est largiri, quid in se culpae, quod,
quicquid haberent, aliorum usibus permitterent?
Ego intricatam quaestionem defugiens,
ad Judices et advocatos ablegavi.
Atque ex eo mihi in mentem
venit quaerere, nulline Notarii, Advocati,
litium Magistri; statores et
Lictores in inferno essent? Non minima
haec Regni nostri pars est, respondit Daemon:
Sed eos cum Juda et perfidis dispensatoribus
in ipso averni fundo servamus.
Nam si prodire illis liceret, malitia sua et
fraude munera nostra et mercedem invaderent.
Tandem, veluti ignobile pecus,
in amplissimis septis stabulabantur
Tabernarii, Cellularii, Institores,
Caupones, coctores cerevisiae, Mangones,
Aeruscatores, Vespillones, Veredarii,
Veteramentarii, Publicani,
Confectores Calendariorum, Pictores,
Lapicidae, Figuli palestritae, Agyrtae,
Choragi, Auletae, Tibicines, Tympanistae,

p.1198
circumforanei, Laniones,
Coriarii, Lusores cartarum et potores
Tabaci, confusum quoddam Chaos
sordium et immunditiae. Ac nisi
subito hanc sentinam evasissem, nauseam
mihi et stomachum in os
commovissent.
Intravi inde locum solitarium,
obscurum et tristem, in quo homo
quidam, mille ictibus se verberans,
horrendum lamentabatur. Cumque
nec ignis, nec frigus, nec tortor;
poena aut Daemon [Domon ed.] circa illum essent,
rogavi, cur tam insane plangeret? Ego,
inquit, simul et semel omnes inferni poenas
perpetior. Tu quidem non cernis horribiles
istos tortores et carnifices, qui animam
meam lancinant: ille bene videt, cujus
severa iustitia novit sceolera et poenas
mensurare. O! memoria omissorum bonorum.
O! memoria salutarium admonitionum
spretarum. O! memoria criminum
commissorum, quam me laceras et diducis!
quam nunquam cessas; Et si cesses, non cessabit
intellectus me excarnificare, et imago
gloriae, quam possidere potuissem, quam
alii jam possident, minori labore quaesitam,

p.1199
quam mihi intolerabiles hae poena. O! mens,
quanta crudelitate uteris in coelo, in ejus
beatitudine ac amoenitatibus mihi repraesentandis,
ad augendam desperationem meam.
Remitte paulum te, precor. Et tu, Voluntas
mea, inducias mecum paciscere paulisper!
Tu hospes ex alio mundo, quid me
adfligat, rogas? O! si id nunquam scivissem.
O! si aliquando oblivisci possem. Omnes
animae meae vires, in flammas invisibiles
et tortores corporeos versae, me urunt
et viscera discerpunt; nec tamen consumunt.
Et, si istae quiescant, jam vermis conscientiae
animam depascit, veluti perpetuum
alimentum famis insatiabilis. O! consideres,
mi hospes, quod, qui illuminati fuerunt
doctrina et gratia coelesti, nec ea ad
salutem suam usi sunt, infernum in se ipsis
circumferant, et pari miseria torquantur,
ut ego. His dictis, ad furiosos suos
planctus et lamenta reversus, exanimatum
me fere reliquit. Post ad
me reversus, magnum, oportet, sit crimen,
inquam, quod conscientiam ejus
movet. Immo, respondit Demon, hic cum
in altero mundo erat, atheus fuit, credens
neque DEum neque Daemonem, quos jam

p.1200
utrosque experitur. O! infelicem hominem
doctum, et sapientem, inquiebam,
cum divinis muneribus non rectius utitur.
Hinc in aliud atrium, non minus triste
et silentio horridum, intrans, divinam
justitiam in throno celso et
praefulgido vidi, una manu lancem,
altera [alterea ed.] gladium tenentem. Ante ipsam
in faciem procumbebant Muhamedes,
Manichaeus, Arius, et ceteri omnes
haeresiarcharum principes, quorum
malitiam, incredulitatem, superbiam,
et blasphemias in lance expendebat.
Licet autem non minori
tormento adfligerentur, quam prior
ille, praesentium scilicet sensu, et futurorum
metu, vocem tamen emittere
non audebant, in tam severi judicis
praesentia. Ego continua horroris
imagine perturbatus, de exitu aliquo
circumspiciebam.
Cum prehensa manu in ipsam
Plutonis aulam me introduxit Daemon,
ipse Pluto, horrenda ferrugine
terribilis, circa se Minoa, Rhadamantum
et Aeacum habuit. Longo hinc
ordine Imperatores, Reges, Principes,

