p.331
STEPHANI JOHANNIS STEPHANII
HISTORIAE DANICAE
LIBER PRIMUS,
Qui complectitur res memoratu dignas,
in Dania gestas, regnante
CHRISTIANO III,
ab Anno Christi M.D.L. ad Annum M.D.LV.
Posteaquam sacratissimae memoriae Princeps, CHRISTIANUS,
inter Danorum Reges id nomen Tertius, pace
terra marique parta, secura regnorum tranqvillitate
potitus esset: intermissa, bellis flagrantibus, rerum
maximarum momenta, sedatioribus jam curis intentus,
exequi statuit.
Praecipua recuperandarum Orcadum incessit solicitudo,
qvas veteris imperii consortio diuturna potestatis alienae
dominatio subduxerat. Has etenim insulas in oceano septentrionali
confertim sparsas, nec remotis interjecti pelagi
spatiis diremptas, ab ultimis temporibus, Norvagiae Reges
armis victricibus occupantes, adversus gentium vicinarum
irruptiones, magnis viribus, in multos annos tutati sunt.
Ceterum Rex Daniae et Norvegiae Christianus Primus,
a quo stirpis Oldenburgicae, quae hodie quoque in Dania
summam imperii tenet, origo profluxit, Anno seculi decimi

p.332
quinti sexagesimo octavo, easdem insulas Jacobo III, Scotorum
Regi, certis pactorum conditionibus, permisit. Is
quippe per legatum suum, Andream Stuartum, magnum
Scotiae Cancellarium, petita in matrimonium Christiani
Regis filia Margareta; ob memoriam foederum, vetustamque
amicitiae conjunctionem, Scotorum Regibus cum nostre
gentis Principibus, per multas aetates, exercitam, adeo
facilem in vota sua consensum meruit, ut destinata regio
toro sponsa paulo post in Scotiam, magnifico nobilitatis
Danicae comitatu, deducta sit: simul in dotem assignatis
aureorum Rhenensium quinquaginta millibus. Hujus pecuniae
dimidium praesens digredienti legato dependere statutum
patribus erat. Sed Christiano Rege bellum in Svecos
parante, cui gerendo sumptus amplissimi requirebantur:
versis subito voluntatibus, in dotalis pecuniae vicem, pignori
constitutae sunt Orcades Hethlandiaqve insulae; ea lege,
ut, dote soluta, pristini possessoris dominio restituerentur.
Verum perpetua sublimium curarum moles, quis distineri
solent Regum animi, seu nimis festinata succedentium
Principum fata, majoribus sancitam nuptialium conventorum
fidem apud nepotes aliquantisper interturbarunt.
Subsequenti tempore, Christianus III. ex Friderico filio
Primi Nepos adactus gravissima jurisjurandi religione, qua
se regni Danici proceribus, priusquam regimen summae rei
capesseret, de pignoris Orcadici luitione, obstrinxerat; ad
eam mature praestandam omnes intendere curas coepit. Igitur
praecipiti autumno anni post mille quingentos quadragesimi
noni, qui ab excessu Jacobi V Scotorum Regis, sextus
erat, missis ad Serenissimam Reginam viduam Mariam,
ad summum Scotiae proregem Jacobum, Arraniae Comitem,
et Hamiltonii dominum, ac ceteros regni primores,
legatis, condictaque debiti dotalis solutione, pigneratarum
insularum restitutionem efflagitat. Et quia per id tempus
unica Jacobi Regis filia Maria, in spem matrimonii cum
Francisco Henrici filio contrahendi, in aula Gallica educabatur;
Regi pariter ac optimatibus de eodem negotio consilium
suum denunciandum censuit.

p.333
Insequentis anni principio, a Gallis legatus in Daniam
venit Carolus Danzaeus, vir summae prudentiae, et rebus
magni momenti gerendis idoneus. Avditus in consessu patrum,
ita fere disseruit: Potentissimum Galliarum Regem,
et Principem imperio designatum, ac universos regni proceres,
evidentibus confirmatos documentis, compertum
habere, Orcadas Hethlandiamqve insulas, pro dote Margaretae,
quae Jacobo III. Scotorum Regi nupserat, a Rege
Daniae Christiano I. pignori quondam depositas, nulli mortalium
potiori jure adjudicari posse, quam heredibus ipsius,
si quando praedictas insulas liberare nexu pignoris constituerint.
Quocirca summa aeqvitate subnixam videri postulationem
Christiani, jam rerum in Dania potiuntis, qui
subornata priore anno legatione, possessionis avitae restitutionem,
oblato redemptionis pretio, tentaverit. Id vero
negotii parum Gallici nominis interesse. Quippe decreto
procerum accitam e Scotia Mariam Jacobi Regis filiam,
non ut tutelam pupillae susciperent, sed illius educationi,
qvam Principis sui conjugio summis desideriis destinassent,
nonnullam impenderent operam. At hujusmodi cogitationes
incerta spe fundatas; quod uterque Principum annos
pubertatis nondum attigisset. Interea coeleste numen, cujus
in manu sita sunt consilia mortalium, posse vota haecce
irrita reddere, si ita placitum admirandae ipsius providentiae
foret. Proinde petitionem Regis, tametsi justissimam,
dilatione aliqva moderandam, tempusque patienter
exspectandum, quo Principes vitae sociae per aetatem maturi,
arctiore connubii vinculo jungerentur. Tum longe
prosperiore successu arduum hoc negotium transactum iri,
quum posset eorum arbitrio permitti, qui summam de eo
decernendi legitimamque potestatem haberent. Christianus
Rex moram conatibus suis interjici gravate ferens, legatum
sine responso dimittendum statuerat: sed pervicere
magnates, ut a rebus in Gallia repetendis deinceps
abstineretur.
Vix discesserat Danzaeus, quam legati Scotorum e vestigio
sequuti sunt. Hos inter praecipua dignitate Georgius,

p.334
Rothesii Comes, erat. Cui, postridie qvam advenerat,
Senatus ubi datus esset, haec patribus mandata exposuit,
Illustri Scotiae Proregi, ceterisque regni proceribus, ignotum
non esse jus ac dominium, quod avgustissimo Danorum
Regi in Orcadas Hethlandiamque insulas competat;
nihilque a se, per legatos, nisi patriam ipsius et avitam hereditatem,
postulatum: quum vero, Maria, Jacobi Regis
nuper defuncti filia, etiamdum in pupillari aetate constituta,
orbatas idoneo rectore terras vicaria solum potestate
tueantur; arbitrii non esse sui, de negotio tanti momenti
decernere, quod nullius autoritate consiliove dijudicari
qveat, nisi penes qvem regimen rerum Scoticarum existat.
Itaqve supplici prece contendere summum Scotiae Proregem
pariter ac Ordines universos, ne nimio in praesens rigore
jus suum, cujus havd obscura suppetant documenta,
persequatur Rex Daniae Christianus; praesertim regni Scotici
statu tam perturbato, quod antehac assiduis bellorum
smotibus concussum, nunc supremo veluti capite destitutum,
vicinarum gentium injuriis undique pateat: sed ut
cavsae hujus disceptationi saltem triennii moram, non adeo
diuturnam, interponi aequo animo patiatur. Sub id temporis
et ad justam aetatem adolescere (si numini supremo
sic placitum) heredem imperii Principem, et simul exire
tutelam vicesque respublicae gerendae, quis fata se, tantum
non invitum, admovissent. Ad extremum petebatur,
ut ineundae cum Imperatore Carolo paci Rex operam commodaret
suam.
Ad ea pavcis interjectis diebus responsum, tametsi religiosa
jurisjurandi fides, qvam proceribus sub initium suscepti
regiminis praestiterat Rex Daniae Christianus, impedimentum
non exiguum objiciat, quo minus executioni juris sui,
cujus. ipsi Scoti non diffitentur aequitatem, diuturnius permittat
intercedere spatium: id tamen se dare sangvinis foederumqve
necessitudini, qua regiae Scotorum familiae sit
devinctus, ut proregi, ceterisque summae potestatis administris,
intervallum praestituti temporis ad deliberandum
pro restitutione Orcadum concedat, modo vicissim fidem

p.335
faciant, ne tam propensa facilitas ac indulgentia sibi regnisqve
suis noxae fravdive futura sit. Qvod pacis attinet cum
Caesare componendae negotium, in eo quoqve summis se
viribus annisurum, ne spem eorum exoptatus destituat
eventus. Eo dato responso dimissi sunt Scotorum legati
Nec diu Rex solennem distulit ad Imperatorem Carolum legationem,
qva de fida perpetuaqve pace Scotorum genti
concilianda sollicitaret. Caesar postulato regio facilem praebuit
assensum, Danis in societatem foederis acceptis.
Inter haec perlatae sunt in Daniam litterae magni Muscoviae
Ducis, Johannis Basilidis, quibus de raritate opificum,
qua suo imperio subjectae ditiones laborarent, conquestus,
a Christiano Rege transmitti sibi petiit variorum operum
artifices, quorum confertam multitudinem Danicas incolere
civitates fando comperisset. Inprimis se delectari fatebatur
admirando illo librorum procudendorum artificio, cujus
exquisita scientia callentes operarios [operas ed.] aliquot, ceu novas colonias,
in Russiam deduci postulavit. Verum nulli non
adfine dementiae videbatur, fixam deligere fortunarum sedem
in regione horrida et inculta, inter homines barbaros
ac truculentis moribus, qui nullum unquam bonis artibus
statuere pretium novissent. Simul deterrebat omnes inhumanae
crudelitatis fama, per omnes terrarum oras didita,
qva saevire in miseros subditos Sarmaticus ille Busiris ferebatur.
Rex itaque non ignarus pavcos eo locorum migraturos,
respondit, tentamentis opus esse ad explorandas subditorum
mentes, si quos caperet in terras adeo longinqvas
commeandi cupido. Etenim leniter hic agendum, et ad
genus hominum animos blandimentis commodorum potius
alliciendos, quam invitos ad incerta fortunae trahendos.
Ita se mores opificum habere, ut quamvis ampla satis
lucri spes proposita sit; peregrinis tamen et ignotis regionibus
sine deliberato consilio se tuto committere vix audeant.
Interim de felici negotii successu se neutiqvam dubitare;
et intra breve temporis spatium, ut magnus Dux
voti sui compos reddatur, operam daturum pollicetur.
Ceterum ad declarandam humani ingenii solertiam, digredienti

p.336
ab se legato perferendam, loco muneris, ad dominum
suum contradidit machinam dimetiendis horis aptam,
singulari opere atque artificio elaboratam: cujus usum et tractationem
ignorans barbarus Princeps Regi postmodum restituendam
curavit.
Nec multo post in freto Balthico miranda captura piscatorum
retibus adacta est. Nam inter cetera divitis oceani
spolia, monstrosae formae piscis in littora pertractus, capite
vultuque humano referens habitum, quo corrasae cervicis
homines, quos a vita solitaria Monachos dicimus, utuntur:
at inferiorum partium compages horrendo sqvamarum
contextu mutilata corporis humani membra, et truncatos
exprimebat artus. Prodigiosum hoc monstrum, jussu
Regis, mox humo coopertum; ne vanis vulgi sermonibus,
(sicut omnis novitas solet) uberiorem suggereret materiam.
Illud etiam hoc anno ad memoriam posteritatis clarum et
insigne fuit, ac inter publicae felicitatis argumenta numerandum,
quod tum primum in Dania sacrarum literarum
monumenta populari sermone integra legi coepta. Etenim
conscripta tantum lingvis externarum nationum sacrosancta
verbi divini volumina, eruditorum in manibus hactenus
versabantur; rudiori plebeculae velut interclusis sacri eloqvii
fontibus. Idcirco Rex, verae religionis amantissimus, professoribus
Academiae Hafniensis eam delegavit curam, ut
coelestia illa supremi numinis oracula in lingvam transfunderent
omnibus communem, qvos Danici imperii limites
ambitu suo complecterentur. Illi qvum imperata summa
fide ac diligentia, intra pavculos annos, exsequuti essent;
demum, circa hunc temporis, quem dixi, articulum,
prima totius scripturae sacrae versio, regiis sumptibus, publicam
in lucem prodiit.
Eodem tractu temporum indignam natalibus ac meritis
suis mortem, in sqvalore carceris, oppetiit Episcopus
Lubecensis, Balthazar Rantzovius: quem Martinus quidam
Waldenfelsius, homo mira pravitate animi, nefarium facinus
ausus, in arctissimam custodiam, ante quinquennium,
abduxerat. Is adversus innocentem, ac optime de se meritum

p.337
virum, iniquas odiorum cavsas ex inani et falsa suspicione
conceperat. Exorto bello Burgundico, quod Carolo
Caesari ob atroces injurias, quas longum est narrare, Rex
Daniae Christianus inferre tentaverat: inter milites adventitios,
qui tum sacramento rogati, Waldenfelsius una nomen
suum dederat. Sed rebus post biennium compositis exavtoratus,
non persoluta sibi a Rege, quae meruisset, stipendia,
falsis rumoribus in vulgus differre, omnem culpam
in episcopum, qui Regi omnium consiliorum arbiter, ac
secretorum particeps esset, conjicere; hinc illi insidias parare,
et perniciem indies machinari. Accedebat aes alienum
grande, quod absumptis per aleam, stupra, ganeas, luxuriamque
bonis, conflaverat Waldenfelsius: quo se sperabat
onere levatum iri, si episcopo per vim oppresso, opulenta
ejus latifundia et amoena rura invaderet atque occuparet.
Dum igitur opportunam circumveniendi Rantzovii speculatur
occasionem, forte in praedium episcopale Kaltenhof,
Lubecae vicinum, divertens, solum offendit, cum adolescente
Pomerano, ex nobili Zitsvitziorum familia, defessum
curis animum honesto relaxantem otio. Comiter ab eo exceptus,
hospitii sacra violare homo flagitiosus nihil pensi
habuit: sed mox injecta manu episcopum prehendens, vinculis
oneratum, in oppidum Gorlosen, quod Elda fluvius,
ad Marchiae limites, alluit, violenter abripuit, ac totum
deinceps quinquennium, mutato per vices carcere, detinuit.
Ejus liberandi cavsa Regia Majestas non modo nullis
pepercit sumptibus, sed et missis creberrimis ad Imperatorem
Carolum literis, impensius expetiit, ut Marchioni
Brandenburgensi, cujus sub umbra et praesidio securus delitescebat
Waldenfelsius, ex Caesarea avtoritate injungeret, ne
suis in terris atque provinciis, homini omnibus sceleribus
cooperto, quique publicus Imperi hostis judicatus esset,
tutum concederet perfugium; sed efficeret potius, ut soluto
vinculis episcopo, protractus e latebris tantae calamitatis
avtor, commeritas flagitiorum poenas exolveret. Ad haec
in camera Imperiali multoties capitis sententiam in exitiabilem
hunc parricidam, et omnis humani juris violatorem,
pronunciari Rex postulaverat; verum irrito semper conatu:

p.338
donec Rantzovius aerumnabilem in diuturna captivitate vitam,
Heros meliori dignus exitu, miserrime, sicut diximus,
finiret.
Post haec novae rursus animum Regis curae solicitum
habuerunt. Licet etenim ad ea usque tempora summum
sacrorum jus, et absoluta religionis ordinandae potestas in
omnes Holsatiae, Dithmarsiae, et ducatus Slesvicensis ecclesias,
multorum seculorum usurpatione firmatum, penes
antistites Lundenses stetisset: gemini tamen Regis fratres ad
summam reipublicae, beneficio fratris evecti, Danicae genti
tantae decus avtoritatis invidentes, ne forte religionis procuratione
exteris obsequi cogerentur, rerumqve divinarum
tutelam atque custodiam peregrinis committere necesse haberent;
domestica sacra externo sacerdotio subtracta, suae
ditionis pontifici, praesertim qui cathedrae Slesvicensi praeesset,
in posterum administranda decreverunt. Ac ut insperatam
hanc avdaciam majore cumularent contemptu, de
jurisdictione ecclesiastica litem Christiano fratri intendere non
sunt veriti. Quorum exemplo incitatus Archiepiscopus
Bremensis, sibi quoqve rerum divinarum primatum in
Dithmarsos arrogavit; gentem hanc dictitans a vetustissima
memoria in praesulum Bremensium potestatem liberrima
concessisse voluntate, et porro in eorundem obseqvio,
non una temporum aetate, constanti permansisse fide.
Qvare indignum ad posteros exemplum fore, si tam eximium
religionis privilegium alieno subjici dominio, tantive
honoris insignia, sibi a tot majoribus relicta, velut e manibus
eripi pateretur. His igitur Rex lacessitus injuriis, vi atque
armis potuisset adversariae partis retundere ferociam: sed
ut Princeps erat mitissimi ingenii, sedatum potius quam
violentum cavsae suae propugnatorem agere maluit, ne praecipiti
magis impetu, qvam prudenti consilio, defensionis
suae partes suscepisse videretur. Itaque cavsae suae cognitionem
judicio Camerae Caesareae, quod supremum Imperii
Romani tribunal est, missis eo legatis, committendam
censuit. Hi, sicut jussum erat, prolatis in medium variis
codicillis, diplomatibus, aliisque indubitatae fidei documentis,

p.339
evidenter demonstrarunt, non solum ducatum
Slesvicensem, permissu Sigismundi Caesaris, regno Daniae
perpetuo nexu conjunctum, velut in unum corpus imperii
Danici coaluisse: verumetiam episcopos Slesvicenses ad indicta
sive a Rege comitia, sive a maximo Danorum pontifice
concilia, evocatos, sine omni parendi dedignatione statim
imperata fecisse; simul in publicis concionibus, non secus
ac ipsos regni proceres et senatores, controversiarum arbitros,
quod exteris negatum est, sedisse; nec ullius se unquam
pontificis submisisse potestati, praeterquam antistitum
Lundensium, quos tanquam eminentissimos sacrorum suorum
praesides, juxta cum totius fere septentrionis ecclesiis,
religioso honoris et obsequii cultu, in haec usque tempora,
constanter ac fideliter prosequuti essent. Deinde privilegia
Caesarea exhibuere legati regii, quibus Dithmarsiam, titulo
ducatus insignitam, Regi Daniae Christiano ejus nominis
Primo, instar hereditariae possessionis, aeterno dominii jure
assignatam, luculenter satis arguebant. Quod avtem Dithmarsi
nuper ad exuendum obsequium ingenita superbia stimulati,
Bremensi se pontificatui subjecissent; id vero Regiam
Majestatem confidere memorabant, nihil sui juris aeqvitati
derogaturum, nec sibi futuram praejudicio temerarii
praesulis insolentiam, qui regiarum rerum dominium firmissimo
jure stabilitum subruere, majestatisque contemtum
religionis injuriae sociare rubori non duxerit. Benigne responsum
legatis, factaque spes mittendi a Caesare oratoris,
qui Regis adversarios incoepto desistere juberet, litemque
totam, ex partis utriusque commodo, justis legibus,
componeret.
Dum ea in Dania geruntur, a finitimis Svecis turbarum
nonnihil excitatum est. Quippe vetuerat edicto Rex
Sveciae Gustavus, ne quicqvam commercii cum Danis avt
Norvegis exercerent suorum regnorum incolae, neque merces,
quas Svetica ferret tellus, venales ad istarum regionum
populos exportarent. Et sub idem tempus, praefectus quidam
provincialis, gente Svecus, valida praedonum manu
coacta, Oddevaldiam, Norvegiae civitatem, ingressus, maternas