p.1201
Pontifices, Cardinales, et quotquot fere
Purpurati vixerant Romani, Graeci,
Barbari, hunc consessum [concessum ed.]
illustrabant.
Inter illos imperator quidam,
laurea redimitus, surrexit (Julium
Caesarem vocabant) et acri oratione
in Cassium, Brutum, et ceteros parricidas,
ut dicere amabat, invectus
est. Vos, inquit, proditores, sub
praetextu libertatis publicae me trucidastis,
non scelere aliquo meo,
sed vestra dominandi libidine incitati.
Nec imperium meum, sed Imperator
vobis displicuit: quia vos una
imperare non potuistis. Ego furori
Vestro et parricidiali ferro immolari
promerui, quia Monarchiam
institui, quasi haec auctoramentum
esset servitutis? O misera Respublica!
Vocas tu libertatem, pluribus
inter se discordantibus Tyrannis
servire, et unius potentiam, servitutem.
Hoc scilicet plurimorum
ambitio et cupiditas meretur, ut Patres
Patriae appellentur! et unius generositas,
qui Patriam gloria et Victoriis

p.1202
auxit, qui hostes terrore et
armis subegit, ac triumphavit, pro
Tyrannide habebitur? Nonne satius
fuisset Populo Rom: sibi filium et
alumnum conservasse, qui Romam
orbis dominam fecisset, quam Patres
et Senatum, qui civilium armorum
insania et discordia eam fecerunt
novercam suorum filiorum?
O Barbari, crudeles, parricidae!
quid tamen infamia ista lucrati estis?
Merita nempe sceleris vestri
praemia. Ego vivus a populo sum
adoratus, et concidi Imperator. Vos
parricidae scelus, dedecus et infamiam
non una, nec simplici morte
expiastis. Considerate Patrum et senatus
imperium: videbitis populum,
gustata Monarchiae dulcedine, voluisse
potius a Neronibus, Tiberiis,
et Caligulis dominari, quam a Patritiis
et suis legibus gubernari.
At Brutus gravi constantique supercilio
et voce; Quamvis, inquit,
hae verborum injuriae non magis me
et Cassium, ceterosque caedis tuae
executores, quam Patres et Senatum

p.1203
tangant; quia tamen in nos potissimum
debaccharis, quaero abs te,
Caesar, quae doloris tui erga nos
caussa? Si propter te Pompejum
Ptolomaeus interfecit, a quo Regnum
habebat; quam injuriam, quod peccatum
in te tollendo, commisere
Patres, ut imperium, et libertatem,
quae tu latro invaseras, reciperent?
Non impietas hoc fuit, sed
vindiciae et justa, quae Pompeii manibus
debebantur. Sed tu, si Diis
placet, hujus parricidii innocens,
qui viso magni imperatoris capite,
illacrimasti. O proditor! lacrimae
tuae perfidae magis sunt, quam ferrum
parricidae. O misericordiam
crudelem! O Pietatem feram! qui
enim in eo pectore locum invenerit
humanitas, cui ambitio et dominandi
libido omnia honesta faciebant?
Lacrimasti, quod vindictam
in viventem exercere [exercerre ed.], vitaeque insultare
nequisti; magisque ferus in
capite mortui conspiciendo, quam
in persequendo vir fuisti. Nos quidem
abs tua caede viam auspicati sumus

p.1204
ad libertatem, si alias consiliis
honestis affuisset fortuna: neque nos
neque Patres Neronem ad imperium
vocavimus; sed a tuo sanguine descendit.
Caput tuum decussum hydra
imperii fuit, ex qua duodecim
deteriora succreverunt.
Dum silentio judicum urna versatur,
prodit infelix Clyti umbra, tabo
et vulneribus adhuc horrida; Et
ego, inquit, amicus et consiliarius
magni Imperatoris fui, qui dominium
orbis invadere; qui Regum
Rex et Ammonis filius dici voluit.
Sed hic tot Regnorum dominus,
ambitioni et superbiae in se regnum
permisit, nimiaque felicitate temerarius,
recta saniorum consilia sprevit.
Ego, qui non adulatorem me,
sed amicum et honoris ejus vindicem
semper sum professus, ab ista
vitiorum turpitudine placide eum
deducere sum conatus, cum Philippi
patris gloriosa facinora elevare,
splendoremque tanti Principis
obscurare niteretur. Ostendi non
decere filium, palmas et laurus, parentis

p.1205
manibus plantatas, evellere,
ex quibus corollae decerperentur,
suis temporibus redimiendis: caveret
tantam injuriam parenti irrogare,
a quo vitam haberet, quique
tantam curam impendisset condignae
educationi ejus. Cui proinde
magis obstrictus teneretur, quam
Ammoni, imaginario, et ab adulatoribus
conficto parenti. Haec tam impatienter
accepit; ut ira percitus,
propriis me manibus trucidaret,
Nec divinitatis fuit, quod Abdolonymo
regnum dedit: quod non fecit,
ut tanti hominis virtutem honoraret,
sed ut Persarum purpuratorum
superbiam et ambitum retunderet.
Et dic mihi, Regum ambitiosissime,
ubi jam pater tuus Jupiter
Ammon? In quo eum loco reliquisti;
aut quid commisisti, quod huc
te detruserit? Ubi jam adulatores
tui, qui tibi thura et incensa ingesserant,
qui tibi persvaserunt te filium
esse Deorum maximi, et quod
recta linea, unicus esset fulminis.
haeres, et throni coelestis? Heroicum

p.1206
ne fuit paternarum virtutum
praeconem morte mulctare? Qua
barbara crudelitate etiam in Parmenionem,
Philotam, Calisthenem,
amicos tuos usus es. Profecto in Aulis
nec bonus sis, nec malus, ut reus
habearis: sufficit Tyranni amicum
te esse. Quemadmodum et humanae
vitae cursus est; moriuntur
singuli, quia mortales, non quia morbo
laborabant, qui tantum ad mortem
praetextus est.
Dum Alexander, regiae gravitatis
retinens, nec ipse respondet, nec advocatus
praesens, qui partes impleret;
concionis silentio invitatus Seneca processit,
aetate et exsangui pallore venerabilis.
Et admodum vere dicis;
O clyte, inquit, innocentia et probitas
in Tyrannorum aulis adversus
scelera et impietatem infirmae
sunt. Ego Neronis praeceptor et amicus,
excessu quodam liberalitatis
pro ejus oneratus potius, quam ornatus
fui. Sponte ingerebat omnia, quae
pro ego nunquam petii, nec ambivi;
sed tamen non admittere timui.

p.1207
Est enim haec Principum voluptas, ut
in ornandis et honorandis amicis
sibi placeant. Et si quis renuat, ac,
priusquam meruit, nolit recipere,
dominum offendet, quod suam potius
modestiam, quam offerentis magnanimitatem
ostentare videatur.
Hoc ab invidis et calumniatoribus
in crimen tractum; quasi ego aliis
divitiarum contemtum suaderem,
ut ipse sine aemulo, in Principis opes
liberius grassari possem. Itaque
videns artificiis istis gratiam meam
labefactatam, redditis, quae acceperam,
volui me ab hac inquietudine
liberare, et invidiae subtrahere.
Et quanquam crudelis ejus animus
terrorem de se late spargebat: nunquam
tamen mihi confidentia defuit,
ad virtutem eum exhortandi. Cum
caedes et homicidia mandabat, ego
majori vehementia plagas ipsi et vulnera
repraesentabam, quae conscientiae
suae infligebat.
Quam ego dolui, cum matrem
parricidio sustulit: cum Romam
incendio delevit: cum totum