p.340
aedes, frustra obnitente magistratu, invadit, ac refractis
foribus, magnam vim pecuniae, supellectilis, aliarumve
opum, qvas hereditario jure ad se devolutas jactitabat,
diripit, quum ea bona, priore domina nuper ob veneficii
crimen flammis absumpta, fisco regio, ex praescripto legum
Danicarum, adjudicata essent. Ad haec consules ac praetores
oppidi Nylosiensis, opificem quendam Danicae nationis,
qui, suis ita rebus exigentibus, in urbem Norvegiae Kongellam,
sedem fortunarum suarum transtulerat, eo profecti,
verberibus male mulctatum, injectis demum compedibus,
ad pristinum habitationis locum per vim reducere conati
sunt: ut alia facinora, in contumeliam Danici nominis,
per ea tempora, patrata, silentio transmittam. Qvarum
rerum fama Bahusium perlata, praefectus arcis Clavdius Bilde,
Vir nobili genere natus, et eximia virtute ac prudentia
praeditus ea sibi consilia mature capessenda duxit, quis resisteret
turbulentis Svecorum conatibus, suaeque fidei commissos
provinciales ab omni violentia securos praestaret. Inprimis
asperrimo Gustavi Regis edicto commotus, Norvegicis
vicissim negotiatoribus in Sveciam, mercatus gratia,
commeandi licentiam interdixit. Id quod nonnulli procerum
Svetici regni perindigne tulere. Quos inter amplissimae
apud suos dignationis et avtoritatis Heroes, Steno Erici
Enecopiae, Gustavus Olai Elfsburgi, et Petrus Brabe Ribbeholmiae
praesides regii, Bildium sinistris accusationibus apud
Daniae Regem aggrediuntur; quod ex ingenito erga Svecos
odio, suae praefecturae mercatoribus in Svecia negotiandi libertatem
ademisset; quod portubus interclusis, ad emporia
Norvegica libero Svecos aditu privasset; quod extra fines
Norvegiae saepius emissis venatoribus, ex alieno territorio,
ingentem ferarum praedam convectasset; et alia in
hanc sententiam, calumniis quam vero propiora. Eo cognito
Rex Bildium ad se arcessitum qverelas Svecorum edocuit,
et objecta diluere jussit. Ille vero quum se omnis culpae
exsortem minime ignoraret, injustas adversariorum criminationes
non solum firmissimis rationibus repulit, sed et
contrariis evicit documentis, Svecos potius laesae majestatis
reos, inita cum Danis foedera non semel violasse, Norvegici

p.341
regni incolas multis vexasse injuriis; quinimo prioribus
annis designasse plurima, quae magis hostilem in Danos
animum, quam duraturae pacis atque concordiae fiduciam
testarentur. Postquam Bildius abunde suam declarasset
innocentiam, Rex veritus, ne parva haec dissidiorum
veluti semina in apertum erumperent bellum; praetentandum
Gustavi Sveciae Regis animum censuit, ad pacemne
magis, an belli consilia inclinatior esset. Legatos igitur
mittit cum mandatis ejusmodi, ingratam sibi accidisse famam
exorti circa fines utriusque regni tumultus; qui ne
vires et incrementa sumeret, optimum factu fore, si locus
ac tempus ad conveniendum indiceretur; quo, suscepta
deliberatione, remedia circumspicerentur, quae exulcerata
reipublicae tempora sanarent. Id consilii non difficulter
approbante Gustavo, per arbitros utrinque delectos,
res aeqvis conditionibus transacta est.
Nihilo quietiorem Rex in Livonia rerum statum expertus
est. Colchium, munitissimam regiae ditionis arcem,
praesidio vi dejecto, expulsoque praefecto Godschalco Remlingrodio,
pavcis ante annis, occupaverat Johannes, cognomento
Decanus, civis Revaliensis. Qui et deinde tantos
sibi spiritus, tantamque sumsit arrogantiam, ut delecta factionis
suae cohorte sibi adjuncta, castello circumjectos vastaret
agros, omniaque fuga et terrore compleret. Ceterum
ubi Regem, gravioribus regni curis intentum, violatae majestatis
ultionem cunctantius exequi animadverteret; improbissimis
nequitiae furiis evectus, circa haec tempora, omnem
propugnaculo contiguam regionem, antehac Regi
vectigalem, sibi tributum pendere coegit, et universa regii
juris latifundia, ceu justis armis parta, suo dominio vendicavit.
Tum datis ad senatum populumqve Revaliensem
plenis minarum litteris, Rex asperioribus eos verbis hortatur,
ut perniciosissimi civis amentiam autoritate atque imperio
suo coherceant, eumqve absistere jubeant violenta
rerum alienarum possessione, deque allatis regiae provinciae
damnis justa compensatione satisfacere perpellant. Ni
faciant, se in omne nomen Revaliense expetiturum poenas,

p.342
et tam acrem injuriarum suarum vindicem futurum,
ut innoxii pariter cum sontibus, tanqvam eodem scelere
contacti, communi rerum jactura, cladiumqve gravitate,
involvantur. Verum haec monita pro vanis habita. Nec
tamen adduci potuit amantissimus pacis Princeps, ut perniciosa
civitati, male de se meritae, consilia moliretur; praesertim
quum et illud secum reputaret, Colchianum territorium,
non adeo frugiferum aut opulentum, vix restituendis
fore sumptibus, quos belli gerendi moles, si eo res adduceretur,
exigeret. Quamobrem Rimperto Gilsheimio, viro
juris humani scientissimo, mandatum, ut ad Ordinis Tevtonici
Magistrum, qui magna valebat apud eas gentes autoritate,
de turbato provinciae statu referret, eumqve ad suspiciendum
causae regiae patrocinium, quantum precibus
evincere posset, perduceret. Super haec Casparo Breitholzio,
viro domi bellique fortissimo, nova arcis ac provinciae
Colchianae tradita custodia: cujus tamen provida in omnes
casus consilia, summamqve in rebus gerendis felicitatem,
pertinax rebellium insolentia variis fravdibus, insidiis, artibusque
dolosis, saepius deinceps elusit.
Havd ita multo post, Dux Pomeraniae Philippus, Petrum
Palladium, summum sacrorum in regno Daniae, tum
temporis, antistitem, missis per internuncium litteris, edocuit
decretum a se factum de transferenda in civitatem
Gripsvaldensem episcopali sede Rugiana. Quam licet non
ignoraret, aliquot ante seculis, ea insula suam in potestatem
redacta, primaria fundatione constituisse potentissimum
Daniae Regem Waldemarum, ejus nominis Primum,
ac perpetuae ditioni subjecisse pontificum Roschildensium:
quum tamen, interjectu temporum, fortuna varias vertente
rerum vices, tota Rugianorum natio in jus ditionemque
Pomeraniae Principum devenerit, eorumque imperio
etiamnum pareat; indignum videri facinus, si, per externae
dominationis interventum, veri ac legitimi domini ab
antiquo sacrorum domesticorum jure dejiciantur. Quapropter
se, ab excessu nupere defuncti praesulis, occupatae
dioecesis proventus destinasse locupletandis stipendiis professorum

p.343
Academiae Gripsvaldensis, idque consilii summopere
rogare ut suo consensu judicioque, si grave non sit,
comprobet. Palladius ea de re certior factus, extemplo
ad Regem retulit. Cui avdax hoc incoeptum vehementer
displicuit; praesertim quod jura majestatis Danicae non parum
labefactaret. Itaque Philippo renunciari jussit, ne perficeret
instituta, neque decederet a legibus pactionum, quibus
non ita pridem, in comitiis Chiloniensibus, de sacro
hocce dominio inter ipsos transactum fuerat: se belli fortunam
experiri malle, qvam diminuta quovis modo ferre virtute
majorum ac felicitate elaborata regni decora. Sed
tandem post longam atque arduam disceptationem, dirimentibus
arbitris, haec sedata contentio est.
Per idem fere tempus soror Regis Elizabetha, Magno,
Megapolensium Duci, denupta, de excessu mariti sui, qvem
pavcos ante menses repentino interceptum fato amiserat,
per litteras fratri conquesta est. Is tam gravem germanae
casum miseratus, omnem curam in afflictas viduae res intendit.
Etenim ex ministris avlae Megapolitanae, qvorum
magna pars in Daniam, post obitum Ducis, se contulerat,
cognitum erat, superstitem Principis viduam pavlo negligentius
habitam, quam tantae heroinae dignitas, utpote regio
prognatae sangvine, postularet. Qvocirca Rex Balthazaro
Clammero, Cancellario Lunaeburgensi, commissa legatione,
Henricum seniorem, Ducem Megapolensem; Magni
demortui parentem, commonendum jussit, ne praebitis
annuis fravdaret nurum suam, jam in miserrimo viduitatis
statu relictam; sed ex fide tabularum nuptialium, quas ipse
cum aliis Principibus obsignaverat, benignius exhibendas
curaret res ad vitae cultum paratumqve necessarias, certaque
assignaret praedia, unde liberales sumptus ad alendam familiam,
vidua principali dignam, suppeterent. Responsum
ab Henrico est, eam rem summae sibi curae studioque futuram,
operamque daturum, ne regiae sorori de sua voluntate
conquerendi ulla detur in posterum occasio.
Extremo aestatis, edictum promulgavit Rex Christianus,
quo pastorum et diaconorum in Selandia filios a nativo servitutis

p.344
jugo liberos prorsus ac immunes declaravit. Haec
etenim per nonnullas Danici regni provincias, Selandiam,
Lavlandiam, Falstriam, Moeoniamqve insulam, nescio quibus
autoribus, (eorum namqve vetustate memoria intercidit)
sancita consvetudo, usque ad id temporis, invaluerat,
ut in latifundiis sive regi ditionis sive nobilium, progeniti,
si alio locorum migrandi consilium cepissent, certo prius soluto
pretio, in libertatem se asserere coacti fuerint. Hoc igitur,
quicquid fuit male inveterati moris, nova Regis abolevit
indulgentia, ne Danica juventus (ut edicti verba repraesentem)
ab ingenii cultura, studiisque literarum percipiendis
avocaretur, sed laetiore deinceps proventu in prospera
reipublicae effloresceret.
Porro non modo Rex tranqvillitatis cupidissimus ad id
unum omnes cogitationes intendit, ut inconcussam suis regnis
pacem quietemque firmaret: sed et exortas in aliis nationibus
turbas motusque sedare, dissidentesque Principum animos
in concordiam reducere, summis viribus allaboravit.
Documento poterit esse transmissa per eosdem dies ad Carolum
Caesarem legatio de pace cum Rege Sveciae Gustavo
jungenda; quam hostiles Palatini Comitis adversus Svecos
molitiones in id tempus extraxerant. Principes legationis
fuere nobili prosapia Viri, Eschillus Rilde, magnus avlae regiae
Magister, Ericus Krabbe, et Petrus Svave: quorum egregia
prudentia, plenaque fidelitatis opera, vetusta dissidiorum
utrinque sublata sunt incitamenta. Ne curatius disseram,
pacem inter Sveciae et Angliae, pariter ac Galliae atque
Angliae Reges, intercedente Christiano Rege, eodem hoc
anno, pactam atque sancitam: aliaque foederum, conventionum,
amicitiarum, et reconciliationum vincula, quae
Regis ejusdem svasu, consilio, et autoritate, hinc inde, varias
inter gentes, coaluerunt.
In exitu jam annus erat, quum fortissimus belli dux
et vir clari nominis, Lazarus Schvendius, Caroli Caesaris ad
Christianum Daniae Regem litteras transmitteret, de suppetiis
ferendis adversus rebelles Magdeburgenses, quorum
civitas, Imperatoris edicto, validissimis tum copiis obsessa

p.345
tenebatur. Iisdem litteris haec etiam inserta legebantur
verba: Pro dubio non habere Caesarem, qvin Rex
Daniae Christianus, ob fidem Romano Imperio debitam,
cujus illustre membrum, nomine ducatus Holsatiae, vulgo,
quod res esset, avdiret, ad opprimendos hostes Imperii,
coeptamqve refractariae civitatis obsidionem urgendam,
vel quantum opus videatur pecuniae, vel idonea alia
sit exhibiturus subsidia. Ad ea rescribi placuit; angustis
admodum terrarum spatiis patere latifundia, quae
in Holsatia regio juri ditionique cessissent: at fratrum regiorum
territoria multo amplioribus extendi limitibus. Ipsam
quoqve Holsatiam, modicam et infirmam provinciam,
vix solvendis esse tributis, quae Caesar imperaret, posteaquam
civitas Hamburgensis, quae non minimam partem
communium onerum hucusque sustinere solebat, abrupta
societate Principum, Imperatoris se potestati tradidisset,
libertatemque suam jactantius in publicum venditare
coepisset. Nihilo tamen minus Regiam Majestatem, sicut
Imperatori avgustissimo omnem detulisset hactenus
dignationem, ita et in posterum nullo cessaturam officio,
sed enixo studio facturam, quicquid honori ac emolumento
sacri Imperii Romani avgendo servandoque conducente
posse videatur.
Principio deinde veris insequentis, missi sunt a Christiano
Daniae Rege in Islandiam legati, viri generosis orti
natalibus, rerumque gerendarum peritissimi, Axelius Juel,
Christophorus Trundonis, et Otto Stigotus, sedandi tumultus
cavsa, quem, pavcis ante annis, in florentissima hac
insula, divinis officiis sacratum, infulisque velatum caput,
(quod foedum dictu, memoriaque horrendum) concitaverat.
Cujus initium, cavsam, atque exitum operae est ut accuratius
expediam, quo ad cognoscendum omnia illustria magis,
magisque in aperto sint. Anno salutis quadragesimo
septimo supra millesimum quingentesimum, in fata concessit
Gysserus Einarius, episcopus Scalholtensis, qui primus
in Islandia puriorem religionem amplexus est. Ejus in locum
suffectus Martinus Einarius, vir pietate, eruditione, et

p.346
sapientia praestantissimus, ac sincerioris religionis assertor constantissimus.
Is ut primum sacri muneris avspicia inivisset,
nihil prius potiusve habuit, qvam ut vanas quasdam ceremonias,
quae mentes hominum inani potius superstitione,
quam vero numinis cultu, solidaque pietate, antehac imbuerant,
penitus aboleret, et commissum sibi populi rudioris
coetum incorruptam evangelii doctrinam edoceret.
At pium hoc institutum male habuit Jonam Arraesonium,
episcopum Holensem; quippe quod pontificiae religioni esset
addictior. Quapropter acerbissimo Martinum odio prosequi,
variis turbis, rixis, ac importunis contentionibus viro
mitissimi ingenii assiduam molestiam facessere, virulentis
eum calumniis apud imperitum vulgus indies traducere, denique
nullo non contumeliarum genere omnibus invisum
despectumque reddere, nequaquam destitit. Qvum igitur
plus justo diutius gravissimas adversarii ferocientis exagitationes
incredibili patientia tolerasset Martinus, nec ullum
injuriarum finem perspiceret: tandem conscensa nave,
Daniam, licet longinquo ac periculoso itinere, petiit;
ut apud Regem de malignis Jonae molitionibus conquereretur.
Ubi in Daniam appulit, Regi, tum Coldingae
commoranti, cavsam adventus sui miseranter exponit;
supplici prece contendens, ut sibi adversus furibundi praesulis
violentiam praesidio foret ac tutamento. Rex tantam
viri sacris initiati malitiam summopere detestatus, Martino
litteras impertiit, quibus eum in tutelam ac patrocinium
suum se recepturum profitebatur, dummodo in fide et obsequio,
quos novo jurejurando praestito condixerat, firme
constanterque persisteret. Simul aliis ad Arraesonium scriptis,
severius imperavit, ut primo quoqve tempore Hafniae
se sisteret, objectaque purgaret; ni pareret, habiturum infortunium
esse. Sed homo insanabilis amentiae, ut in Daniam
se conferret, nullis minis adduci potuit. Havd multum
temporis intercessit, quum idem Jonas Arraesonius,
ingenti rursus furore percitus, ascitis sibi trecentis insignitae
temeritatis et avdaciae juvenibus, factaque in episcopalem
curiam Schalholtensem irruptione, Martinum Einarium
incavtum opprimeret, captivumqve abductum in arctissimam

p.347
conderet custodiam. Nec eo facinore patrato acquiescens,
erutum humo Gysseri Episcopi, jam dudum defuncti,
cadaver, extra communem sepulturae aream, in
loco sordido et abjecto, contumulandum curavit. Ad
haec deturbato per vim de dignitate sua, quae apud eam
gentem amplissima est, summo juris dicundi praefecto,
sive, ut vocant, legum custode; filium suum, nulla rerum
experientia tanto fastigio parem, substituit. Insuper
Davidem Gudmundi de Snoxdal, virum summae apud Islandos
autoritatis, cujus filiam matrimonio sibi junxerat
Martinus episcopus, nefariae libidinis ac incesti concubitus
crimine falso accusatum, publica execratione hinc inde ex
templorum suggestis denunciata, horrendis devovit diris.
Demum ut sceleri scelus adderet, quum non satis virium
collectum ad omnes conatus videret, muniendi sui causa,
Anglorum arma in auxilium devocare, eorumqve ditioni
totam insulam, per dolum ac proditionem, subjicere, seditiosus
ac facinorosus homo, furiis agitantibus, constituerat.
Ex eo ira Regi mota, adeo ut edicto promulgato,
aqua et igni interdixerit Arraesonio, omnesque proscripserit,
qui rebus ipsius faverent. Auxit id impensius ferociam viri
jam ultima audentis: qui manifestis flagitiis subsidium ab
audacia petendum ratus, exinde summa imis miscere, inque
omnes promiscue, quos conatibus suis infensos crederet,
acriori saevitia grassari; ac praecipue consilia agitare
Davidis opprimendi, quem non modo veteres suas injurias,
verum etiam generi captivitatem ultum ire, minime
dubitabat. Nec multo post, assumpta quingentorum armatorum
manu, villam Bandafallensem, Gudmundi heredium,
hostiliter aggreditur, eumque ad certamen provocat.
Interea David comparatis, quas tum fortuna dabat,
non magnis copiis, (trecenti numero milites erant) Arraesonio
impigre occurrit, celsa voce, ut ad hostes etiam
accideret, clamitans: Stare alieno in fundo sacri ordinis virum,
instructa acie, signisque micantibus, pugnam, ut
adversus hostes patriae, cientem; quem non religionis amor,
non salus reipublicae, sed vana dominandi cupido
ad arma stimularet: se memorem obseqvii erga Regem ac

p.348
dominum suum, memorem juris ac legum Islandicarum,
quae res novantem moventemqve exilio aut exitio damnant,
debellatum parva et tumultuaria manu venisse proditorem
patri, qui totum nomen Islandicum, publica, privata,
divina et humana omnia, externae ditioni subjicere
in animum induxisset: suo in discrimine omnium agi
fortunas, suo exemplo cujusque lares, conjuges, liberos,
ac bona universa, violentiae ac rapinae, ubi praedo
exstiterit, patere: attamen adfuturum numen innocentiae
suae, et internecione hostium insigne jam documentum
mortalibus daturum, ut ea sancta credant, quae ab Arraesonio
violata sunt. Finiente Davide, infestis armis animisque
concurrunt; et nevtro victoria diu inclinabat, donec
hostium quamplurimis, quorum tacti oratione Davidis
animi erant, effusa fuga dilapsis, ipse praelii incentor Arraesonius,
una cum duobus filiis, quorum alter primarius sacrorum
minister, alter summus erat juris dicundi praeses,
caperetur: qui repente, inditis vinculis, Scalholtiam deducti
sunt. Ceterum quia superesse constabat unicum Arraesonio
filium, praeter alium maximis divitiis summaque potentia
virum, cui filiam nuptum dederat: timens David, ne si
totius factionis viribus succincti captivos ex custodia ereptum
venirent, ad resistendum foret infirmior; cum Christierno
quodam, cognomine Scriba, procuratore regio, quid
facto opus esset, mature deliberat. Ille e medio tollendos
principes conjurationis censuit. Nec mora; Arraesonius immisso
spiculatori cervicem securi feriendam praebere coactus
est. Ita vir factiosus turbulentusque dignum moribus factisque
suis exitum vitae invenit. De filiis eodem modo supplicium
sumptum est. Pavcis deinde interpositis diebus, quum
Christiernus, exigendi tributi cavsa, ea peragraret insulae loca,
in quibus piscatura, hyemis potissimum mensibus, exercetur;
superstes Arraesonii filius, qui paternae caedis ultionem
toto volutabat animo, Jonae cuidam, praedium Kircheboel
incolenti, autor fuit, ut amicitiae simulatione, (quae
tutam fraudi viam praestare solet) ad epulum invitaret
Christiernum, tectisque sub honesto convivii nomine insidiis,
securum opprimeret. Asciti sunt in fraudis ministerium

p.349
Jonas Kenechsonius et Olavus Jonae, homines flagitiosi, et
ingenio ad quaevis scelera promptissimo. Hic exceptum
hospitio Christiernum, extemplo districtis, quos sub veste
occultaverant, gladiis, inter sacra mensae, cum omni comitatu,
nefarie trucidant. Rex ignarus Arraesonium luisse
poenas excitati tumultus, sub initium veris, quod hiemem
eam, qua haec gesta sunt insequutum est, jam ante dictos
spectatae virtutis triumviros in Islandiam, ad pacandum componendumqve
insulae statum, delegavit, tribus navibus bellicis
instructos et quingentis classiariis. Inter cetera datum
eis negotium est, ut emisso ex vinculis Scalholtensi episcopo,
Martino Einario, et contumaci antistite Jona in Daniam
avecto, tumultuantes Islandos ad fidem et obsequium
Regis reducerent, et pristinum ad statum rem constituerent
publicam. Postquam eo ventum est, omnes motus Arraesonii
nece sedatos, et tranquillissimam rebus omnibus faciem
rediisse comperiunt. Itaque ad mandata Regis exeqvenda
conversi, non solum incolas seditione contactos, sed
et universos omnium ordinum insulares, qua patet utriusqve
dicecesis ambitus, in foro publico Auxorensi pariter ac
Oddeirensi, ad renovandum fidelitatis juramentum, perpetuamqve
subjectionem Christiano Daniae Regi, ejusqve
filio Friderico, praestandam, regio edicto proposito, adigunt.
Inde substituto in locum interempti praesulis Olao
Hjaltero, Arraesonium, et filios, laesae majestatis reos, eorumqve
bona, exemtis, quae solvenda creditoribus erant,
in fiscum referenda, lata sententia pronunciant. Verum
ad puniendos sicarios, qui nefandam Christierni caedem patraverant,
proximo anno, in partem Islandiae, quae meridiem
spectat, a Rege missus est vir splendore natalium meritisqve
juxta clarus, Paulus Hvitfeldius: qui toti deinceps
insulae, per integrum triennium, summa cum potestate, nec
minore ad posteros gloria, praefuit.
Ita rebellantis Islandiae tumultu, haud magno motu,
intra paucos annos concito et compresso: finitimi Germaniae
populi, vicinaeque per ambientis oceani litora nationes,
placidissimum Regis animum, publicae regnorum

p.350
tranquillitati intentum, ad externas curas, et ardua rerum
momenta, denuo verterunt. Joachimus II, Elector Brandenburgicus,
svadentibus Waldenfelsii, cujus supra mentionem
egimus, asseclis et fautoribus, Henricum Brugholtium,
ex clientela regia juvenem, dum eas forte peragraret regiones,
a subornatis satellitibus interceptum, in arctam secluserat
custodiam. Eo Rex cognito, extemplo litteris legatisque
ad Electorem missis, graviter de tanta injuria conqueritur,
admonetque; desistendum in posterum a tam foeda
violentia, nec scelestissiimi mortalium Waldenfelsii factionem,
per contemptum Regis, in fidem ac tutelam Electoris
recipiendam: ne tenui ex causa, et parva veluti scintilla,
funestioris dissidii ac contentionis exardesceret incendium.
Elector, prudentissimus ad omnia consilia Princeps,
re gravi judicio perpensa, legatos in Daniam decernit,
qui factum enixius excusent, et se invito Brugholtium edoceant
detentum ab iis, qui in partibus Waldenfelsii permanserant.
Quapropter orare se, ne Rex indulgeat suspicionibus;
ceterum pro certo habeat, se nihil praetermissurum,
quod stabiliendae concordiae, jungendaeqve firmioris amicitiae
interesse constet. Additae quoqve mandatis impensissimae
preces erant, ut pro summa, qua valeret apud Carolum
Caesarem, gratia et autoritate, reddendae libertatis causa
Johanni Friderico Saxoniae Duci, nec non et Philippo Hassiae
Landgravio, qui plusculos jam annos indigna principali fastigio
captivitate detinebantur, deprecatorem ageret. Rex
eo responso placatus, mox litteris Caesarem, de captivis
Principibus dimittendis, compellat, inter alia ipsi in
memoriam revocans: Victorem decere maxime moderationem;
praeclarius esse seipsum vincere, quam hostem.
Victoriae laudem ex parte capere militem; iram vero
vincere, propriam ducis esse laudem Germaniam denique
melius in officio contineri lenitate, quam crudelitate;
ac plura in eam sententiam, irae molliendae, animisque
mitigandis apta. Sed quum hae parum valerent preces,
denuo per legatos, in comitiis Augustae celebratis, pro
detentione Principum relaxanda intercessit. Tum demum
a Caesare impetravit, ut utrique Principum pristina restitueretur

p.351
libertas ac incolumitas. Saxoniae tamen Duci, ad
prioris fortunae magnitudinem, et augustum dignitatis Electoralis
culmen, quo semel dejectus fuerat, post eam diem
emergere non licuit.
Breve ab hoc intercesserat spatium, quum de Russorum
in Livoniam irruptione tristes increbrescerent rumores. Sed
mox litterae Rigensis Archiepiscopi in Daniam allatae certiora
nunciarunt: validissimas Russorum copias, Livoniae
fines hostili populatione nuper ingressas, omnia ferro ac flammis
effuse vastare, exscindere agros, urere aedificia, incolisque
caesis ingentes pecorum praedas agere; et nisi ferocissimae
gentis impetum vicini Reges ac Principes, subsidiis tempestive
latis, reprimant, periculum esse, ne finitimas provincias,
ac Borussiam inprimis, omni Livonia occupata,
eadem vis ac imminentis belli tempestas obruat. Proinde
Daniae quoque Regi eam incumbere curam, ne destituat
ope sua periclitantem provinciam, cujus non exigua pars
ipsius esset subjecta ditioni: aut saltem, si non sint in expedito
suppetiae, regia potestate inhibeat, ne exteri Principes
Rutenis foedere juncti, per fretum Oresundicum, naves,
pecuniam, milites, arma, commeatus, aliave submittant
auxilia. Rex, nullas intercedere sibi cum gente Russorum
inimicitias, respondit; quin annum vix integrum, post
renovatum cum magno Muscoviae Duce foedus, circumactum;
nec ullis ex eo tempore lacessitum injuriis adduci
posse, ut arma nihil hostile promeritis inferat. Si vero suae
ditionis arces et castella novi praedatores (quod minime
speraret) invaderent, ad tantam violentiam propulsandam
opportuna non defutura consilia. At subvereri se, ne tam
subitae incursionis, penes Vandalicarum civitatum mercatores,
et praecipue Lubecenses, resideat culpa, quod legatis
Muscoviticis, quos Imperator Basilides, priore anno,
ad conquirendos per Germaniam opifices, destinaverat,
violentas injecerint manus, et a coepto itinere retractos, jure
gentium posthabito, tantum non captivos, per aliqvot
menses, attinuerint. Ideoque vindictam forte cogitare ingenita
saevitia tyrannum, ac diripiendis opibus, quas in

p.352
oppido Rigensi, Revaliensi, aliisque Livoniae civitatibus,
sepositas haberent, militares emisisse cohortes: proinde
svadere, ut in commune consulant, omnesque rationes
leniende commoti Principis irae, priusquam in furorem
vertat, circumspiciant. Sub finem regiae epistolae
severa ad cives Revalienses monita perscripta erant,
de non infestando propugnaculo Colchiano, deqve restituendis
monasterii Reinfeldensis possessionibus, quas, distento
bellis civilibus Rege, injuste occupaverant: eaqve laese
majestatis reis ut Archiepiscopus denuncianda curaret, impendio
rogabatur.
Ante paucos annos, in Comitiis Chiloniensibus, de
summo sacrorum, in Rugia insula, jure, his conditionibus
transactum erat, ut functo fatis episcopo Rugiano,
Pomeraniae Duces liberam haberent potestatem eligendi virum
spectatae virtutis ac praeclarae eruditionis, quem deinde
Regi Daniae, sua commendatione instructum, sisterent ac
repraesentarent. Eam sanctionem ut sibi curae esse ostenderent,
circa haec tempora, in Daniam ablegarunt Johannem
Frederum, ob vitae sanctimoniam, raramque doctrinam,
pontificalis honoris, tum vacantis, fastigio longe dignissimum.
Qui confestim, post data scientiae rerum divinarum
experimenta, jussu Regis, a supremo per Daniam antistite,
Petro Palladio, sacro muneri initiatus, in haec verba jurare
coactus est: se, secundum Deum Optimum Maximum, et
a Deo constitutum summum magistratum, augustissimum
Daniae Regem, omnem venerationis et obsequii cultum
episcopo Roeschildensi exhibiturum: nihil in religione aut
sacris ceremoniis, hactenus apud Rugianos receptis, innonvaturum:
omnia per dioecesin suam ex praescripto ordinationis
ecclesiasticae, non ita pridem divulgatae, administraturum:
summa cura ac diligentia provisurum, ne reditus
templis ac scholis Rugianis assignati, ulla ratione minuantur:
omnes deniqve officii demandati partes, ea, qua
par est, fide et integritate expleturum. Discedenti
Fredero traditae ad regium insulae praefectum, Johannem
Barnechovium, litterae de annuis episcopo largiter praebendis,

p.353
iisdemque regia vicissim autoritate subtrahendis, si praestitam
jurisjurandi fidem contumaciter violaret.
Sub idem tempus in Daniam appulerunt missi a Scotiae
prorege et senatoribus oratores. Hos inter eminebat
Haraldus quidam, vir summa prudentia, facundia, rerumque
agendarum dexteritate. Is in concionem patrum intromissus,
ita orationem exorsus est: Post reddita legatis
Scoticis responsa, qui ejusdem negotii gratia, in Daniam,
priore anno, se contulerant, de Orcadibus restituendis non
unam a regni primoribus susceptam fuisse deliberationem:
at vero nimis angusto temporis spatio circumscriptos, nihil
in causa tam difficili et impedita privatis statuere, consiliis
ausos, praesertim peregre absente designata Scotia;
Regina, cui primum omnium tantae rei cognitio incumbat,
Iteratis itaque precibus dilationem restitutionis expetere,
in Reginae e Galliis reditum, cujus jam in propinquo
spes esset. Id sibi praeterea negotii datum asseveravit, ut
querelas mercatorum Scoticae nationis exponeret, qui,
per aliquot jam annos, a piratis Danicis, in oceano Britannico
passim oberrantibus, tam ipsis navibus, quam
variis immensi pretii mercibus, despoliati, ingentem rerum
suarum jacturam incurrissent, nulla prorsus satisfactione
recepta, licet de injuriis et illatis damnis apud
Daniae Regem, ejusque senatores, saepenumero conquesti
essent. Paucis post diebus hoc responsum tulere: Regem
Daniae Christianum nondum immemorem jurisjurandi,
quo se proceribus regni, de redimendis Orcadibus, obstrinxerit,
ultra praestitutum triennii tempus, in cujus conditiones
utrinque, priore anno, concessum fuerat, dilationem
restitutionis neutiqvam laturum. Indignum qvippe
fore regia Majestate, si datam fidem frangat, et juramento,
velut astragalis, ludat. Proinde jubere, de tanti momenti
negotio consultent adhuc impensius, ne fallacibus
promissis alia capiendi consilia sibi necessitatem imponant.
Iniquas etiam videri mercatorum Scoticae gentis, de navibus
ac mercibus ademtis, querimonias: quum Rex ipse,
motus creberrimis eorum supplicationibus, e proprio fisco

p.354
cuique abunde satisfecerit, qui damni suscepti sinceram
designationem ac incorruptae fidei documenta depromsisset.
E diverso Danos de Scotorum praedatoriis classibus,
quis mare septentrionale, multis abhinc annis, infestum
reddiderint, non injuste conqueri. Etenim vix ullum e
Dania navigium, per imperii sui tempora, sine incomparabili
detrimento, vel omnium amissione mercium, ob
crudelem Scotorum in miseros nautas pariter ac mercatores
saevitiam, ad destinatos portus securum tenuisse cursum.
Quibus de injuriis quum nulli plene et statim satisfactum
sit, fortean induxisse animum Danos, ne inultos
sinerent tam immanes ausus, sed damnis inferendis cum
damnorum autoribus certarent. Sibi igitur Scoti periculosas
aliquot annorum imputent navigationes. Qvod si
vero ab inhumana violentia cessaverint, se quoque subditis
imperaturum suis, ut ab invadendis aliorum fortunis
abstineant.
Ad haec, in aula Danica, quotidianae mercatorum nostratium,
qui finitimos apud Svecos negotiari soliti, quiritationes
audiebantur: quod provinciarum et arcium, circa
limites utriusque regni sitarum, praesides, praeter longo
usu recepta vectigalia, magnam pecuniae vim, sub edicti
regii praetextu, ob indultam commerciorum libertatem,
deposcerent: et qui detrectarent imperata, aut solvendo
non essent, eorum merces in fiscum publicum redigerent.
Inter ceteros Iohannes Perlebergensis, praecipui nominis mercator,
supplicem exhibuit libellum, quo de injuria sibi a
Gustavo Olai, arcis Elfsburgensis praefecto, illata, graviter
conquestus est: se tempestate nuper ad litora Svecica delatum,
facto naufragio, maximam bonorum amisisse
partem; ejectas tamen in terram potioris pretii merces suae
potestati vendicasse Gustavum, nec, ut restitueret, ullis
exorari potuisse precibus, qvamvis se Danici regni incolam
civemqve professus esset. Rex primo incensus ira, deinde
in admirationem versus, quod tam subita Gustavum
Regem recenter icti foederis oblivio cepisset: legatos in Sveciam
mittendos censuit, qvi certius exploratam nunciarent.

p.355
Reversi litteras Gustavi Regis attulere, quibus, se invito
et ignaro, omnia, quae legati de mercatorum querelis exposuissent,
acta protestabatur: simul repromittens, posteaquam
in maleficos et rerum alienarum raptores diligentius
inquisivisset, acerrimum se vim atque injuriam passis vindicem
futurum, et inprimis accuraturum, ut bonis recuperatis
plena et copiosa cuique speranda sit accepti damni
satisfactio.
Nec fraudentur memoria viri genere factisque clari,
quos, hac tempestate, bono publico fatorum iniquitas
eripuit. Nam adulto vere supremum explevit diem Tilemannus
Hussenius, natione Clivensis, episcopus Slesvicensis.
Qui religionis ergo patria relicta, primum in Daniam se
recepit; inde Witebergam profectus, sumptibus Christiani
Regis Doctor theologiae renunciatus est. Hinc statim revocatus,
Annam filiam Regis erudiendam suscepit. Demum,
ob egregias ingenii dotes, episcopus Slesvicensis
electus ac constitutus est. Apud Regem Christianum gratia
et autoritate multum valebat, adeo ut in rebus ad religionem
pertinentibus ejus opera et consilio frequenter uteretur.
Quum anno M.D.XLVIII. nuptiae Ducis Augusti,
Electoris Saxoniae, et Annae filiae Christiani Regis, Hafniae
celebrarentur, eo episcopus vocatus fuit, ut eos matrimonio
jungeret ac copularet. Tilemannus autem, priore anno,
Rege ita jubente, Fridericum Ducem, fratrem suum natu
minimum, in successorem cooptavit. Nec diu superstes
fuit. Nam post annum pleuritide correptus atque absumptus,
ex hac vita discessit, pridie Idus Maji, Slesvici sepultus.
Eo defuncto, Dux Fridericus, Episcopus Slesvicensis
et paulo post, ab excessu Valentini Tetlebii, Episcopus Hildesheimensis,
electus ac designatus est.
Novembri mense, Lundiae, mortem obiit Franciscus
Wormordus, patria Amstelredamus, primus inter superintendentes,
ut vocant, Scaniae; ante monachus Helsingorensis,
de ordine eorum, qui Carmelitae dicti sunt, theologiae
Lector, homo egregie doctus, et in latina pariter

p.356
ac danica lingva longe facundissimus. Cui successit Nicolaus
Palladius, patria Ripensis, itidem concionatur facundus,
et purae religionis assertor ac propagator
fidelissimus.
Fine anni concessit vita Petrus Svavenius, ex nobilissima
apud Pomeranos familia ortus, vir sapientia, doctrina,
eloquentia, magnisque in patriam nostram meritis
insignis. Christiano potissimum Regi, in obeundis legationibus,
summam fidem, prudentiam, ac integritatem
probavit. Hinc illi, dum in vivis esset, charus admodum
et acceptus fuit, adeo, ut non tantum ad maximas
eum dignitates evexerit, sed et amplissimis latifundiis, praediis,
ac bonis ditaverit. Inter alia castrum Gjordsleff, in
provincia Selandiae Stefnensi situm, quod structurae magnificentia
et splendore, agrorumque adjacentium fertilitate
nulli cedit, perpetua possessione fruendum concessit: in
quo jam ultimae senex aetatis, non sine gravissimo ordinum
luctu ac moerore, extinctus est.
Insequens annus multiplici clade, variisque tempestatibus,
morbis, prodigiis, ac terroribus infestus fuit.
Hyemem asperrimo frigore saevam ver procellosum excepit.
Magna nemorum ac silvarum strages edita est. Innumerae
naves haustae mari. Aedificia ventorum turbine dejecta,
passim foeda procubuere ruina. Per totam aestatem siccitate
laboratum est. Nec coelestes modo defuerunt aquae; sed
terra quoque ingenito humore egens, vix ad perennes suffecit
amnes. Defectus alibi aquarum circa torridos fontes
rivosque, pecora siti morientia absumpsit. Gravi dehinc
pestilentia regni Danici provinciae et civitates afflicta.
Multae et clarae domus assiduis exhaustae funeribus; lateque
evagata vis morbi ingentem metum vastitatis ubique fecit.
Inter alios, magnus palatii regii Magister, Eschillus
Bilde, Svanholmii dominus, vir pace belloque reipublicae utilissimus,
repentina morte occubuit. Insuper, exterritos omnium
animos nova formidine percellebant obversata oculis
varia prodigia; quae pluribus in locis haud vanas, ceu pavidis
alias solent, ostentavere species.