p.1208
imperium viris bonis spoliavit; Hinc
conjuratio Pisoniana, quae bene coepta,
infeliciter cecidit: consiliis detectis,
et morte mulctatis, qui eam
exsequi debebant. Hic nempe divinae
providentiae ictus est, ut etiam
malorum Principum vitam a funestis
casibus servet, quo, relicta impietate,
corrigantur. Vidit hoc Nero,
nec tamen a vitiis recessit: quin
eodem tempore Lucanum interimi
jussit, quod se melior Poeta esset. Et
quod mortis arbitrium mihi permisit,
non pietatis et miserationis, sed
majoris crudelitatis fuit, ut pro una,
mihi plures daret. Quia enim
mortis terror in electione mihi saepius
iteratus est, revera et istam sensi,
cujus adprehensio me aliam eligere
fecit. Itaque ut promtius ultima
necessitate defungerer, ruptis venis
in balneo doloris et mortalitatis
sensus exivi.
Nero solita crudelitate ferox,
quid garris, inquit, delire senex, atque
hic elangvem consumis eloquentiam:
Oportet Principis praeceptorem

p.1209
sapientiorem quidem ipso
esse: sed propterea insolescere, crimen
est, poena vindicandum. Cum
me informasti, Seneca, omnibus,
qui circa me erant, te praetuli: et
virtutem atque prudentiam tuam inter
praecipua decora Regni mei numeravi.
Sed cum publice ostentare
voluisti, me ipso te habiliorem esse,
quod prudentius dissimulare debebas,
opprobrio et infamia irreparabili apud
omnes me affecisti: et importunitate
ista justam indignationem meam
provocasti. Et mille mortes potius
patiar, quam eum feram, qui
meum dedecus in suam gloriam
vertit.
In me haec non conveniunt, excepit
Sejanus: quamvis enim Tiberio
intelligentior eram, omnia tamen
ita institui, quasi ab ipsius ingenio
prodiisset. Et ille merita mea
sic respexit, ut socium me et collegam
imperii caperet: statuas mihi
erigeret, et sacra illis privilegia
concederet. Nomen meum fuit acclamatum
a Populo Romano; felicitas

p.1210
mea, fuit laetitia et deliciae imperii.
Omnes nationes vota et preces pro
salute et incolumitate mea nuncupabant.
Hoc Principis favore triumphantem
Tiberius destituit, furorique
concitatae multitudinis permisit;
cujus rabiem ac crudelitatem
non mors mea, nec ignominia satiare
potuit. Ultra sepulturam saeviit
et innocentes liberos meos sibi immolavit:
Filiam, quia virginitatis
privilegio hac supplicii infamia adfici
non potuit, condemnavit, ut prius
per carnificem violata, O prodigium!
capitis poenam subiret. Tunc
fata mea ruere coeperunt, cum spreta
providentia, fortunae me opponere
volui, et hominum malevolentiam
morte, exilio, proscriptionibus
et venenis ulcisci. Quibus me non
ingenii aliqua malignitas, sed contentionis,
in quam sublatus eram,
necessitas uti coegit. Nec unquam
Tiberium ad crudelitatem et Tyrannidem
meis consiliis instruxi, ut
sic popularem gratiam, ipsi subtractam,
lucrarer: Sed Tyrannis novum

p.1211
non est saevitiae et crudelitatis invidiam
in ministros inclinare, quos libere
exponunt, et morti sacrificant.
Nec alius fere exitus eorum, qui
favore principum nimium
adpropinquarunt.
Hanc sententiam assensu suo firmavit
Plautianus, Severi quondam
cliens, et per fenestram praecipitatus,
ut populo spectaculum esset. Me, inquit,
pyrobolis recte comparaveritis, quae
in sublime jaciuntur: quamdiu excelsa tenui,
ut astrum in oculis mortalium exsplendui;
sed elanguit subito fulgor iste: in terram
decidi, et in fumum ac cineres abii.
Ultimo peroravit Belisarius, oculis
orbatus, et scipione suo nixus.
Major vobis Principibus ignominia est, inquit,
quod eorum, quos extulistis, carnifices
estis. quam nobis, qui crudelis inconstantiae
vestrae poenas luimus. Ego christiano
Principi servivi, et qui justitiae artem
docuit. Quamvis autem fortitudini meae
acceptam ferret magnitudinem imperii, victorias
et triumphos suos; oculos tamen mihi
erui fecit: eoque miseriarum redegit, ut
victum mendicando exorare fuerim coactus.

p.1212
Et hoc Belisarii nomen, quod ad Legiones et
exercitus animandos, quod ad terrendos hostes
proferri solebat, jam ad exorandam
stipem miserabili sono profertur. O tristes
rerum vices! O contumeliosam fortunae insolentiam!
Insani estis, qui favori Principum
confiditis: Argentum vivum est, nusquam
consistit, sed perpetuo movetur, et per
digitos elabitur. Si constringas, in vaporem
abit: si sublimius efficere velis, magis
venenatum reddes; si contrectes multum,
ad ossa penetrat, et, qui illud assiduo versat,
tremulus efficitur.
Dum illustrium Heroum lites disceptantur,
ingens in proximo contabulato
tumultus exaudiebatur: et sublatis
intersepimentis, adparuit literas
et arma inter se decernere. Homines
omnes illustres erant. Hi ensibus
micabant: illi librorum voluminibus
ictus avertebant, et identidem adversarios
impetebant. Hos majestatis suae
reverentia dicto citius compescuit
Pluto, et consternationis caussam expedire
jussit.
Inde Domitianus, Commodus, Cararalla,
Phalaris, Heliogabalus, Andronicus,

p.1213
Busiris, Dionysius, aliique magnae dignationis
et fortunae principes; hinc
venerabiles aliquot senes, secturis et
vibicibus ora notati, stabant. Quorum
major, Ego Solon sum, inquit, et hi, tam
celebres quondam Graeciae sapientes. Iste,
quem tyrannus Nicocreon in mortario
contudit, Anaxarchus Philosophus,
est. Hic gibbosus, subtile Aristotelis ingenium
est: iste simus sapiens Socrates: et
alter iste senex divinus Plato; ceteri omnes,
in angulum istum stipati, nostrae professionis
homines sunt, operum illorum auctores, quibus
tantum offenduntur Principes isti, et
de quibus vindictam tam acriter exigunt.
Atque ut melius intelligas, nos compositores
sumus librorum politicorum, et legum,
quibus regna et imperia gubernantur.
NOS principes istos docuimus, quomodo
subditos suos regere deberent, ut eorum amorem
lucrarentur: quomodo justitiam administrare
deceret: remunerare generosos, proscribere
malos et adulatores; uti doctis et
sapientibus: eligere magistratus probos et
integros; adserere oppressos, cunctos tueri.
Omnia enim ista ab iis exigi, qui DEI
vices in terris agunt: et divinam majestatem

p.1214
ejus referunt. Haec injuria est, qua isti
tantum commoventur; quamvis eos non designaverimus,
nec propositum nobis fuit illos
offendere: Sed viam potius illis monstrare
ad virtutem et felicitatem. O principes
iniqui et improbi! Isti gloriosi reges et imperatores,
a quibus exemplar et documentum
sumsimus formandarum legum et admonitionum
nostrarum, melius jam domicilium
possident, quam Vos. Numa scintillans
astrum in coelo est: Tarquinius titio
fumans in inferno: gloriosiorem memoriam
reliquit Augustus, quam Sardanapalus:
Trajanus, quam Nero.
Mentiris impudens, reclamavit Dionysius,
quod tu et his similes, unquam
nobis profueritis. Contra
quicquid dedecoris, infamiae et suppliciorum
in nos redundavit, a vobis
fuit. Nam quod scriptis Vestris
mentiti estis; quod earum rerum, quarum
vobis nulla cognitio fuit, praecepta
dedistis, nos vivi odio et invidia,
post mortem dedecore et infamia
adfecti sumus.
Recte ais, Dionysi, subjecit Julianus: quis
enim ferat vilissimos homines summis mortalium