p.357
Sed ea coeli solique intemperies portendere visa est exortas
hoc temporum tractu varias haereticorum sectas, qui
falsis ac impiis opinionibus sincera religionis puritatem foede
contaminarunt. Ita sub exitum vertentis anni, Regiomonti
in Borussia, quo Noriberga relicta concesserat, mortalitatem
exuit Andreas Osiander, qui pestiferum de justificatione
dogma nuper in vulgus spargere coeperat: Justitiam
fidei non consistere in Christi sangvine atque morte,
qua redempti sumus ac justificati, sed hominem justificari
justitia Christi in nobis inhabitantis; quam ille essentialem
justitiam nominare solebat. Et hujus tam perversae sententiae
propugnatorem nactus erat Albertum, Marchionem
Brandenburgicum, quem inani lingvae volubilitate seductum
in partes traxerat suas. Erat tum Alberto Principi arctissimo
necessitudinis vinculo conjunctus Rex Daniae Christianus;
adeo ut alter alterum nihil celaret, quod in utriusque ditionibus
memoratu dignum subinde gereretur. Litteris igitur
legatisque in Daniam missis, summa doctrinae Osiandricae
capita, libello comprehensa, Regi, veluti sacrum aliquod depositum,
et tanqvam coeleste salutis aeternae pignus, solenniter
impertivit, non sine summa auctoris commendatione. Rex
in consilium adhibito Doctore Petro Palladio, Selandiae episcopo,
quo tum uno religionis apud nos innixa stabat cura,
transmissum a Marchione Osiandri libellum theologis Hafniensibus
diligenter examinandum commisit. Illi, quum
novum hocce Osiandri dogma verbo Dei minus consentaneum
deprehenderent; solidam ejusdem refutationem contrario
scripto complexi sunt: quam Rex sibi a Doctore
Johanne Machabaeo, nomine totius collegii, oblatam, legatis
Brandenburgicis, qui tamdiu responsum praestolati fuerant,
ad Principem suum deferendam contradidit. Tum
etiam, binos sororios suos, ne tam nefandi erroris venenum
a teneris imbiberent, ex aula Brandenburgica, quo iis erudiendos
artibus, quibus ingenia ad magnae fortunae cultum
excitantur, paulo ante transmiserat, per eosdem in Daniam
revocavit. Albertus Marchio evidentibus sacrae scripturae
testimoniis, de falsa illa Osiandri Justitia, per regios theologos
edoctus, ad saniorem mentem redit; et, quam orthodoxae

p.358
ecclesiae de Justitia fidei profitentur doctrinam, denuo,
summa cum detestatione prioris opinionis, amplexus est, et
ad finem usque vitae constanter defendit.
His ita gestis, legati a senatu populoque Lubecensi intervenere,
opem rebus affectis orantes; quod Rex Sveciae
Gustavus, odio an justa ira incensus, omnem libertatem
mercaturae, suis in ditionibus exercendae, negotiatoribus
Lubecensibus interdixisset. Quibus datur a Christiano Rege
responsum: decretam ad Svecos legationem, cum varia ob
negotia, quae reipublicae intersint, tum ob imminentes Gustavi
Regis nuptias, quibus, per valetudinem haud adeo
prosperam, praesentem se sistere non liceret. Ea occasione
quam diligentissime se Svecorum Regi commendaturum
causam Lubecensium, summoqve studio annisurum, ut
exulceratus offensi Principis animus ad mitiora consilia deducatur.
Ceterum quod Gustati nuptias attinet, is defuncta
Margareta Regina, secunda post Catharinam Saxonicam
conjuge, Erici Abrahami filia, ex qua filios quatuor,
Johannem, Magnum, Carolum, et Stenonem Duces; et
qvinque filias, Catharinam, quae nupserat Etzardo, Comiti
Frislandiae; Ceciliam, qvam duxerat Christophorus, Comes
Badensis; Mariam, nuptam Georgio, Comiti Palatino ad
Rhenum, Sophiam, Magni, Saxoniae Ducis conjugem; et
Elizabetham, Christophoro, Megapolensium Duci, desponsatam,
felici foecunditate susceperat: novo sibi matrimonio
junxit Catharinam, Domini Gustavi Olavi, Equitis aurati,
et Westgothiae proregis, filiam; nuptiis ingenti pompa, et
apparatu plane regio, Watsteni, sub extremum autumni,
celebratis: quarum solennitatem honorifica legatorum Danicorum
non parum auxit praesentia Nuptiali festivitate
peracta, legati mandata ediderunt; praecipue conquesti de
quibusdam foederis inter vicinos reges initi perturbatoribus,
qui nullis unqvam monitis minisve permoti, regni Danici
incolas omni maleficentiae genere affligere cessarent. Ad
haec, si quid imprudenter in publica commoda deliquisse
viderentur Lubecenses, pro solita clementia ut ignosceret
Gustavus, et gratiam suppliciter jam expetentibus, aeqvum

p.359
ac benevolum se praeberet, vehementer comprecati sunt.
Ad ea post paucos dies benigne responsum: Non impune
laturos, qui sacrosancta foederum vincula nefariis molitionibus
divellere tentarent: verum de causa Lubecensium
ulterius deliberandum; nil tamen, ob intercessionem Regis
amantissimi, nisi summam clementiam experturos;
licet graviores laesae majestatis poenas promeriti essent. Atque
ita legati Danici comiter dimissi.
Jam processerat pars major anni, quum legatos Anglorum
Regis, Eduardi VI., quorum praecipuus erat Johannes
Bortwichius, vir consiliis lingvaque promptus, ad amicitiam
et societatem petendam, Hafniam, quae Daniae metropolis
est et aulae regiae sedes, venisse nunciaretur. Cum illis foedus
renovatum est iisdem legibus, quibus inter priores Reges
ictum fuerat. Hae tamen novis pactorum tabulis accessere
conditiones; ut si quid unquam hostile in utriusque
Principis regna et ditiones adversarii molirentur, validis
sibi invicem subsidiis, terra marique, ferrent opem,
eaqve pacta litteris ac sigillis utrinque confirmarentur. Quo
se foedere junctum tam potenti Regi impendio laetabatur
Rex Christianus, adeo ut parantibus abitum oratoribus Anglicis,
non solum munera amplissima liberaliter impertiverit,
sed et genere ac virtute florentissimos quosque ex nobilitate
Danica juvenes itineris comites, qui et honoris causas
eos prosequerentur, et simul in Angliam delati, de prolixo
domini ac Regis sui in Eduardum Regem, et regiam Anglorum
domum universam, affectu, et quantopere novi
foederis sanctio placuerit, coram testarentur. Verum hanc
Daniae felicitatem inconstantia fortunae, quae nihil diuturnum
esse permittit, protinus invidit. Nam prima sequentis
anni aestate, mors fato propera, seu conflata insidiis, Eduardum
Regem, nondum sedecim annos natum, abstulit.
Qui jam in illa tam tenera aetate magna virtutum specimina
ediderat, pietatis in Deum, constantiae, humanitatis,
amoris erga subditos, et quaecunqve in heroicae indolis
Principem dotes cadere possunt. Litterarum studio ardebat,
incredibili. Lingvas multas puer exacte callebat, Gallicam,

p.360
Italicam, Hispanicam, et inprimis Latinam, qua
polite et prompte loqvebatur, non ignarus Graecae; quippe
ad omnia docilis erat. Prius coeperat favere artibus, qvam
posceret, et noscere, antequam uti posset. Certe in maxima
omnium et bonorum et eruditorum exspectatione
fuit ob morum ingenuitatem et svavitatem. Ubi gravitas
regia requirebatur, senem vidisses; ut blandus erat et comis,
aetatem referebat. Imo tam acri pollebat judicio, ut
publicis regni negotiis admoveretur. Ceterum tam repentino
foederati Principis fato acriter indoluit Daniae Rex Christianus,
ut sero nimis luctum deponeret. Praecipue miseratus
est fortunam Anglici regni, in quo, post excessum
Eduardi, magna sequuta est rerum mutatio. Maria namque,
Regis modo defuncti soror, regno inaugurata, de
pontificia religione per universam Angliam restituenda edictum
satis severum promulgavit. Hinc in evangelicos omnes
ferro flammaqve crudeliter saevitum. Multi procerum,
quod a tam funestis consiliis toto animo abhorrerent,
in exilium ejecti, aut capite truncati. Episcopi et sacerdotes
non pauci, luctuosissimo spectaculo, combusti sunt.
Inter hos Cranmerus, summus Angliae antistes, vir moribus
sanctissimus, et ob aetatem, corporis speciem, eruditionem,
gravitatem, atque egregias animi dotes quam plurimas,
maxime venerabilis, horrendos ignis cruciatus subire
coactus est. Imo, utriusque sexus octoginta quatuor,
ob constantem verae religionis defensionem, unius anni
curriculo, flammarum saevitia absumpsit. Sed harum rerum
avido plura suppeditabunt istorum temporum
scriptores.
In Polonia, sub extremum anni, nobilium aliquot,
qui gente Dani erant, indignissima caedes patrata est. Hi,
biennio ante, ne militarem aetatem per ignaviam effluere
paterentur, ad prima, sub fortissimo Regum Sigismundo,
stipendia facienda, in eas terrarum oras concesserant. Forte
evenit, dum ab itinere in hospitium, sedandae famis
gratia deflectunt, ut eo ministri quidam Abbatis Olivensis,
(id prope Dantiscum monasterium est) una diverterent.

p.361
Initia sermonum intra facetias steterunt. Mox animis vino
incalescentibus, licentia loci, ad rixas provecti, quae non
nisi fuso innocentum sangvine, (quod Olivenses viribus ac
numero longe superarent) transactae sunt. In his unus ex
generosa Ronnoviorum prosapia oriundus erat. Itaque juvenis
interfecti cognatus, Eilerus Ronnovius, apud Regem de
facinore tam nefario conquestus, tantum precibus evaluit,
ut in Poloniam legati mitterentur, qui debitas in parricidas
istos poenas exposcerent. Rex Poloniae Sigismundus, amantissimus
justitiae Princeps, de scelerato facto per legatos
edoctus, autores caedis paulo post comprehensos, cum culpam
non diffiterentur, capitis affici supplicio jussit. Eadem
occasione vetera inter utrumque Regem renovata sunt
foedera, firmaque ac perpetua stabilita amicitia est.
Initio statim novi anni, inter Mauritium Saxoniae Ducem
Electorem, et Albertum, Marchionem Brandenburgicum,
gravius exarsit bellum; quod magna utrinque virtute,
sed saepius adversa Electoris fortuna, gestum est: donec
ingenti Saxonum exercitu fuso, caesisque trecentis ex flore
nobilitatis, ad pagum Brochdorphium, juxta oppidum
Peinense, in ducatu Brunsvicensi, ipse Mauritius, cruentissimo
praelio superatus, teloque venenato confectus ac
trucidatus, occumberet. Hujus eventum belli, quod sine
suo consilio ac voluntate susceptum esset, Augustus, Saxoniae
Dux, Mauritii frater, ut e longinquo specularetur, ac
interea socerum suum, Christianum Regem, inviseret ac salutaret,
adjuncta sibi illustrissima conjuge Anna, filia Regis
natu majore, sese paulo ante in Daniam contulerat. Eo
confestim proceres aulae Saxonicae, totiusque ducatus ordines,
Johannem Carlovitzium, nobili genere virum, ablegant,
qui Principem suum de pugna Brochdorphiana edoceat,
inque patriam, ad dignitatis Electoralis successionem revocet.
Nec mora; licet Augustus a dulcissima soceri consvetudine
aegerrime divelleretur, itineri tamen se committit;
domumqve reversus, augustissimum Electoris munus, omnium
suffragiis, nec ipso Imperatore dissentiente, suscipit;
quod summa ad posteros gloria deinceps sustinuit.

p.362
Primo deinde vere celebrata sunt Hafniae comitia, ingenti
legatorum exterorum frequentia. Venerant etiam
oratores Lubecensium, Ambrosius Mejerus Consul, et Bartholomaeus
Thegnappel, multa queritantes, tam civitatum
Vandalicarum, quam suae reipublicae nomine, de gravissimis
injuriis, collegio mercatorum, qui in Norvegia negotiabantur,
a regio Bergensis arcis praeside, subinde illatis;
contra jura et scita privilegiorum, consvetudinum, morum,
et legum antiquarum, quibus commercia hactenus, apud
urbes maritimas, fundata steterant. Ad ea redditum est,
comitiis peractis, tale responsum: Regi persvasissimum
esse, dynastam Bergensem, expertae fidei virum, nequaquam
tanta praeditum malitia, ut contra jus fasque quempiam
insontem laedat, ullave afficiat injuria. Nihilominus
praescripturum de querelis Lubecensium, ut innocentiam
suam ostendat, omnemqve a se criminum objectorum
suspicionem amoliatur. Privilegiis eorum nihil derogatum
iri, si quibus legitime impetratis fruantur. At vero
consvetudines, et antiquos mores, vanum et inane esse
quod tantopere jactitent; quum novos ritus, novaqve instituta,
veteribus abolitis, sancire pro arbitrio illis liceat.
Si quae tamen cum subditorum suorum detrimento non
sint conjuncta, nec a pietate, ab honesto et decoro aliena,
ea confirmaturum autoritate sua Regem, modo sic placitum
societati mercatorum fuerit.
In dioecesi Otthoniensi, per haec fere tempora, novas
excitarunt turbas duo verbi divini praecones, Christophorus
Michaelis, et Laurentius Eliae. Hauserant illi teneris annis,
dum praecoci nimis consilio, propemodum impuberes, studiorum
gratia, exteras adire terras, festinant, vesanos de
sacramento regenerationis errores, quos enata superiori seculo
Anabaptistarum secta in ecclesiam Christi invexerat,
hominem, videlicet, in peccata, post primam baptisimi
emundationem, relapsum, ad coelestis gratiae recuperationem,
non minus iterato sacri hujus lavacri usu indigere,
quam freqventi sumtione corporis et sangvinis Dominici,
quod, instar salutaris remedii, adhibere solemus, quoties

p.363
sceleratae mentis angores, ac infelicis conscientiae morsus
atque stimulos persentiscimus. Hanc doctrinam, postea
ad publicum docendi munus admissi, rudioris plebeculae
animis, pro concione, instillare neutiqvam verebantur.
Qvin et admoniti sapius ab episcopo, Georgio Sadolino,
desistere tamen a prava sententia omnino nolebant; verum
ei contra crimini dabant, quod ceremonias pontificias, et
simulatam vitae monasticae sanctimoniam, pristinum in
usum revocare anniteretur. Ne igitur venenum hoc latius
serperet, nec episcopus in officii neglecti suspicionem incideret;
ad Regem, primo quoque tempore, de tam male
pertinaci novorum haereticorum contumacia, referendum
censuit. Is propere, ad dicendam causam citatos, Hafniam
evocavit. Illic dum morantur, alter eorum, Laurentius
Eliae, ad ostentationem praeposterae pervicaciae, filium suum,
adultae jam aetatis, qui in priori baptismo, Johannis nomen
acceperat, denuo in portu Hafniensi, ad pontem Divae
Annae vulgo dictum, aqua marina probe perfusum, indito
Eliae nomine, proluit, non sine ingenti astantium irrisione
et contemtu. Interea Rex conventum indixit episcoporum,
sacerdotum, et aliorum sacri ordinis, per singulas regni provincias,
virorum; qui, adjunctis sibi professoribus Academiae
Hafniensis, controversiam hanc summa cura dijudicarent.
Posteaquam illi, ex mandato Regis, ad praestitutum diem,
Hafniae frequentes comparuissent; duumviri, quorum res
agebatur, in eorum se consessu sistere jussi sunt. Ipse concilio
Rex interfuit, ut sua praesentia, quanta purioris religionis
conservandae cura tangeretur, declararet. Instituta mox
disputatione, quum errores uterque suos acriter et obstinate
defenderet; tota eos judicum corona laesae majestatis reos,
et novissima poenarum exempla meritos, unanimi sententia,
pronunciavit. Inde, regio jussu, in monasterio quodam
Scaniae Herivadensi, dura aliqvamdiu custodia sunt asservati;
postmodum Soram translati, in, perpetua caeptivitate
vitam finiverunt miserrimam.
Ab excessu Regis Eduardi, Mariam Angliae Reginam,
in omnes, qui diversam a pontificia religionem profitebantur,

p.364
saevam exercuisse crudelitatem, supra diximus. Ea
calamitas quamplurimos mortales voluntario exilio patrias
mutare domos, inque peregrinis et ignotis terris fortunam
experiri coegit. Belgas praecipue, Polonos, aliosque exterae
nationis homines, quibus tranquillas in Anglia sedes, liberamque
divini cultus administrationem, suo sub imperio
concesserat indulgentissimus Princeps Eduardus, fatalis haecce
necessitas in longinquas expulit regiones. Nonnulli in
Daniam migrare consilium ceperunt, sive gentis humanitate
adducti, sive fama inclyti Regis, quem tutissimum adversa
jactatis fortuna perfugium praebere solitum inaudiverant.
Tres igitur et aetate, et rerum usu, ceteris, qui remanserant,
praestantiores, Johannes Lascius, nobili apud Polonos sangvine
natus, Carolus Utenhovius, et Martinus Micronius,
non exigua multitudinis frequentia comitante, (centum
septuaginta quinque numero fuere) nave conducta, e portu
Londinensi solventes, sub hiemis initium, Helsingoram,
maritimam Selandiae civitatem, fretique celeberrimi (quod
non injuria Hellespontum Danicum dixeris) litori impositam,
appulerunt. Ubi cognito Regem Coldingam esse profectum,
eo magnis itineribus contendunt. Comiter hic excepti,
et ad Regem introducti, adventus sui causam, pleni
lacrymarum, exponunt; suppliciter orantes, ut, suis in regnis,
secura domiciliorum latibula, et avitae religionis libertatem,
pro solita clementia, omni ope humana destitutis,
indulgeat. Ad ea Rex, propediem se de tanti momenti negotio
cum proceribus regni deliberaturum, respondit. Interea
Paulum Noviomagum, qui tum aulae regiae a sacris
erat concionibus, clarissimae doctrine virum, quodnam vitae
genus sectarentur, et cui potissimum religioni addicti
essent profugi, accuratius explorare jussit. Post unum aut
alterum cum iis institutum colloquium, ejus esse religionis
comperit, quam reformatam vocant, quaeqve Calvini dogmata
pro norma fidei Christianae amplectitur. Id quod Regi
et Senatoribus renunciat. Idcirco veritus Rex, ne si fixam
suis in ditionibus, sedem collocare permitteret, perniciosa
haeresi rudem plebeculam undiquaque corrumperent: denuo
in aulam accersitos benignis affatur verbis; se neutiqvam

p.365
eis per imperii sui provincias et regiones fida denegaturum
hospitia; verum hac lege, si pravas de fidei articulis
opiniones exuant, quibus imbutos, a Noviomago,
cui hac de re inquirendi negotium datum fuit, intellexerat,
et Lutheranis se ecclesiis adjungant. Sin autem ea
conditione acquiescere recusent, extemplo facessant, alioque
terrarum, longe extra fines Daniae, secedant. Ut tamen
se miseriis eorum permoveri Rex ostenderet, centenos
unciales, viatici loco munificentia plane regia, largitus est.
Inde per inferiorem Saxoniam, incertis diu sedibus vagati,
tandem Embdam, Frisiae oppidum, pervenerunt. Isthoc
loci dum consident, Johannes Lascius, vir cetera doctus,
itineris Danici acta, libello comprehensa, publici juris facit:
in quo multa admiscet, quae veri fidem excedunt, et quae
postea Johannem Sleidanum, Emanuelem Meteranum, aliosque
bonae ceteroquin fidei scriptores, in errores non leves
induxere.
Nec expers prodigiorum coelestium hic fuit annus,
prope quotidianas in urbibus agrisque ostentantium numinis
irati minas. Etenim species ardentis coeli multis in locis
fuit. Alibi coelum findi visum, velut magno hiatu; quaqve
patuerat, ingentes effulserunt flammae. Sol rubere solito
magis, sangvineoque similis; lunaque inter imbrem
candens apparuit. Ubique plurimus decidit e nubibus ignis;
ac scintillantes per aera crebro volitarunt faces. Quae simul
omnia coortam sequenti anno pestilentiam, tam hominibus,
quam pecori funestam, denunciarunt.
Anno circumacto, Johannes Basilides, Muscoviae Imperator,
insigni de Tartaris reportata victoria, quorum duo
amplissima, magnaeqve potentiae regna, Casanense et Astrachanum,
suam in potestatem redegerat; tantis rerum successibus
elatus, finitimarum regionum ac provinciarum
excidiis imminere coepit. Ingens ob id Livoniam terror invasit,
ne a tam feroci et infesto hoste penitus opprimeretur.
Legatos itaque Magister Ordinis Teutonici, Episcopus Rigensis,
et nobilissimi quique ex civitatibus, quae capita Livonicae
gentis ea tempestate erant, misere; pacem foedusque

p.366
a Rutenis petentes; qui tantum inducias in paucos
annos, sed conditionibus asperrimis, impetrarunt. Quia
vero nemini dubium erat, quin fallax et fraudulentus tyrannus,
quandocunque data fortuna esset, recens inita pacta
rescinderet; idcirco, suis diffidentes viribus, Principes
externos de subsidiis mature solicitandos censuerunt.
Prima ad Gustavum Sveciae Regem commissa legatio est
forti ac strenuo viro, Bernhardo Smerthenio, Vithensteinii
praefecto; cujus facundia blandisque promissis Rex illectus,
arma Rutenis intulit, finesque eorum infesto exercitu ingressus,
omnia ferro ac igni late vastavit. Sed a Livonis,
qui societatem armorum condixerant, desertus, deducere
exercitum finibus Rutenicis, foedusque cum Basilide Imperatore
jungere coactus est. Inde Livonicae gentis legatus in
Daniam venit, ab Henrico Ghalenio, Ordinis Teutonici
Magistro missus, vir summae prudentiae, fidei, et integritatis,
Franciscus, cognomento Stetinensis, auxilium Christiani
Regis suppliciter implorans adversus hostem, qui, quod induciarum
fidem rupissent Livoni, simul ob nuperam Svecorum
in Muscoviticos agros irruptionem, acerbissima incensus
ira, non solum toti Livoniensium nomini extremam
moliretur perniciem; sed quem certum etiam esset minime
temperaturum sibi, quin omnem effrenati animi furorem
in subditos regios, ac regiae ditionis arces et castella, quae
hinc inde per Livoniam sita essent, effunderet, si quando
copiis hostilibus eas regiones adoriretur. Ad ea responderi
placuit; Haud ita magnis meritis gratiam et favorem
Christiani Regis sibi conciliasse Livonos, ut ullam iis opem
ferre teneretur; quippe qui hostiles Revaliensium, adversus
praesidiarios regios, conatus suo sepe consilio subsidioque
juvissent, nec provinciarum Danicarum vastationes
cohibuissent. Ne tamen res Livoniensium jam fractas et
accisas, penitus eversas cupere videatur; promittere Regem,
aut interposita opera sua, omnem belli cladem a
Cervicibus afflicta gentis amoliturum; aut firmissimo se
iis venturum subsidio; verum hac lege, si occupatas hactenus
regii juris ac imperii arces et propugnacula non inviti
restituant. Tam benigno laetus responso legatus,

p.367
gratiis actis, obsequium gentis Livonicae, fide non dubia,
pollicetur; simul asseverans, certum habere se, quod
summus etiam Ordinis Magister populum universum,
sua autoritate, ad eadem promissa, ipsa mox re confirmanda,
adacturus esset. Quum in procinctu staret, exhibitae
sunt litterae Regis, ad Wilhelmum Brandenburgicum,
Archiepiscopum Rigensem, scriptae, quibus impense petiit,
ut, ingravescente aetate, Christophorum, Ducem Megapolensem,
heroem annis et virtute florentem, in laborum
curarumque consortium assumeret, eumqve deinde, si quid
de capite suo fortuna variaret, successorem sibi destinaret.
Voluntati Regis animo promptissimo morem gessit Antistes,
Ducemqve Christophorum sacrae potestatis: vicarium constituit.
Sed illi tantis honoribus diu frui non licuit. Lis etenim inter
Magistrum Ordinis et Archiepiscopum coorta in apertum
bellum erupit; quo praeter ingentes clades urbibus atqve
agris pontificiae ditionis illatas, ipse Princeps Wilhelmus,
una cum Christophoro Megapolensi, vinculis interceptus,
et in arctissimam traditus est custodiam. Ex ea tamen
paulo post Christophorus, probata innocentia sua, dimissus,
ac per Sveciam Daniamqve in patriam reversus, desponsata
sibi Regis sorore Dorothea, totius Ducatus, tum vacantis,
regimen occupavit.
Intra breve deinde spatium Christianus Rex, coacto
procerum concilio, seriam suscepit deliberationem de tenore
vitae, rerumque statu, quo deinceps frueretur filius natu
major Fridericus, qui tum vigesimum primum aetatis annum
attigerat. Inter alia sic disserebat: Vix posse Principem,
tam prope maturum imperio, inter aulae strepitus,
et vanissima delinimenta, assuescere arduis curarum, populique
regendi artibus. Itaque deligi oportere locum,
quem velut augustam novi principatus sedem incolat,
ubi prima regni gubernacula tractet, ac fato destinati dominii
rudimenta exerceat. Mihi vero tali regiae fundandae
commodissima semper visa est arx et oppidum Malmogiense;
quippe quod ut Scanicae gentis caput est, ita ceteris
civitatibus situs amoenitate, aediumque magnificentia

p.368
et splendore longe praestare arbitror. Ceterum Principi,
non ita per aetatem confirmati subactiqve ad omnes
casus judicii, adjungendos esse censeo viros genere ac prudentia
claros, qui res graves, difficiles, ac perplexas prasentibus
consiliis expediant, omniaque acta et negotia
ejus, circumspectae procurationis arbitrio moderentur.
Hanc Regis sententiam quum nemo non magnatum pronis
suffragiis approbasset; ipsum propugnaculum, totumque
territorium Malmogiense, una cum circumjectis duodecim
provinciis, earumque villis atque pagis, Friderico
Duci, in aulae principalis apparatum, fruendum conceditur.
Is statim summum palatii magistrum creat illustrem prosapia
virum, rebusque gerendis idoneum, Eilerum Hardenbergium;
qui demandato sibi officio multos in annos praeclare
functus est. Inter officia palatina asciti sunt decem ex
primaria nobilitate juvenes, modestia, verecundia, omnique
morum elegantia praediti; quorum fideli opera ac ministerio
privata Principis negotia nitebantur.
Ex eodem concilio severum prodiit edictum de injusta
usura cohibenda. Etenim magna vis accusatorum in eos
eruperat, qvi foenore nimis intento pecunias auctitabant,
et privato usui bonum publicum postponebant. Quare
novis tabulis sancitum, ne quis foenore quincunciario
amplius exerceret, hoc est, ut ex sorte centesima quincuncem
duntaxat annuatim creditor levaret: quum antea ex
libidine locupletium agitaretur, et vel besses in paucos
menses exigerentur. Priusquam vero novellam hanc constitutionem
Rex promulgaret, eminentissimos quosque
theologos ac jurisconsultos in consilium adhibuerat; qui
unanimi consensu statuerant, inter Christianos gratuitam
quidem pecuniae debere mutuationem esse: sed quia commercia,
aliaeqve vitae humanae necessitates, creberrima
mutuatione indigeant; ipsam aeqvitatem postulare, ut is,
qui pecuniae suae usum alteri concedit, ac emolumentum,
qvod inde capere licuisset, in alium transfert, lucrum aliquod
ab ipso percipiat. Non etenim debet cuiqvam
damnosum esse officium suum. Civilis igitur societatis

p.369
firmandae causa, non injuste, moderati foenoris usum,
legibus et decretis Principum Christianorum, approbari
atque concedi; quum vita humana sine mutuis auxiliis
servari non possit.
Jam tempus appetebat, quo indictus erat conventus
Elfsburgensis ad decidendas controversias de finibus utriusque
regni, et quae de aliis rebus coortae erant dissensiones,
post foedus ictum inter Christianum Daniae et Gustavum
Sveciae Reges, apud oppidum Grisebech. Ex nobilitate
Danica viri illustres, summaeqve dignitatis, illuc, jussu Regis
profecti sunt, Magnus Gyldenstiern; Birgerus Trolle;
Autonius Bryske, regni Danici Cancellarius; Tago Tott;
Claudius Urne; et Holigerus Rosecrantzius: quibus datum
in mandatis erat, strenuam ut operam impenderent componendis
litibus diu inter utramque gentem agitatis, quo
firmior pax et concordia regnis borealibus constaret, omnesque
simultates et sinistrae suspiciones penitus, tollerentur.
A parte Svecorum magnates hi comparuerunt; Dominus
Gustavus Olai, Steno Erici, Petrus Brahe, Abrahamus Erici,
Svanto Sture, Birgerus Nicolai, Nicolaus Krumme, Gabriel
Christierni, Georgius Erici, Nicolaus Ribbing, Bjorno
Petri, Petrus Andreae, Benedictus Gylte; iisque adjuncti a
secretis, Olaus Laurentii et Clemens Johannis. Hi primo
congressu longam querelarum seriem de variis injuriis a gente
Danica Svecorum populo illatis proponebant, coelum
terramque contestantes, nihil commisisse Svecos; quod
initum foedus violare hucusque potuerit; verum summis
potius allaborasse viribus, ut mutuae tranquillitatis et amicitiae
vincula nullis interrupta dissidiis integra et inviolata
conservarentur. Nec praeterea quicqvam memoria dignum
in hocce conventu actum est. Nam proceres Danici,
ob famam bellici tumultus, militumque externorum in
Holsatiae fines irruptionem, regiis mox litteris in patriam
revocati, re infecta discedere, omniumque negotiorum
tractationem in annum insequentem differre coacti sunt.
Initio aestatis oborto inter Carolum Caesarem Galliaeque
Regem bello, utrinque, totis viribus, terra marique, acerrime

p.370
dimicatum est. Eo praetextu Galli et Scoti in oceano
septentrionali piraticam exercere, navesque hostiles, pariter
ac nulla laesione, damnove illato obnoxias, sine ullo discrimine,
violenter invadere ac despoliare coeperunt. Qvarum
rerum fama ad Regem perlata, classem armis virisque refertam
instrui pararique jubet, certumque navigiorum numerum
mercatoribus, quorum praecipue res agebatur, imperat.
Praefectum deinde classis constituit insignem bello
virum, Magnum Gyldenstiernium; qui posteaquam diuturna
navigatione utrumque mare permensus esset, dilapsis
metu piratis, Norvegiam advectus, in portu Flecheroensi
ad anchoras stetit. Unde post paucos dies solvens, Hafniam
repetiit, eoque reversus, Regem maritimae expeditionis frustra
susceptae eventum edocuit. Hanc Daniae Regis classem
varios hominum sermones id temporis excitasse Sleidanus
scribit. Nam alii Caesaris consilio fieri dicebant, qui Regis
filium, aut fratrem, in Scotiae possessionem mittere cogitaret:
alii ad Galliae Regis usum destinatam; alii comparatam
in hoc esse dicebant, ut si forte Caesar, aut filius Philippus,
quorum jam esset ingens potentia propter accessionem
Angliae, longius evagarentur, cohiberi possent: ideoque
maritimae civitates etiam sumptus in eam classem subministrare
putabantur. Post multam et diuturnam exspectationem
evanuit omnis hic rumor, et in piratas hunc fuisse
factum apparatum, liquido constitit.
Eadem tempestate, Henricus, Dux Brunsvicensis, devicto
nuper Alberto Marchione, cum quo bellum vario
eventu gesserat, per inferiorem Saxoniam hostilia circumferens
arma, plerosque tam Principes, quam civitates, et
ex nobilitate complures, immensam poscit pecuniam, et
imperata facere cogit. Sed quum in eo jam esset, ut Albi
trajecto, in Holsatiam irrumperet, et vim facturus videretur;
Rex Daniae Christianus collectas subito copias objicit,
ac totius provinciae limites validissimo firmat praesidio. Ut
primum Henricus impetum suum, velut obice posito, fractum
animadvertit; benignis Regem compellat litteris de
commeatu militibus suppeditando, qui jam prope fame

p.371
enecti fugam universi spectarent. Ad ea Rex paucis ita
respondit. Nulla prorsus a se subsidia praedonibus terrarum
exspectanda; qvi inaudita crudelitate, sceleribus,
atque injuriis per universam fere Germaniam hactenus
grassati essent. Habituros infortunium esse, ni propere a
finibus ditionis suae discedant. Responso tam abrupto
perculsus Henricus, totum exercitum in ducatum Megapolensem
traduxit; ubi et similem fortunam expertus est.
Inter tristia hujus anni, summorum apud nos virorum
fata, qui vitam cum morte commutarunt, referenda censeo.
Nam circa Idus Aprilis extremum clausit diem vir
nobilitate generis et dignitate conspicuus, Dominus Ericus
Erici Banner, summus castrorum praefectus, quem vulgo
Mariscalcum nominant. Paulo post decessit fortissimus
heros, Dominus Canutus Rud, Eques auratus, et regni
Daniae senator amplissimus. At vero, sub initium anni,
ex hac aerumnosa vita coelestem in patriam emigravit Magister
Christiernus Petraeus, Canonicus Lundensis; cujus
consiliis utplurimum utebatur Rex Daniae Christianus ejus
nominis Secundus, adeo ut rerum a se gestarum scribendarum
munus ipsi, ceu viro prudenti et egregie docto, demandarit.
Homo certe fuit indefessi laboris et incomparabilis
diligentiae: quippe qui libros quamplurimos ex latina
et germanica lingva in danicam non infeliciter convertit.
Praecipue nomen suum aeternitati consecravit Saxonis
Grammatici Historia Regum Daniae in vernaculam
a se primum traducta: cujus accuratam interpretationem,
ob sublimem, splendidam, et magnificam dictionem,
et abstrusos loquendi modos, hactenus viri docti inter res
desperatas habuerant.
Praeterea nonnullis et hoc proditum extat annalibus,
hiemem, eo anno, crebra ac profunda nive saevam, et
omni tempestatum genere foedam, tum aliquanto, quam
alias, fuisse longiorem. Multos mortales in campis et
silvis oberrantes, aut frigore adustos, aut nive obrutos
periisse: glacie quoque maria et flumina diutissime constricta

p.372
peregrinantibus iter praebuisse expeditissimum. Ad
haec, Christianum Regem clementer restituisse omnibus
ruralibus pastoribus et parochis tributum a se imperatum,
et jam tum Coldingam perlatum. Exegerat
enim a singulis quatuor unciales: quod grave nimis tum
plerisque videbatur onus.
Atque ea sunt potissimum, quae per integrum quinquennium,
domi militiaeqve, memoria digna, gesta
sunt.
HISTORIAE DANICAE
LIBRI PRIMI
FINIS.

p.373
STEPHANI JOHANNIS STEPHANII
HISTORIAE DANICAE
LIBER SECUNDUS,
Qui complectitur res memoratu dignas,
in Dania gestas, regnante
CHRISTIANO III,
ab Anno Christi M.D.LV. ad Annum M.D.LIX.
Insequentis anni principia ingentibus prope turbis exarsissent,
nisi subitos motus, et genialibus in sacris obortos,
novae respectus affinitatis sedasset. Etenim ad nuptias,
quas ducta in matrimonium Anna-Sophia, Borussiae
Principis Alberti filia, Johannes Albertus, Dux Megapolensis,
per ea tempora, Wismariae, non sine magnifico apparatu
celebravit, invitatus Rex Daniae Christianus; legatos
eo misit viros splendore natalium pariter ac raris animi
corporisque dotibus eminentissimos, Dominum Otthonem
Krumpenium, et Holigerum Rosaecrantzium; qui, quod Rex
ipse tenui valetudine conflictaretur, regiae praesenti vices
exhiberent. Inchoatis jam nuptiis, quum more solito, ad
tripudia et saltationes convivii hilaritas provecta esset: primus
inter chorearum ordines locus assignatus est legato
cuidam Sigismundi, Poloniae Regis; ut is, adjuncta sibi
sponsa, velut honoratioris conditionis praesultor, sequentis
agminis pompam duceret. Qvam indignitatem aegerrime
tulere legati Danici; ut se mox, irarum pleni, e mediis
perstrepentis convivii gaudiis subduxerint, naveque conscensa,
in Daniam citato reditu concesserint. Id etenim factum

p.374
cum insigni Regis sui contumelia conjunctum judicabant:
quippe quum et avunculus sponsae Rex esset Christianus;
et, quod in solenni legatorum conventu, ubi de superioris
sessionis, incessus, accubationis, et id genus honorum praerogativa,
disceptatio coorta est, potissimum considerari
solet, regnum Daniae longissimo antiquitatis intervallo Poloniae
regnum superaret; utpote quod initium demum
habuit circa annum Christi M.LXXVII. quo Dux Polonorum
(teste Lamberto Schafnaburgensi, chronographo doctissimo
et accuratissimo) qui permultos jam annos Regibus
Teutonicis tributum penderat, repente nova provectus
audacia, propterea quod Principes Teutonicos cerneret domesticis
seditionibus occupatos, nequaquam ad inferenda
exteris gentibus arma vacare, regiam dignitatem, regiumque
nomen sibi usurpare coepit. At vero Daniae regnum,
incorruptae fidei annales testantur conditum fuisse anno
mundi bis millesimo, nongentesimo, decimo; qui ante
Christum natum millesimus trigesimus octavus
est, quo sapientissimus Israelitarum Rex Salomon lucem
hanc primum aspexit. Ceterum Borussi Dux Albertus
tam repentino legatorum Danicorum discessu non leviter
perculsus, continuo litteris legatisque in Daniam missis
enixius se Regi excusavit, serio contestans, nihil in nuptiali
illa festivitate ex industria commissum in ignominiam
Regis; sed legato Polonico hunc habitum fuisse honorem,
qvod Sigismundi Poloniae Regis beneficiarium sese agnosceret,
cujus in fidem, clientelam, et obsequium, ratione
feudi suscepti, se paulo ante dedidisset. Quin et Johannes
Albertus, Dux Mechelburgius, ne sua ex parte ullam sinistrae
suspicioni occasionem praebuisse videretur; sub exitum
veris adulti, in Daniam suscepto itinere, Regem nova sibi
affinitate junctum invisit. Cujus subiratum animum, post
unum alterumve congressum, ad mitiorem sententiam ita
flexit, ut omnem offensam, tam justis delinitus excusationibus,
deponeret; ac sororem insuper suam Elizabetham,
qvae non ita pridem marito suo, Magno, Megapolensium
uce, orbata erat, Ulrico, Johannis fratri, desponderet.
Id enim negotii Johanni fratri, in Daniam

p.375
proficiscenti, suo nomine expediundum Ulricus commiserat.
Hujus forte dissidii, in ipsa, quod dicitur, herba feliciter
oppressi, imminens periculum, prodigiosa portendebant
tonitrua, quae, pridie Calendarum Januarii, undique
exaudita, omnium animos magno pavore defixerant. Nam
primis se intendentibus tenebris, terribili sonitu coelum
strepere, et inter horrendos fragores rutilantia micare fulmina.
Simul ingentibus procellis immensa vis grandinis
dejecta, imberque continens per noctem totam, cum vehementi
nubium collisione, effusus, usque ad auroram diei
insequentis, tenuit. Id quod rarum et insolens, ea praecipue
anni tempestate, videbatur.
Paucis deinde mensibus interpositis, habita sunt Hafniae
comitia, quae non tam ob publica regni negotia fuerant
indicta, quam ad impensas Lubecensium, urbiumque
Vandalicarum, preces et postulata; quibus, de querelis antehac
Regi et Senatui expositis, aequum sibi jus reddi, saepius
efflagitaverant. Freqventes igitur convenere civitatum
maritimarum, (quae vulgo Hanseaticae dicuntur) legati, nil
nisi veteres querimonias in medium proferentes de variis
injuriis, quas, praecedentium annorum decursu, negotiatores
Vandalicos, hinc inde per regna borealia, praecipue
Bergis in Norvegia, et ad oppidulum Scaniae Falsterboe,
perpessos fuisse, uno ore clamitabant. Qvum vero privilegiorum,
quae ante aliquot secula, a potentissimis Daniae
Regibus, exterorum mercatorum collegiis ac societatibus
indulta memorabant, violationem verbis atrocioribus exaggerarent;
deqve iis nihil certi Regi aut proceribus constaret,
praesertim de vetustioribus, quorum auctoritate jactantius
nitebantur; volentibus civitatum legatis, decretum in
praesens fieri placuit, ut ad certum diem conventus Lubecam
indiceretur, quo legatis regiis, bona fide, coram exhiberentur,
quaecunqve in tabulariis suis reposita civitates
haberent variorum privilegiorum et immunitatum, a
Daniae Regibus concessarum, monumenta, tam vetera,
quam recentioris aevi; eorumque descripta et exempla, si
quae postularent legati, haud gravatim illis impertirentur.
Id quippe ad causum hanc rite decidendam non parum