p.1215
leges et vivendi praecepta praescribere?
Sceptra, scilicet, et Diademata nostra illi pro
lubitu circumscribunt, qui, quid regnum,
quid dominatus sibi velint, nunquam didicere!
aeternum cunctis viventibus opprobrium,
si velint stultitiae eorum se submittere,
quibus omnes tyranni sunt, qui suas utilitates
curant; quibus nemo Rex est, nisi
qui se subditorum suorum mancipium facit.
Dicite vecordes, quomodo Domini essemus,
si in aliena nobis nullum jus? Quomodo supremi,
si voluntatem nostram exsequi non
possemus? Tum et eos a nobis rejiciemus,
qui judicio vestro boni non sunt, et ceteris
tanquam servi adhaerebimus: quasi non illi
saepius utilitatibus nostris sint commodiores;
hi fere semper inimici et hostes. Taceatis
proinde in posterum inepti; aut etiam dies
noctesque scribite, garrite: Sed in ea vos
non ingeratis, quae regum sceptra et diademata
concernunt. Tu vero Photine veriora
nobis imperandi documenta expedies.
Nec dubitavit ille crudum hoc impietatis
virus evomere.
Multos principum, O Ptolomaee,
poenituit, quod fidei et aequitatis
nimium observantes fuissent.

p.1216
Adflicti, quos juverant, et famae reverentia
ipsis impedimento saepe fuerunt,
ne regni limites proferrent,
et coronae suae splendorem augerent.
importuna profecto religiositas: quarum
si non oporteat fata sequi et adhaerere
felicibus, ipsos deserendo, quos Dii
persequi voluerunt. Quantum a terra
coelum, ab aqua ignis, tantum ab justo
utile discrepat. Qui honesta excedere
timet, sibi hostis est, et magnitudinem
imperii destruit. Impunitas
vero et delictorum licentia, repugna
etiam odiosiora sustinet ac firmat.
Denique Rex es, si quid facies,
quod ab honesto abit, quis te velit
accusare? Inferior aliquis legem timeat;
tu es supra leges, et omnia
infra te habes. Quid igitur vano
pudore desideria tua differs, et tantae
utilitatis compendium negligis? Regno
dignus non est, qui, quod Regnum
permittit, experiri non
audet.
Vix detestabilem finierat sententiam,
cum iratus Domitianus proruit,
Svetonium Tranquillum obtorto collo rapiens,

p.1217
et inter historicos, exclamans,
nulli pejores et perniciosiores sunt,
quam qui, post mortem Imperatorum
et Principum, famam eorum et
existimationem, ad ingenii sui libidinem
traducunt. Infames isti ac detestabiles,
nec vivos Principes nec mortuos
quiescere sinunt. Quin defunctos
in libris suis reviviscere faciunt, ad
quietem eorum turbandam, quemadmodum
hic nebulo in me debacchatus
est. Cui per impudentiam exprobrat
avaritiam, luxum aedificandi, libidinem,
rapinam et expilationem
civium, haereditatum ac testamentorum
invasionem, et quicquid in latronem
dici possit. Ut mirer sucessores
meos permittere tam scelesta scripta
in mei infamiam publicari, qui
tantum auri atque argenti, ad restaurandas
bibliothecas, igne consumtas,
impendi.
Ultimum istud, subjecit Svetonius,
sicut laudem merebatur, ita in scriptis
meis non silui. Et si veritatem semper
dixi, cur de me quereris? Quomodo
de divo Augusto, de magno Caesare, de

p.1218
Trajano loquutus sum quae unquam heroica
facinora patrarunt, quae ego non publicavi?
meruit hoc virtus ipsorum, ne a
posteritate ignorarentur. Nec minus tu, et
ceterae hominum pestes, convenientem factis
vestris memoriam ex scriptis meis exspectare
debuistis: ut discat posteritas scelera vestra
et impiam crudelitatem exhorrere.
Pluto desideriis singulorum satisfacturum
se pollicitus, Minoi, Aeaco,
et Rhamanto curam dedit, singula diligenter
excutiendi. Tremendum deinde
concutiens sceptrum, cunctis silentium.
imposuit, dum edictum,
quod promulgandum decreverat, per
praeconem recitaretur, cujus tenor erat
hujusmodi.
Nos PLUTO, Rex potentissimus inferni
ac tristium umbrarum, subjectis
nostris, nobis sincere fidelibus, Principibus,
Imperatoribus, Comitibus,
Dynastis, Nobilibus, Daemonibus,
Legionibus, desperatis, totique populo,
aeternis nostris tenebris addicto,
Regiam nostram benevolentiam ac
propensionem: Sicut regii nostri
muneris semper existimavimus, pro