p.376
interesse, ut aliquid deinceps comperti habeatur, quousque
se jus et auctoritas id genus privilegiorum extendat.
Enimvero saepe privilegia vel male utendo prorsus amitti:
vel longinqvitate temporis, quod varias rerum mutationes
adferre solet, penitus exspirare. Itaque ad statutum
diem legatus a Rege Lubecam missus et Ericus Krabbe,
vir generosi stemmatis, et expertae in rebus magni momenti
gerendis industriae, fidei, prudenti, ac dexteritatis. Is
paulo post in patriam redux, quam plurima privilegiorum
exscripta retulit: nihil tamen ulterius, vivente Christiano
Rege, de iis transactum est.
Nec minore Hamburgenses jactantia immunitates et
privilegia sua venditabant. Nam per eadem tempora, vana
opum viriumqve confidentia inflati, eo usque temeritatis excesserant,
ut mercatoribus, ad Albim flumen incolentibus,
omnem interdixerint libertatem alibi locorum distrahendi
merces suas, qvam Hamburgi; et eo quidem pretio solo,
quod praetores et triumviri, recens in hanc curam constituti,
rebus venalibus imponerent. Sui namqve juris et arbitrii contendebant
liberam esse per Albim navigationem; atque ex
omni fere temporum memoria, eam senatui populoqve
Hamburgensi, ii Imperatoribus Romanis, et factam fuisse et
multis privilegiis confirmatam potestatem, ne mercatorum
qvispiam, sine eorum permissu, frumenta, commeatus,
aliave mercimonia, ex transalbinis regionibus, in oceanum
navibus deveheret, adque exteras nationes transportaret. Ipsi
peculiari formula Jus restringendi; sed prudentiores Vim
ac Violentiam nominabant. Primum vero falsi ac ficti dominatus
impetum in Crempermarsos ac Wilstermarsos, regiae
ditiones negotiatores, effuderunt; quorum naves aliquot,
frumentis onustas, dum velis in altum datis in Belgium
transmittere conantur, per speculatorias suas, Hamburgum
retractas, simul exoneratis et in fiscum redactis mercibus,
ultra totum semestre detinuerunt. Quae Regi qvum
nunciata essent, extemplo legatos Hamburgum misit, qui
navigia detenta dimitti, ablatasque merces restitui juberent.
Quod si porro violenter agerent, se non defuturum afflictis

p.377
subditorum rebus, sed justam vindictam quaesiturum
violatae libertatis publicae. Ad ea ferociter responsum est:
Rempublicam Hamburgensem vetustissimis Caesarum privilegiis
innixam, juris libertatisque tuendae cavsa, certas
quasdam mercatoribus praescripsisse navigationis per Albim
fluvium leges et statuta, simul omnis generis mercibus legitima
indixisse pretia: ne mercatores, lucro inhiantes,
pro arbitrio, aut subdole, aut confuse, mercimonia tractarent,
neve prohibitas merces in peregrinas regiones venum
exportarent. Se vero prorsus censendos tantis indignos
beneficiis cives, si ab ullo Principum, nedum a Daniae
Rege, tantam potestatem, a majoribus suis, per tot secula,
ad se devolutam, sibi eripi patiantur. Idcirco plane
confidere Hamburgenses, havd indigne laturum Christianum
Regem, quod ipsius subditi, bonis ereptis, debitas
contumaciae poenas exolvissent. Eo per legatos accepto
responso, rescribi placuit, urgendos precibus Hamburgenses,
ut, quae tantopere jactitarent, privilegia ostenderent ac
commmunicarent. Hujus rei dilationem nonnullam quum
Senatus Hamburgensis expeteret; veritus Rex, ne majori
cum temporis sumtuumqve dispendio, diutius actio illa protraheretur,
legatos subito in patriam redire jussit. Quare
lis utrinque in suspenso relicta; nec deinceps, rerum potiunte
Christiano, haec finem sortita controversia est.
Ad praestitutum conventus Elfsburgensis diem, qui post
Calendas Majas tertius erat, utriusque regni proceres, non
minore, quam priore anno, frequentia, denuo congressi
sunt. Initia colloquii facto, in solitas querimonias erumpunt
Sveci, earumque summa capita in codicillos relata legatis
nostris exhibent. Inprimis, quod subditi Daniae Regis,
qui Blekingiam provinciam incolunt, Nicolao cuidam
cognomento Dacke, patriae proditori, et autori seditionis
jampridem in Svecia exortae, arma, pecuniam, aliaqve
subsidia suppeditassent; captamque ex fortunis Svecorum
praedam certo pretio permutassent; strenuos denique perniciosae
factionis incentores se praestitissent: eo nomine
initum inter Reges foedus violatum, graviter conquestus

p.378
est Petrus Brahe, quem Sveci oratorem constituerant.
Nam inter pacta et conventa hoc etiam fuisse asseruit, ne
quis alterius hostibus, aut profugis, perfugium vel hospitium
suis in terris ac regionibus, praeberet. Et dictis major
ut fides constaret, recensita sunt eorum nomina, qui litteris
ad seditiosos scriptis, e Germania opportuna propemodum
auxilia adfutura polliciti essent. Hos inter praecipui fuere;
Andreas Olai, Johannes cognomine Parvus, Matthias de
Gyteraas, Henricus Hofmannus, Matthias Joannis, Johannes
Teutonicus, Andreas Terning, Olaus Svenonis, Andreas
Svenonis, Andreas Sartor, Andreas Scotus, Matthias Conradi,
Carolus Biure, et Sveno de Lindaas. Hinc gravissima
accusatione nobilissimum Dominum Wernerum Parsbergium,
Arcis Wardbergensis praesidem, adortus Braheus:
quod in Blekingianorum scelera justo supplicio non animadvertisset;
verum, accepta ingenti pecuniae summa,
tam illis, qvam e Svecia profugis seditiosis, perpetuam
immunitatem concessisset. Cujus itidem criminis procuratorem
Parsbergii, Johannem Teutonicum, coarguit.
Ad ultimum, impense petiit, ut decidendis componendisque
tanti momenti controversiis, cujus rei causa utrinque
convenissent, legati Danici omni studio juxta secum incumberent.
Adversus ea datum a nostris responsum: nulla
teneri culpa Daniae Regem, si quid crudelius factiosi nonnulli,
ipso ignaro, patrassent: ipsismet luendam esse culpam,
reddendamqve delictorum rationem: sine Regis
consensu et mandato motam in Svecia seditionem, ejusdemque
reis praebita in Danicis provinciis latibula, vel
exinde patescere, quod ex incolis Blekingiae, ad Sveciae
Regis preces et postulata, qvam plurimi debito supplicio
affecti: frustra in jus vocari conjurationis socios, quorum
pars maxima jampridem morte seu fatali, seu violenta,
periisset; in superstites, jam absentes, quum objecti criminis
nondum convicti essent, nullum dari sententiae ferendae
locum: vanam idcirco et inanem esse rupti hac in
parte foederis querelam. Parsbergium, per citatos cursores
evocatum, propediem adfuturum: se ad sententiam
in reos pronunciandam paratos, si modo Sveci pari numero

p.379
ad negotium illud tractandum se conferrent. Etenim
Danorum proceres sex tantum; contra, ex Svecica
nobilitate quindecim fere advenerant. Id quod ubi Sveci
detrectarent, conventus irrito successu solutus. Nostri tamen
de inquirendis puniendisque sicariis operam condixere
suam.
Ingens circa haec tempora Svecorum mentes pervaserat
in Danos suspicio; at vana quaeqve sibi fingere solet aeger animus,
et diffidere vel amicissimis. Etenim gentis illius annalibus
proditum est, Gustavum Sveciae Regem, pavlo post
conventum Elfsburgensem, missis ad praesides et praefectos
Gothiae Orientalis Smalandiaeque litteris, serio monuisse,
ut saluti patriae gnaviter invigilarent ac providerent, ne
quid respublica Sveciam, istis in provinciis, detrimenti caperet.
Se namque constanti fama edoctum, quam cruenta
in vicinos Svecos consilia agitarent Dani, qvamque totis
adlaborarent viribus, ut omnem Sveciam suam in potestatem
redigerent. Ad haec, in aula Gustavi Regis de
Friderico Christiani filio, electo tum Daniae Rege, falsus increbuerat
rumor, quod jactare solitus esset, se olim, ubi rerum
in Dania potitus esset, ultra constitutos utriusque regni
terminos, Holevediam usque, prolaturum fines imperii
sui: quodqve in hostilis animi indicium, trium coronarum
insignia, quae Sveciae Reges, a vetustissima memoria, sibi
vendicassent, annulo signatorio insculpta gestaret. Sed hae
nugae sensim evanuere. Adulto vere, in Anglia, mercatores
quidam ex collegio divi, ut vocant, Eduardi, instructa
classe, per oceanum borealem, Norvegiam praetervecti,
ad emporium Rutenicum, Sancti Nicolai nomine insignitum,
navigationem instituere coeperunt. Immania haec
Anglorum ausa Rex Daniae Christianus aegerrime tulit, cum
quod absque suo permissu, qui Norvegici maris dominium
obtineret, sordidi spe lucri, insolitum sibi iter ad merces distrahendas
aperuissent; tum quod vectigalia regni Danici,
quae negotiatores Anglici, per Hellespontum Danicum navigantes,
quotannis solvere consveverant, haud parum,
ob novam commerciorum ad barbaras istas gentes translationem,

p.380
diminuerentur. Interea vero, dum reprimendis
Anglorum molitionibus intentus est Regis animus, missi a
Gustavo Sveciae Rege legati, Johannes Axelius et Johannes
Ritbergius, advenere, enixe precantes, absistere Rex jubeat
Anglos a vetita navigatione; ne variis mercibus importatis,
nimis augeantur opes, crescatque potentia Sarmatici
tyranni, qui summum in circumjectas nationes imperium
affectaret; neve maritimae in Germania civitates, cessantibus
Anglorum negotiationibus, insigne detrimentum capiant.
Datis itaque ad Mariam Angliae Reginam litteris, obtestatus
Christianus Rex, ut subditorum conatus severe inhibeat.
Quod si in incepto persistant, se acerrimum contumaciae
vindicem futurum minatur. Verum mercatores,
lucro inhiantes, nullis minis adduci potuerunt, ut coeptam
navigationem intermitterent.
Ceterum, quum animadverteret pientissimus Rex Christianus,
inter peregrinos ex Anglia proscriptos, qui hospitii
quaerendi gratia magno numero in Daniam confluerent, non
paucos, Anabaptistico et Sacramentario veneno infectos,
reperiri, qui sine subditorum suorum periculo et damno
admitti non potuerunt: ideo severissimum edictum, hoc
anno, ad diem Michaeli Archangelo sacrum, promulgavit;
quo sub capitali poena, et famae ac bonorum omnium
jactura, interdixit, ne quis pravae religioni addictos, in hisce
regnis hospitio suscipere praesumeret; et sicubi suscepti
essent, confestim omni civitatis jure intercludendos, et regno
ejiciendos esse, serio demandavit. Eodem die amplissima
latifundia regiae Academiae Hafniensis professoribus
utenda fruendaque concessit: ministrorum Verbi divini stipendia
auxit: liberalique sustentationi studiosae juventutis annuos
reditus locupletissimos uberrimosque assignavit. Haec
Regis vere Christiani in sinceram religionem merita, haec
studia fuere, quorum apud seram posteritatem gratissima
vigebit memoria.
Nec reticenda videtur optimi Principis erga fidos aulae
ministros prolixa benignitas, quos ad amplissimos honores
perducere summae semper curae habuit. Ita demortuo Lubecensium

p.381
Episcopo, Theodorico Resio, insignem sapientia
virum, Andream Barby, Cancellarium Germanicum,
quo multos per annos, participe consiliorum arcanorum
usus fuerat, ad sacrum hocce munus pia Regis extulit
solicitudo.
Extremo anni, in amoenissimo illo monasterio Divi
Petri, prope Nestvediam, ubi nunc illustris Schola est Herloviana,
diem suum obiit venerandus senex, Dominus Avo
Bilde, nobilissimi Viri, Petri Bilde, de Svanholm, filius:
qvi, dum suberat vigor animi, ingentibus par negotiis, praecipuus
habitus, cui secreta inniterentur. Etenim, per tempora
trium Daniae Regum, augustissimo Cancellarii munere
functus erat. Post ad episcopatum Arhusiensem evectus,
facta religionis per Daniam mutatione, dignitate cedere
coactus est. Eandem tamen vim in amicitia Principis
tenuit. Nam et vivum Avonem summo semper favore
gratiaque complexus est, et quum defuncti funus in templo
Antvorschoviensi humo mandaretur, exequiis interesse
Christianis Rex haud dedignatus est.
Insequens Annus non adeo magnis rebus insignis, sed
intemperie coeli gravis, prodigiisqve solicitus fuit. Primo
etenim vere, sangvineo crine tremendum cometae sidus effulsit,
quod a sole nascente occasum versus extentum; per
geminatum fere octiduum, conspiciendum sese praebuit,
usque ad horrorem et formidinem visentium. Qui coelestium
periti erant, novae hujus stellae exortum non nisi excidia
gentium, civilium bellorum clades, popularium furorum
pericula, aliaque funesta et adversa paci, ac rerum ordini,
decernere judicabant. Alii portendisse credebant diras
calamitates, quas misera Livonia, per Muscovitarum irruptionem,
sequentibus annis, sustinuit. Sed et nobis Danis
ostentum hoc mala non exigua obnunciasse compertum
est. Aestatis enim subsecutae fervore satum omne coaruit;
autumnale vero tempus adeo pluvium fuit, ut si quid locorum
humilitate alitum succrevisset, perseveranti imbrium
inundatione decideret. Ita qvod aestas aegre genuit, autumnus
oppressit: tantaque temporum intemperies extitit,

p.382
ut nec imber aestum leniret, nec aestus imbris illuviem temperaret.
Hinc annonae gravitas per omnes Daniae provincias
incessit, tantaque frumentorum penuria, ut imminenti
saevitia famis, divites pariter ac inopes consumtura
videretur.
Supra dictum est, ex parvis dissidiis, mutuisque contentionibus,
funestum exarsisse bellum, inter Wilhelmum
Brandenburgicum, Archiepiscopum Rigensem, et Henricum
Galenium, Ordinis Teutonici Magistrum. Ad eos motus
sedandos, Christianus Rex, pacis amantissimus Princeps, ex
nobilitate Danica viros eminenti autoritate conspicuos
denuo legatos in Livoniam misit, qui dissidentes solidam
in gratiam reducerent, et infausti belli principia, ex quo nil
nisi omne calamitatis et miseriae genus ad utramque partem
redundaret, quibuscunque possent conditionibus, componerent.
Et inprimis solicitam impenderent curam Wilhelmo
Archiepiscopo pristinae libertati restituendo, qui a victore
Galenio in vincula abductus, Schmiltenii captivus attinebatur.
Verum optimi Regis voto exoptatus respondisset
eventus, nisi si pacis transactioni, quae felicem exitum
spectare videbatur, intercessisset Rex Poloniae Sigismundus,
qui nescio quid praetendens, immensis cladibus occasionem
dedit, queis tota Livonia miserandum in modum deinceps
vexata, afflicta, et tantum non penitus oppressa fuit.
Ad diem XVI. Februarii, Hafniae, solenni festivitate,
et apparatu magnificentissimo, celebratae sunt nuptiae Uldarici,
Ducis Megapolensis, uxorem ducentis Elizabetham,
sororem Christiani Regis, viduam Magni, Ducis itidem
Megapolensis, jampridem defuncti; quam ei desponsatam
fuisse, antea memoravimus.
Illis vix dum finitis, allatae sunt in Daniam litterae de
excessu Friderici Palatini Electoris, qui gravis aetate, Alzemi
mortem obierat ad ejusdem mensis XXVI. diem. Huic
nupta fuerat Dorothea, Christierni II, Daniae Regis, filia;
isque tanti matrimonii felicitate intumescens, posteaqvam
regnis excessisset socer, summam rerum in Dania coepit

p.383
affectare, et deinceps, vana imperii exspectatione, hostilia
nonnunquam molitus est: donec fato sic satis maturo praereptus,
nullaque sobole relicta, solicitos Danorum populos
impendentium bellorum metu liberaret. Vidua in multos
annos superstes, tandem supremum explevit diem Anno
Christi M.D.LXXX. In Electoratu successit Ottho, Ruperti
fratris filius; mitissimus Princeps et alieni
abstinentissimus.
Eodem fere tempore nobilis quidam gente Livonus
Conradus Uxelius, sexcentorum equitum turmis, quas, ad
vindicandas injurias a Revaliensibus sibi illatas, conscripserat,
in Saxoniam inferiorem, Wagriam, et Holsatiam,
impetu facto, undique ingentem circumferebat metum.
Rex itaque veritus, ne suis quoque subditis aliquid damni ferocia
militaris inferret, collecto exercitu, vim vi repellere
cogitabat. Verum paulo post Lubecensium agris ac territoriis
omnis haec tempestas incubuit: quos ubi immensam
argenti summam, ut milites suos a depraedationibus cohiberet,
sibi solvere compulisset Uxelius, isine ulteriore violentia,
finibus eorum excedens, in Belgium, cum omnibus
copiis, militiae exercendae cavsa, sese contulit.
Jam magna anni parte circumacta, Roeschildiae, in
fata concessit generosus heros, et de patria universa egregie
meritus, Stigotus Pors, ejusdem ecclesiae, ut vocant, Archidiaconus:
qui ob insignem pietatem ac prudentiam, post
amotos Archiepiscopos, sacri ordinis per Scaniam praeses a
Rege constitutus fuerat.
Nec multo post, in ipso aetatis flore ac vigore, Chilonii,
properata morte vitam finiit Holsatiae Dux; Fridericus,
Regis Daniae Friderici I. filius, Episcopus Slesvicensis et Hildesheimensis.
In ejus locum suffectus Adolphus frater, jam
antea omnium votis ac suffragiis sacrae hujus dignitatis fastigio
destinatus.
Foeda per id temporis invalescente juventutis avlicae
luxuria, leges vestiarias Christianus Rex edidit: quibus vetitum

p.384
fuit gestare caligas laxo sinu fluitantes, et ad ima crura
propendulas: quo habitu milites tum incedere soliti. Eo
etenim vesaniae processerat quorundam fastus, ut tantum
serici panni unico vestimento impenderent, quantum
tribus avt quatuor procerae staturae hominibus amiciendis
suppeteret. Ideoqve tam profusi sumtus indumenta, calamitatem
fundi, et pestem ac perniciem rei familiaris, Rex
indigitare consveverat. Quumqve edictorum severitatem
ad coercenda vitia parum momenti habere animadverteret,
satellites in publicum emisit, qui vestimenta prohibita, si
quos haberent obvios tali ornatu conspicuos, cultellis lacerarent
ac discinderent. Quo territi rigore, multi ad pristinam
se frugalitatem composuere.
Nec multa memoratu digna novus attulit annus. Cujus
sub initium, datis ad Holsatiae Duces et Senatum Hamburgensem
literis, Rex in commune consulendum monuit,
serioque deliberandum, qva ratione dirimenda lis esset,
quam eis fisci Caesarei procurator non ita pridem intenderat.
Posteaquam enim, in comitiis Ratisbonensibus, colligendae
et in fiscum redigenda pecuniae datum ei negotium
fuerat, quam Ordinibus Imperii, ad Turcicum bellum gerendum,
imperaverat Carolus Caesar; inscitia reipublicae nostrae,
ut alienae, ratus Episcopum Slesvicensem et Hamburgenses,
indictae pensioni solvendae, aliisque oneribus sustinendis,
non minus esse obligatos, quam cetera membra
et ordines Imperii Romani: idcirco destinatum hunc Turcico
bello censum, ab illis qvoque, pavlo severius, exigere
coeperat. At illi qvum imperata detrectarent, justasque adferrent
excusationes: quod ducatus Slesvicensis fevdum
esset regni Danici, ipsaque dioecesis ab omnibus Imperii oneribus
libera atque exemta; quodque Hamburgenses, omnisque
Stormariae regio, in qua sita haec civitas, tam arcto
nexu inserta et conjuncta ducatui Holsatiae, ejusque
dominio esset, qvam membra corpori: tali responso necdum
acquiescens, jure cum ipsis agere, et plenam dissensionis
controversiam instituere non est veritus. Qvamobrem
jam litteris Regiis incitati, totum hoc negotium ipsius