p.1219
iis assidue invigilare, quae ad regni
nostri conservationem faciunt, et
laetum civium nostrorum incrementum,
studiose illa omnia querendo
et promovendo, tum avertendo et impediendo
ea, quae damnum, periculum,
aut quodvis incommodum nobis
aut civibus nostris adferre posse
videantur: ita etiam in praesens hanc
curam et circumspectionem a nobis
desiderari passi non sumus. Juxta reputantes,
quantum ad imperii nostri
conservationem, ac salutem momenti
repositum sit in remuneratione,
promotione et exaltatione eorum
ministrorum, qui nobis fidem et obedientiam
suam in majestatis nostrae
jussis et beneplacitis exsequendis,
omni cura, solicitudine, ope
ac viribus probare enixe laborarunt,
nos fidelitatem illam ac merita, ut
par est, gratiose respicere, et condignis
praemiis, ac honoribus adficere
decrevimus: Universis ac singulis,
regia nostra auctoritate severe injungentes,
ut hanc declarationem
nostram et imperii voluntatem omni

p.1220
respectu et obedientia adimpleant
ac exsequantur. Inprimis autem
mandamus et severe praecipimus, ut
dilectae huic filiae nostrae praesenti
Dominae PROSPERITATI, (processit
illa in medium, gestu vultuque dedignanti,
et ante seraphim dejectum
constitit) tanquam maximae et supremae
Principi regni nostri, titulum
et honores, quos nos ipsi tribuimus,
et conferimus, proximum
secundum nos honorem, respectum
et reverentiam exhibeant. Ejus enim
erga nos et regnum nostrum
studia et servitia ceterorum omnium
merita longe superant.
Illa homines DEI et proximi sui oblivisci
fecit: illa vanitatibus eos implicavit,
divitiis oneravit, voluptatibus occaecavit,
vitiis et delictis obruit ac sepelivit. Adeo
ut, qui inopes innocenter vixerunt, ejus
favoribus ac incitamentis scelerati ac impii
evaserint. Quae sapientia adversus illam
valuit? Quam stultitiam et temeritatem
non fovit? Quae bona consilia non pessumdedit?
Quos Tyrannos non fovit ac incitavit,
hominumque naturam dediscere fecit?

p.1221
Qui ejus solicitationibus non capiuntur,
ad obsequia nostra nemo adduxerit;
nec in iis alliciendis operam
perdi convenit: ut improvidus noster minister
fecit, qui, ut Jobum invaderet, licentiam
a Deo petiit, paupertate, calamitate
et ulceribus eum persequendi; cum potius
bonis et voluptatibus eum cumulare
debuisset; sic forsan, rebus ex voto fluentibus,
tergum Deo obversurum. Adflicti autem
et miseriis pressi, votis et suspiriis in
nos pugnant, contritas spes suas Deo commendantes.
Nos itaque extremitatem istam
regno nostro damnosam conspicientes, ministris
nostris injunctum volumus, ne importuno
isto instrumento homines ab obsequio
nostro deterreant. Atque ut haec cavere et
vitare ministros nostros volumus: ita illis
praecipimus, ut dilectam nostram amicam
Desidiam et Ignaviam, quantum in illis
est, juvent ac promoveant; cujus curae et
industriae commisimus fideles nostras famulas,
meretrices, scorta, lenas, et voluptatum
ministras libidines, quae non exiguum
nobis proventum quotidie refundunt. Ordinamus
item, et rigore praesentium sancimus,
ut in debito honore et respectu aurum habeatur

p.1222
et argentum; et ut subjecti nostri Daemones
assidui sint; cum nobis sincere fidelibus
mercatoribus et funeratoribus, qui animo
et corpore nobis se auctorarunt et malitiam
ac fraudes cum gloria exercent: uti
et facient Advocati, Judices, et vacantium
munerum Candidati, quos industria
nostra et providentia adjuvari convenit.
Tandem omnes et singulos ministros nostros
officii sui commonemus, ut in creditis
sibi partibus, diligentiam et industriam
adhibeant, quo nostram de cetero gratiam
et benivolentiam promereri valeant. Edictum
vero hoc nostrum per totum imperii
nostri districtum publicari, et in omnibus
suis punctis et clausulis observari, serere
et sine exceptione jubemus ac mandamus.
Adeo ut, qui illud quoquo modo negligere.
aut contemnere praesumserit, juramus per
stygem, tenebras et obscuritatem imperii
nostri, nos severe vindicaturos. Solenni
hoc decreto promulgato, in aeternae
noctis gurgitem se recepit Pluto, et totus
concessus ad exsequenda sua officia
dissipatus est.
Ego interim magno taedio affectus.
harum rerum, mihi et timens, ne restare

p.1223
cogerer, Daemonem illum, qui
me per omnia circumduxerat, solicite
oravi, ut mihi exitum aliquem monstraret.
Infinitae sunt ambages, retulit,
si ad introitum te reducerem, et forsan
illuc exire non posses: tibi tamen
hanc gratiam faciam, ut alio te emittam.
Ita cubilia aliquot perreptantes
Plutonis, secessum intravimus, ubi
per pavimentum infiniti jacebant acervi
scriptorum, Medicorum, Juridicorum,
Mathematicorum et Historicorum,
quibus contextus odio aut
adulationibus erat corruptus. Nugae
Scholasticae et Religionis lites integros
montes faciebant. His, inquit Demon,
utitur Pluto ad detergendas natium sordes,
quoniam nulli alii usui inserviunt. Ego
foetore, et crasso aeris situ vehementer
offensus, solicite orabam, ut me
aliqua emitteret. Itaque obscuro reserato
postico, in liberum aerem et
campos dimisit. Et priori me rursus
mundo restitutum admirans, cum
horrore reputare coepi, quae ego vidissem,
quae non minus, quam ceteri,
pati potuissem, et jam evasisse, infinitae

p.1224
felicitatis existimavi: perpetuo
me sacramento obstringens, quod superest
vitae, virtuti, pietati et innocentiae
impensurum, semitamque illam,
quam prius laboris taedio reliqueram,
assidue pressurum.
Haec solicita pietate volvens, in
eadem me via conspicor, quae, materna
domo abeuntem, Cosmopolim duxerat.
Igitur infinitum mihi gratulatus,
iter strenue urgebam, maternumque
limen in paucis diebus attigi,
et eam aegritudine decumbentem
offendi. Multo enim tempore nihil
a me literarum videns, mortuum
me, aut extrema calamitate oppressum,
se marito et liberis orbam
deplorabat, Postquam vero salutantis
vocem accepit, in collum meum
invadens, identidem repetitis
osculis, se non satiavit. Et, ministris
mox penum instruentibus, cognati
et amici ad coenam vocati, ut reducis
filii laetitiam augerent. Longum
mihi fuit gratulationibus singulorum
respondere, ut valuissem, ut omnia ex
sententia succedissent, non semel sciscitantium.

p.1225
Quorum confusis desideriis
ut semel satis facerem, peregrinationis
meae successu et periculis in
compendium missis, laeto horrore
stupentes implevi: adeo ut plerisque
gaudiorum lacrimae caderent, reputantibus,
quam horrendis casibus defunctus
essem. Et quamvis sua sponte
ad hilaritatem propendebant, matris
tamen jussu, quae solicita diligentia
omnia obibat, qua potui humanitate,
singulos ad genialem coenam
invitavi. Et omnibus in liberalem
festivitatem resolutis, interrogare ego
coepi, quae fuisset rerum domesticarum
fortuna, satis ne omnia ex voto
fluxissent 2 Illi ambitiose omnia extollentes,
in eo prolixe haerebant,
quomodo Regina nostra, victo et
triumphato Romano Imperatore,
et vicinis Regibus, pacem et
tranquillitatem sibi regnoque peperisset.
Nec dubitare, quin, si
favori ejus innotescerem, ad decus,
et honores ascendere
possem.

p.1226
Ego autem, ad animi libertatem
respiciens, et juxta aestimans, quam
miserum esset semper inter ambitiosa
vota pendere; securum rusculum
praeferre me dixi, in quo senescerem,
et puro hilarique animo
melioribus me curis
impenderem.
FINIS.