p.385
consilio, fici, et autoritati conmiserunt. Igitur adornata
ad Caesaren legatione, Rex summa ope expetiit, ut institutam
a fisci sui advocato, contra Slesvicenses et Hamburgenses,
actionem eo usque differri pateretur, donec certo
constaret, num inter ordines et membra Imperii Romani
jure censendi Episcopus Slesvicensis, civesque Hamburgenses
essent; an vero ditioni Regum Daniae ac Principum
Holsatiae subjecti. Caesar benigno legatis reddito responso,
in postulata Regis aeqvo animo consensit. Itaque in Camera
Spirensi, ut vocant, ubi supremum Imperii Romani tribunal,
diu fuit haec lis agitata, ad tempora usque Friderici
II. Daniae Regis; quo regnante, dioecesis Slesvicensis, juri,
ditioni, potestati Regum Daniae, omnium judicum sententiis
atqve suffragiis adjudicata cessit: de civitate Hamburgensi
nondum, quod sciam, determinata controversia.
Intercessere pauci dies, qum Rex Sveciae Gustavus,
litteris ac legatis in Daniam missis, graviter conquereretur
de averso et abalienato Christiani Regis a se, totaque gente
Svecica, animo; studiisque ac consiliis magis ad bella et
hostiles molitiones, qvam ad pacem et amicitiam colendam
inclinantibus. Ejus rei illustre hoc habere se documentum
scribit, quod in omnibus picturis ac sculpturis, in armis,
vexillis, aliisque utensilibus, insignia trium coronarum,
qvae multorum seculorum decursu, propria et usitata
Svecorum Regibus fuerant, Rex Daniae, per integrum
decennium, exprimenda curaverit. Quin et eo audaciae
progressum, ut literas nuper ad se datas annulo obsignaverit,
in cujus pala eadem insignia extarent incisa. Exinde
neminem ignorare posse, qvaenam adversus finitimos
Svecos consilia volutent Dani; nempe, ut omnem, qua
patet, Sveciam sub pristinum servitutis jugum redigant.
Longe majora in Christianum Regem sua constare merita,
qui ad imperium Danicum vix pervenisset, nisi si Sveci,
suo jussu et voluntate, arma, pecuniam, aliaqve subsidia
ad res gerendas suppeditassent: nunc vero ipsum tantis
benefactis malam rependere gratiam. Plura in hanc
sententiam legati exponere jussi erant, quae diffusius Svecorum

p.386
annales commemorant. Quibus responsum est;
Nequaquam in ignominiam Sveticae gentis insignia trium
coronarum hactenus usurpasse Reges Daniae: sed potius
in memoriam arctissimae unionis, ac indissolubilis vinculi,
quo, imperante Margareta Regina, tria haecce ad septentrionem
regna, Dania, Svecia, et Norvegica, invicem
connexa et copulata fuere.
Extremo aestatis, illustrissimus Princeps Augustus,
Saxoniae Dux et Elector, adjuncta sibi itineris comite Anna,
Christiani Regis filia, in Daniam, splendida etiam stipatus
aulicorum caterva, appulit, non solum ut socerum, jam
senio fractum et debilitatum, inviseret ac salutaret, sed et
cum eo ut ageret de recens exortis in religione controversiis,
aliisque magni momenti negotiis, quae communem
reipublicae salutem spectarent. Eum in Saxoniam paulo
post revertentem, jussu parentis, comitatus est Fridericus
Princeps electus Daniae Rex, una cum fratre Magno, lectissimaque
Danicae nobilitatis frequentia. Exitu anni, vita
concessit Doctor Johannes Macchabaeus Alpinas Scotus,
theologiae in regia Academia Hafniensi professor eminentissimus,
vir excellentis doctrinae, et integerrimae vitae. Ejus
funus Regia Majestas prosequuta est. Ceterum Johannes
hic noster dictus Macchabaeus, prognatus ex nobili et perantiqua
Macalpinorum in Scotia, familia; adulta jam aetate in
Angliam profectus, ibidem, ducta uxore Agnete Suderlandia,
aliqvamdiu consedit. Qvum autem videret nullam sibi
sperandam istic loci fortunarum aut vitae securitatem; fervente
tum vel maxime, Marianis praesertim temporibus,
persecutione eorum, qui recens patefactam doctrinae coelestis
lucem amplexi, ob ejusdem professionem, variis atque
exquisitis suppliciis excarnificati, passim trucidabantur: patria
cum uxore extorris, in Germaniam profugit. Et Bremae
paucis mensibus sese tanquam ex fuga recolligens, Vitebergam
se tandem contulit, viventibus adhuc ibidem
Luthero et Philippo. In ea urbe et Academia velut in portu
sibi conquiescendum ratus, sese et familiam, ut potuit,
ad aliquod tempus sustinuit, in sacrosanctae theologiae studium

p.387
summa interim contentione incumbens, et divinae
providentiae omnia sua commendans. Hic qvum aliquando
a Domino Philippo de familiae suae nomine interrogatus,
Macalpinum sese esse responderet: Merito, inquit Philippus,
Macchabaeus in posterum cognominaberis, quod haud minora
pericula pro gloria Dei ejusque verbo, quam ille, subieris;
quorum omnium felicem tandem exitum, divina
benignitate, sortieris. Atque ex eo tempore Johannes sese
Macchabaeum semper, et nonnunquam ex altera sui cognominis
parte Alpinatem insuper vocitavit. Sic igitur Witebergae
victitans Johannes Macchabaus Alpinas, et jam tum
gradu Doctorum in theologia ibidem ornatus, uno et eodem
tempore, per litteras, Argentinam, et in hanc nostram
Daniam, ad theologiam publica professione docendam,
amplo sic satis et honorifico stipendio evocatur. Hic vero
nonnihil cunctatus, et anceps primum consilii; nihilominus
tamen cum aliis rebus inductus, tum excitus potissimum
fama de singulari pietate Christiani Daniae Regis
Christianissimi, ejusque in instauranda et propaganda sincera
religione studio et fervore, Daniam elegit, cui censeret
potius operam suam, in tam praeclaro sibi oblato docendi
munere, impendendam. In Daniam igitur profectus, Hafniam,
quae regni metropolis est, et Academiae sedes, venit,
aestate jam inclinante, anno Christi M.D.XLI. Ab eo
tempore, totos deinceps annos sedecim, in regia academia
Hafniensi, magna cum laude, et auditorum fructu, theologiam
professus, verbum Dei summa fide et diligentia est
interpretatus, usque ad annum hunc Christi M.D.LVII;
Qvo anno, die V. mensis Decembris, in Christo pie et placide
obdormiscens, in coelestem patriam redux, ex hac vita
exul, emigravit.
Dum in Saxonia Fridericus, electus Daniae Rex, commoratur,
sub exitum Februarii mensis, comitia Francofurti
ad Moenum habita. In his Ferdinandus, jam ante triginta
annos Rex Romanorum constitutus, fratre Carolo V.
Caesare sic volente et jubente, qui aetate ac taedio curarum
fessus, depositis Imperii insignibus, relictaque Germania in

p.388
Hispaniam trajecerat, post unanimem Electorum consensum
et electionem factam, Romanorum Imperator, publice
ac usitatis ceremoniis adhibitis, solenniter renunciatur
et proclamatur. Huic Electorum conventui Fridericus noster
interfuit, tantaque se comitate erga omnes gessit, ut
non solum ab ipso jam recens electo Imperatore omni honorum
genere sit exceptus, sed et apud Electores, ceterosque
Imperii Romani Principes atque Ordines, ingentem
sibi gratiam et favorem conciliaverit. Demum ab Augusto
Electore benigne dimissus, circa veris initium, in patriam
redux, itinere Germanico feliciter peracto, sospes ac incolumis
Hafniam pervenit.
Eodem mense Februario, quo comitia Francofurtensia
celebrata, fato fungitur Eleonora, soror Caesaris, quae
primum Emanueli, Regi Lusitaniae, cui etiam filiam Mariam
pepererat, postmodum Francisco, Galli Regi, matrimonio
juncta fuerat. Eam, post paucos deinde menses,
morte sua subsequutus est Carolus V. Imperator; qui integro,
quod obitum praecessit, biennio, in sacro quodam secessu,
totus rebus divinis, ac praecipue mortis, vitaeque
coelestis meditationi, vacans, in Hispania fatis concessit,
quum vixisset annos LVIII, Imperium vero Romanum XL
tenuisset.
Inter haec saevus ac truculentus ille Moschorum, seu Rutenorum,
tyrannus, qvique crudelitate omnes fama celebratos
tyrannos aeqvaverat, Johannes Basilides, ob dilatam
pecuniae condictae solutionem, subitis incursionibus, copiisque
validissimis, in omnem se Livoniam effudit. Praeerat
exercitui dux belli peritissimus, Zar Sigalejus, gente Tartarus;
qui posteaquam in Virriam et Harrigiam interiorem penetrasset,
hostili populatione nihil intactum relinquere, vicos
urere, agros evastare, ingentes mortalium caedes edere,
multiplices praedas agere, omnia denique fuga et terrore
complere. Hinc Narvam, maritimum oppidum, post
paucorum dierum oppugnationem, cepit: et mox arcem
urbemque Torpatensem, Hermanno Episcopo deditionem

p.389
faciente, occupavit. Hac occasione nobilis quidam Livonus
Christophorus a M?nickhusen, cum Francisco Anstelio,
arcis Revaliensis praeside, paciscitur, ut in fidem ac ditionem
Regis Daniae Christiani eam traderet. Qvin et modicam
militum manum, quos in urbe, praesidii causa, Ordinis
Teutonici Magister collocaverat, sacramento Regis
adigit: atque ita utramque armis, commeatu, praesidioque
firmissimo instructam, unius anni spatio, adversus Moschorum
impetum strenue tutatus est, inscio quidem Rege, sed
ut his meritis regiam sibi obstringeret gratiam, a quo jam
ante propugnaculo Colchiano praefectus fuerat. Brevi spatio
interjecto, Revaliensium, totiusque fere nobilitatis Livonicae
legati, Bruno Vidtbergius, Fabianus Tisenhusen, Casparus
Breitholts, et Justinus Cloedtius, in Daniam venere,
opem Christiani Regis adversus Moschos suppliciter implorantes,
cujus antehac clementiam, non una in calamitate,
experti fuissent. Eos Rex, benigno responso dato, amplissimaque
suppetiarum spe facta, comiter a se dimisit. Post
paucos deinde dies, Gothardus Ketlerus, jussu Wilhelmi F?rstenbergeri,
qui tum Ordini Teutonico summa cum potestate
praeerat, arcis oppidique Revaliensis restitutionem per
litteras a Rege expetiit. Quibus responderi placuit; se
neutiqvam impedimento futurum, quominus erepta recuperent:
nec ad incrementum imperii sui, quod satis vasto
terrarum ambitu pateat, indigere unius castelli accessione:
ab omni denique humanitate alienum, summis angustiis
circumventos aliis super alias cladibus cumulare.
Itaque imperaturum se Christophoro, ut praesidia ex arce
urbeque Revaliensi deducat, easque Episcopo, sive Magistro
Ordinis, restituat; verum his conditionibus, ne tormenta
bellica, commeatum, arma, aliave, quae in usum
belli eo illata essent, Christophoro petenti reddere detrectent;
nec faxint, ut id ipsi fraudi aut noxae sit futurum, quod
demerendi solum Regis gratia, in medio belli ardore, ditionis
alienae latifundia invaserit. Hac de re nuncio, qui
Ketleri litteras pertulerat, redditi sunt ad Christophorum a
Rege codicilli: simul, in solatium dirae calamitatis, ad
Ketlerum transmissis viginti aureorum millibus. Redux in

p.390
Livoniam tabellarius Dieterico Behr, et Henrico Uxkilio
qui absentis Christophori vices gerebant, litteras tradidit regias:
quibus perlectis, extemplo in ditionem Episcopi arx
civitasque Revaliensis restitutae sunt. Eodem fere tempore,
Episcopus Osiliensis, Johannes a M?nichhusen, insulam Osiliam,
juxta ac Ulricus Behr, dioecesin Curlandensem,
Christiano Regi, ob suppeditatam ingentem pecuniae summam,
permisere, quae postea in perpetuam potestatem
Regum Daniae concesserunt. Ceterum, ut ostenderet laudatissimus
Princeps, quanto alieni infortunii dolore angeretur,
viris summo loco natis et insigni prudentia conspicuis,
Claudio Urne de Beltebierg, Vobislao Vibissero de Trojeburg,
Petro Bilde de Svanholm, Hieronymo Thennero Jurisconsulto,
ad Muschorum Imperatorem splendidam commisit
legationem, inque mandatis dedit, ut tyrannum solicitis
precibus (si modo ullis flecti precibus posset) eo adducerent,
ne nimia crudelitate saeviret in miseros Livonos,
quorum pars maximam ferro flammaque periisset: utqve
memor foederis, quod inter se sanciverant, exercitus sui
duci Zar Sigalejo interdiceret, ne propugnaculum Colchianum,
aliaque regiae in Livonia ditionis castella, praedationibus
infestaret, sed omnem a subjectis sibi incolis
violentiam abstineret. Verum priusquam mandato sibi
munere legati defungi potuerint, Christianus Rex finem
vitae impleverat.
Primo vere, Lutetiae Parisiorum nuptiae Francisci Delfini,
Henrici, Regis Gallorum, filii natu majoris cum Maria
Stuarta, Jacobi Quinti, Scotorum Regis, et Maria
Gvisianorum sororis, unica filia, sumptuosa et vere regia
pompa celebratae sunt. His ut interesset Rex Christianus,
missis sub initium anni per Carolum Danzaeum, oratorem
Gallicum, litteris, enixe petierant. Sed obstante valetudine
Regis, quae extrema aetate haud adeo prospera fuit, aliisque
intervenientibus impedimentis, decernere in Galliam
legatos placuit, qui et regias obirent vices, et commissa sibi
negotia diligentius conficerent. Inter alia etenim haec eis injuncta
fuere mandata, ut, posteaquam novis nuptis fausta

p.391
quaevis nomine Regis, apprecati essent, cum Delfino, Rege
Scotiae designato, agerent, partim de veteri societate et
amicitia, quae Daniae Regibus cum regia Scotorum domo
intercessit, renovanda et confirmanda; partim de restituendis
Orcadibus, quas oblato pretio redimere saepius, at frustra,
Rex Christianus conatus fuerat. Delfinus legatos comiter
exceptos cum habuit magnificentius, tum largissimis
promissis oneratos dimisit. Ceterum mors fato propera,
quae insequente mox anno, optimae spei Principem, in florida
aetate, (vix enim annos octodecim natus erat) ex hominibus
amolita est, tanta promissa irrita fecit, Orcadumque
restitutionem in plures prorogavit annos.
Hujus temporis tractu, heros tam splendidis ac generosis
ortus natalibus, quam virtute, fortitudine, prudentia,
et egregiis in patriam meritis inclytus, Petrus Oxe, Gisselfeldii
Dominus, et regni Danici Senator eminentissimus,
ob scriptas (ut perhibent) ad Henricum Galliae Regem suspectae
fidei litteras, in jus a Rege, cujus jam pridem gratia
exciderat, citatus est, ut in comitiis Neoburgum Fioniae indictis
ad causam dicendam se sisteret, objectisque criminibus
responderet. Petrus autem tantis impar offensis, aliquo
cedendum ratus, donec defervesceret ira Regis, convasatis
pretii potioris opibus, in Belgium se citato itinere contulit.
Ad praestitutum conventus diem, non Rex solum ipse, sed
et alii nobilium multi, gravissimis criminationibus peregre
absentem Petrum aggrediuntur: quos inter nobilis quidam
Petrus Dhue atrocis injuriae sibi illatae eundem accusat, quod
se, ob levem suspicionem, in arctissimam conjecisset custodiam,
nec nisi numeratis aliquot aureorum millibus, liberum
dimisisset. At vero nemine in judicio comparente, qui,
Petri nomine, objecta dilueret, ejusve patrocinium susciperet,
Rex causae cognitionem in commodiora tempora
differendam censuit. Interea nobilissimus ille heros, voluntarii
quasi exilii pertaesus, justis et idoneis excusationibus
allatis, innocentiam suam ita Regi probavit, omnemqve,
si qua commissa, culpam deprecatus est, ut honorificentissimis
litteris in patriam a Rege et universo regni Senatu revocatus

p.392
sit, ornatusque dignitate, quae in Dania, ubi a
Regia Majestate discesserimus, suprema est. Summus
etenim regii palatii Magister, quem alii Thesaurarium regni
nominant, constitutus est: quod muneris summa cum
autoritate, incomparabili patriae emolumento, et gloriosa
ad posteros fama, deinceps gessit atque sustinuit.
Jam media aestas exacta erat, quum de nova Gallorum
piratica tristes in Daniam nuntii literaeque adferuntur. Nefarios
etenim praedones, qui, vere praeterito, universum
circa Gallicas oras Oceanum armatis myoparonibus infestum
reddiderant, naves quasdam mercatorum Hafniensium
invasisse, mercibusque direptis, nautas pariter ac ipsos negotiatores
captivos secum abduxisse, nunciabatur. Eo cognito,
incensus ira Rex Christianus, validissimam parari classem
jussit, qvae et acerbam hanc injuriam vindicaret, et
subditis porro suis per omnia maria securam praestaret navigationem.
Destinati etiam erant ad Henricum Galliae Regem
legati, qui de tam inaudita violentia expostulaturi
debitam sceleratorum poenam deposcerent. Interim nonnulli
Mercatorum, qvi in vincula conjecti fuerant, Hafniam
reversi, insignem Henrici Regis clementiam summis extulere
laudibus, quod, statim ac de despoliatis Danorum navigiis
fando comperisset, maritimos istos praedones undique
conquisitos non solum condignis affecisset suppliciis, sed
et ereptorum bonorum, quae restitui non poterant, pretia,
proprio de fisco, cuiqve liberaliter solvenda curasset. Itaque
ab incepta expeditione Rex destitit, revocata in portum
Hafniensem classe, quam ad reprimendos piratarum
impetus jam tum emiserat. Circiter XVII. Calend. Septemb.
ingens et luridum sidus spatioso limite flammiferum crinem
trahens, conspici coeptum, duodecim fere dies arsit. Id
extrema multorum Principum ac magnatum fata, quibus
hic et insequens annus memorabiles fuere, praesagiisse creditum
est: sicut plerumqve solent sive imperiorum mutationem,
sive summis potestatibus exitium portendere crinitae
stellae Etenim annotatum a curiosis, unius anni
spatio, Paulum IV. Pontificem Romanum, decem Cardinalium

p.393
funeribus comitatum; Carolum V. Imperatorem;
Henricum et Franciscum Galliae Reges; duos itidem Daniae
Reges, Christianum III., et Christiernum II. captivum; Regem
Portugalliae; Venetorum Principem, Laurentium
Priulum; Herculem Estensem Ferrariae Ducem; Palatinum
Comitem Vulfgangum; Franciscum Otthonem, Ducem
Brunovicensem et Luneburgensem; quatuor Reginas, Heleonoram
Franciae; Mariam Hungariae; Bonam Sphortiam
Poloniae; Mariam Angliae; Reginaldum Polum Cardinalem;
Antonium, Electorem Coloniensem; Episcopum Wirceburgicum [Wircebur-burgicum ed.],
Melchiorem Zobelium; Episcopum Lubecensem;
aliosque dynastas, mortem obiisse. Qvibus non injuria
accenseri debet excessus illustrium doctrina virorum; quum
his etiam reipublicae salus innitatur; ut Johannis Bugenhagii
Pomerani, insignis theologi, et de scholis ac ecclesiis
Danicis praeclare meriti: Andreae Tiraquelli, Jurisconsulti
eminentissimi; Johannis Fernelii, Philosophi et Medici
clarissimi; Johannis Penae, Mathematici excellentissimi;
et tandem Julii Casaris Scaligeri, quo superiorem prisca
secula vix habuere, parem certe haec aetas non vidit, et dubito,
an unqvam habitura sit.
Sub initium hyemis, in Daniam venit legatus ab Elizabetha,
qvae tum nuper Angliae Regina promulgata fuerat,
litteras ad Christianum Regem perferens, quibus sua ipsius
manu edocuit, Mariam sororem obiisse; se Dei benignitate,
jure hereditario, et subditorum consensu in regna successisse;
nihilqve magis exoptare, quam ut vetus inter Anglicam
et Danicam familiam amicitia non solum conservetur,
sed etiam augeatur.
Nec multo post, quum forte Rex per maritimum Selandiae
opidum, Calundeburgum, iter faceret, patruelem
Christiernum, quondam Daniae Regem, qui captivus eodem
loci, in annum jam vigesimum septimum attinebatur, perhumaniter
invisit ac salutavit. Heic ambo, peracto colloquio
familiarissimo, in mutuos amplexus, lacrymis ubertim
effusis, ruentes, alternasqve inimicitias deprecati, invicem
sibi injurias condonavere.

p.394
Extremo anno, Coldingae, quod Chersonesi Cimbricae
opidum est, comitia habita. In his Novellas constitutiones,
(quas hodieque cum Jurisconsultis, Recessus imperii
vocamus) antehac a se editas ac promulgatas, Rex novis
articulis auxit et illustravit: Unde etiam Recessus Coldingensis
dictus. Ad hanc rem inprimis usus est opera et consilio
Senatorum regni; qui licet virtute, prudentia, et egregiis
in patriam meritis, nomina sua jam dudum aeternitati consecrarint:
heic tamen; ad perpetuam posteritatis memoriam,
denuo inserere, operae duxi pretium. Hi vero fuere:
Johannes Friis, de Hesselager, Cancellarius regius; Ottho
Krumpen, de Truitsholm, Mareschallus; Magnus Gyldenstiern,
de Stiernholm; Byrgerus Trolle, de Lill?; Olaus
Munck, de Tiussel; Ericus Krabbe, de Bustrup; Antonius
Bryske, de Langes?, regni Cancellarius; Georgius Lycke,
de Offvergaard; Ericus R?nnow, de Hvidkield; Johannes
Bernckow, de Birckholm; Nicolaus Lange, de Kiergaard;
Holgerus Rosencrants, de Boller; Lago Brahe, de Krogholm;
Ivarus Krabbe, de ?stergaard; Herlufus Trolle, de
Hiller?dsholm.
Venitur ad tempus, quod optimo Regi Christiano fatale
fuit; toti vero Daniem ac Norvegiae triste et luctuosum.
Quanqvam jam ante motus imbecillitatis, inclinataeqve in
deterius principia valetudinis Rex senserat: tamen obnitente
vi animi, reditum in Selandiam, post finita comitia
paraverat. Sed ingravescente indies valetudine, Coldingae
subsistere coactus fuit. Inprimis, circiter XXIII Decembris,
qvum exquisitissimi dolores, ex ulceris maligni suppuratione
coorti, dextrum pedem valide adorirentur, omnes vero
artus tremor ingens occuparet: decumbere lectulo, totumque
se istam ad horam, in qua cum tota aeternitate decertandum
esset, componere coepit. Itaque primum omnium,
accersito Paulo Noviomago, qvi tum aulae regiae a sacris
erat concionibus, gravissima delicta atque peccata, qvibus
coeleste Numen, per omnia aetatis spatia, ad iram provocasset,
gemebundis suspiriis confessus est. Mox salutari
epulo sacrosancti corporis et sangvinis JESU CHRISTI refectus,

p.395
ex monumentis divinis verba vitae aeternae, et et oracula solatii
plena, sibi praelegi, hymnosque sacros decantari jussit.
Hinc ad Cornelium Hamsfurtium Medicum, lectulo astantem,
oratione conversa, non ita pridem, intempesta nocte,
ab Angelo se admonitum indicavit, fore, ut ad Calendas
Januarii, jam proxime imminentes, felicem et exoptatum
omnium aerumnarum et laborum finem certo exspectaret.
Quo, somnium fuisse, respondente, id Rex
pernegavit: verum se et oculis vidisse aligerum hunc nuntium,
et auribus voces loquentis hausisse, ac propterea ad
excipiendam horam illam decretoriam toto se animo paratum,
serio et constanter asseveravit. Illucescente primo
ineuntis anni die, quo festum Circumcisionis Domini solenniter
celebrari solet, licet omnem curam vehementia aegritudinis
vinceret; pietati tamen rebusque divinis, sub novi anni auspicia,
vacandum duxit. Jussu igitur Regis, in interiore cubiculo,
denuo sacra concio est habita; postque pias odas decantatas,
varia dicta et sententiae, ex sacrarum literarum monumentis
depromptae, quae ad erigendum animum Regis, jam
cum morte, ut videbatur, conflictantis, facerent, a Noviomago
recitatae: praecipue caput Esaiae LIII; Johannis III, epistolae
Pauli ad Galatas I, et id genus alia. Circa meridiem,
Regina Dorothea, jam prope dolore et moestitia confecta,
cubiculum ingressa, qvestibus et lamentis ita totam
se tradidit, ut vix unum aut alterum verbum effari potuerit.
Regem tamen subinde, impedita crebris singultibus
voce, inclamavit; Mi Domine Rex, Mi Domine Rex!
At ille subrefectus conspectu et alloquio carissimi sibi spiritus,
circumfususque amplexibus conjugis desideratissimae,
communia illi commendavit pignora, nec quicquam jam
de fine, si fata poscerent, recusare se dixit, qvum sciret,
quinam omnia, post se coelo redditum, tam in republica,
qvam regia domo, salva et integra discuperent. Postea conveniunt
Regem ambo Cancellarii Daniae, et Johannes Frisius,
et Andreas Barby. Quos gravi et longa oratione compellans,
postrema haec ipsis mandata dedit: Quoniam instare
sibi jam viderent extremum vitae tempus, ut patriam,
cui posthac ipse consulere non posset amplius, sibi commendatam

p.396
haberent, ad ejus salutem omnia sua consilia
et actiones dirigerent. Inprimis vero, ut, quemadmodum
ipse fecisset, id operam darent, ut vera religio, incorrupta
ecclesiae doctrina, et quaecunque ad verum Dei
cultum pertinent, salva integraque conservarentur. Quae
vero de ecclesiis, academia, scholis, verbi divini ministris,
et pauperibus, in nuperis comitiis decreta fuissent, ea ut
rata et firma perpetuo manerent. Deinde ut charissimam
conjugem suam, et liberos minores, qui velut omnibus
destituti fortunis viderentur, quocunque modo possent,
tuerentur, ne ad calamitatem ipsis genereque ipsorum
indignam redigerentur. Friderico filio eam, quam olim
dedissent, fidem praestarent, eaque deinceps ipsi consilia
darent, quae et ipsis gloriosa, et reipublicae futura essent
salutaria; caverentque ne subditis, aut patriae, vis ulla aut
injuria fieret; quemadmodum earum rerum omnium
rationem reddituros se Deo, in extremo judicio, arbitrarentur.
His dictis, omnibus, qui tum aderant, nobilibus,
cubiculariis, et aliis inter officia palatina ministris,
gratias de fidelitate et obseqvio praestito uberrimas egit, singulisque
dexteram porrexit, et ultimum vale sua voce dixit.
Post tertiam pomeridianam, liberos natu minores Johannem
et Dorotheam, (Fridericus enim, electus Daniae Rex,
tempestate detentus, e Scania nondum advenerat, Magnus
vero peregre, apud affinem Augustum, Saxoniae Ducem,
commorabatur) introvocari jussit. Qui quum flexis genibus
procubuissent, dexteram capitibus eorum imposuit,
omnemqve salutem et benedictionem per JESUM CHRISTUM
ipsis precatus, statim dimisit. Deinde detracto sibi annulo
signatorio, quem nobilissimo viro, Erico Walchendorphio,
cubiculario et a secretis, in Friderici adventum, asservandum
tradidit, complicatis manibus, suspirans, magnoque
desiderio coelestis patris, oculos attollens, gratias agebat
Deo pro beneficiis omnibus sibi per JESUM CHRISTUM collatis,
pro liberatione a peccato, morte, et mortis terroribus. Hoc
facto, quasi somno solutus, coelestem animam coelo reddidit;
ubi nunc fruitur dulci consortio coelestis ecclesiae, vivitque
cum omnibus electis Dei. Decessit autem anno

p.397
aetatis suae LVI, climacterico octavo, cum regnasset annos
XXIV, regnum relinquens filio longe pacatissimum. Corpus
ejus debitis honoribus honoratum, magnaque cum
pompa translatum est in Fioniam, sepultumque Otthoniae,
in templo Sancti Canuti Regis et Martyris, exequiis celebratis
die Februarii XIII. Inde Anno Christi M.D.LXXIX,
accurante filio Friderico, illatum est splendido illi et marmoreo
mausoleo, quod hodieque Roesschildiae, in aede Divi
Lucii, non sine summa commeantium admiratione,
visitur.
Hunc vitae mortisque exitum habuit Illustrissimus
Princeps, Rex Daniae et Norvegiae, CHRISTIANUS, ejus nominis
Tertius, Regum omnium, qvi unquam in Europa floruerunt,
sanctissimus, augustissimus, fortunatissimus. Qvum
enim tria sint potissimum, quorum curam pium Principem
habere oportet; societatis civilis prudens gubernatio, verae
religionis conservandae studium, et propriae domus honesta
et sancta administratio: certe in his talem se praestitit sanctissimae
memoriae Rex, ut vere eum, Patrem patriae clementissimum,
summum ecclesiae nutricium, fortissimum
verae religionis propugnatorem, invictum pietatis omnis ac
justitia defensorem, et non nomine tantum, sed re etiam
vera, Christianum, omnis nominaverit posteritas. Quod
civilem Regis innocentissimi gubernationem attinet, imperium
Danicum et juste adeptus est, et feliciter administravit.
Neqvaquam etenim invitis se subditis obtrusit, aut
armis, quod jure sibi minime debebatur, violenter occupavit,
sed oblatum aliquoties regnum modeste recusavit;
prudenter cogitans, non sine maximis curis, rempublicam
adeo late sparsam gubernari posse. Verum posteaquam
Christophorus, Comes Oldenburgicus, ope et consilio Lubecensium,
Daniam invasisset, ac pene totam occupasset;
iterumque piissimus Princeps a sapientissimo regni Senatu
solicitaretur, ut periclitanti patriae, populisque vicinis, quibus
olim, beatae memoria, Fridericus I. pater ipsius, Rex
praefuit, opem ferret, hostes, conjunctis suis cum Danorum
viribus, regno expelleret, et regi gubernationis onera

p.398
in se reciperet: tandem victus honestate causae et precibus
eorum, qui ipsum solicitarunt, adactus, dat fidem se facturum,
quod peterent; pericula adit, thesauros regios a patre
sibi relictos in militem expendit, arma induit, hostes fundit
et vincit, iisque victis et superatis clementissime ignoscit,
et demum regium diadema, a Deo sibi datum, in urbe Hafniensi
accipit. Suscepti jam regni administrationem a pietate
inchoandam judicavit; cum qua conjunxit sapientiam,
justitiam, clementiam, fortitudinem animi invictam, studium
pacis, fidem, liberalitatem, paternum affectum erga
subditos, et alias praeclaras et heroicas virtutes innumeras.
Sapientiam summam, cum sapientissimo regni Senatu, in
legibus, in judiciis, et reliquis actionibus ad prudentem administrationem
spectantibus, adhibuit. Justitia ejus refulsit
in honoribus tribuendis, in piis ac bonis defendendis, et
sontes puniendi cura. Hanc justitia clementiam temperavit;
quae fecit, ut magis verendus, quam metuendus suis fuerit
subditis. Desiderarunt absentem, amarunt praesentem, admirati
sunt loquentem; imperanti haud inviti obtemperarunt,
gubernanti vitam et fortunas subjecerunt suas. Haec
regia clementia omnes incolas regni arctissime illi copulavit,
exteros Reges et Principes multos et illustres, in procul dissitis
regionibus, ad perpetuum foedus cum illo ineundum
invitavit. Fortitudo quoqve animi hujus Regis quam fuerit
invicta, res ipsa ostendit: Nam qvum saepe hostes propemodum
finibus regni imminerent, potentes et multi, non
tam armis, ne temere subditos hostibus objiceret trucidandos,
qvam precibus regnum suum: tutatus est, et gravissima
pericula a populi sibi commissi cervicibus depulit. Huic
fortitudini conjunctum erat studium pacis tantum, quantum
in ullo mundi Principe fuisse proditum est. Noluit
enim longe lateque propagatis finibus alienos populos debellare,
imperioque suo subiicere. Cum de Principum
Europaeorum dissidiis loqueretur, belli calamitates et aerumnas,
direptiones, incendia, caedes, fugas, et stupra nefanda,
non sine magna commiseratione memorabat, graviterqve
ingemiscebat, quod tot malorum causa esset bellum, quum
belli plerumqve causa nulla esset, praeterquam misera ambitio,

p.399
vel ut ipse dicere solebat, unus manipulus superbiae.
Saepe exclamavit: O quam beatae essent respublicae, quam
Principes ipsi beati, si rebus suis contenti, concordiam,
pacem, et justitiam colerent, eaque potentia, qua a Deo
armati sunt, ad communem hominum perniciem non
abuterentur! Nunc ipsi et sibi, et subditis suis, magnis
laboribus et periculis ingentes calamitates arcessunt; qvum
in pace florere possent opibus et rerum omnium copia,
vitamqve degere jucundissimam, ac plane divinam, cum
Angelorum vita comparandam. Has voces, quibus
datis declarabat, qvam esset pacis et tranquillitatis amans,
crebro ex ipso audiverunt ejus Cancellarii, Doctores, atque
Magistri. Inde facile colligi potest, pro summa virtute
politica eum habuisse studium pacis: quo illud etiam consequutus
est, ut diuturnae pacis custos merito dici ac praedicari
possit. Porro haec etiam laus ipsi merito debetur,
quo facile omnium Principum mundi, pactorum et foederum
observantissimus fuerit. Nam nulli unquam fidem
datam violavit; non fraudes et technas excogitavit, quibus
foedera violare posset. Ut ergo dolo et fraude omnibus
mundi Principibus inferior; ita fide et pactorum constantia,
cunctis superior, absqve controversia fuit. Pietate
enim svadente, et sociis fidem datam servavit immotam,
et subditis fidelem et constantem se perpetuo exhibuit. His
virtutibus adjunxit liberalitatem vere regiam, quam non solum
in suos benigne, verum etiam in peregrinos gloriose
exercuit. Quam fuerit erga omnes bene et amanter affectus,
inde constat, quod libellos supplices manu propria
acceperit, legerit, responsa dederit, nec calamitatem ullius
contemserit, sed placide querelas audiverit, et aut statim
praesens auxilium tulerit, aut animum afflictum levaverit
consolationibus, jubens certo redire tempore. Non durus
erat calamitosis, sed affabilis, summe svavis, nihilque recusans
afflictis petentibus. Ex quo factum est, ut omnes ipsum
Patrem Patriae, singuli vero ut proprium patrem amaverint.
Ceterum inter alia praesidia, qvibus adeo diuturnum imperium
contra hostes, qui saepius tentarunt hoc regnum invadere,
conservavit, Pietas fuit. Hac hostes vicit, hac subditos

p.400
in officio continuit. Hanc in consultatione adhibuit,
hanc judiciis praefecit, hac sententiam temperavit; denique
in omnibus ipsius actionibus summum refulsit pietatis decus.
Hoc pietatis studium effecit, ut externi amici sociique indies
plures sint facti; incolarum, nobilium, ignobilium, benevolentia
creverit. Stabilito imperio, prima hac ejus cura, hoc
studium fuit, ut regna haec, quibus gubernandis a Deo praefectus
erat, puram evangelii doctrinam amplecterentur; simulque
extremae illae terrae, longissimis marium intervallis dissitae,
Gothlandia, Islandia, Farenses insulae, et ultima Norvegia,
quae dira superstitione jamdudum fuerant oppressae,
accepto Jesu Christi evangelio verae ecclesiae Dei hospitia fierent.
Itaque non sine magnis laboribus et periculis, multorumque
potentum in se concitatis odiis, adulteratam illam
multis jam seculis doctrinam penitus sustulit ac profligavit,
tandemque, quod pater ipsius, piae ac felicis memori,
Fridericus I., serio tentarat, perfecit, ut vera de Deo
doctrina varie prius corrupta, multisque tenebris involuta,
pura et sincera Ecclesiis restitueretur, simulque cum doctrina,
pii ritus, utilesque ac decentes ceremoniae introducerentur.
Ne vero facile rursus doctrina corrumpi posset, omnesque
intelligerent, quibus fundamentis niteretur; Sacra
Biblia, a solo Spiritu Sancto profecta, et quamvis neglecta
jacerent, singulari tamen Dei beneficio ab interitu vindicata,
atque inter tot haereticorum et hostium Christi monstra,
ad ea usque tempora, reservata, summa diligentia ac
fide in Danicam lingvam verti, ut ab omnibus legerentur,
typisque elegantissimis excudi curavit. Quum porro animadverteret,
diuturnum minime fore Ecclesiae statum, nisi
ei Academia adjungeretur, quae veluti seminarium esset
quoddam doctorum hominum, per quos doctrina coelestis,
caeteraeque bonae artes, continua serie, ad omnem posteritatem
propagarentur: Hafniensem academiam, fere jam
collapsam, restauravit, latifundiis et reditibus ditavit, eique
opima praedia, possessiones, et vectigalia certa attribuit,
ex qvibus honesta stipendia professoribus penderentur. Et
quantum humana providentia efficere poterat, ea addidit
privilegia, tabulisque et fide publica ita omnia firmavit, ne

p.401
ulla unqvam mutatio incidere posset. Ad haec autem
feliciter perficienda, consilio et opera usus est doctorum
hominum; cujusmodi etsi nonnullos in sua gente haberet.
D. Petrum Palladium; D. Johannem Seningium, D. Christiernum
Morsianum, et alios quosdam, quos recensere nihil
est necesse: nihilo tamen minus Witeberga peregrinos etiam
arcessivit, D. Johannem Pomeranum, a quo etiam regium
diadema capiti suo imponi volebat, D. Tilemannum Husenium,
D. Johannem Macchabaeum, qvi omnes a magno
illo D. Martino Luthero instituti essent. Hujusmodi virorum
frequentiam non exiguum regni sui decus esse existimabat.
Hafniensi vero academia saepe ita gloriari solebat,
ut diceret, vix ullum majus se regni sui ornamentum habere;
ejus praesidio veram religionem, puramqve de Deo
doctrinam, in his regionibus, multos jam annos incorruptam
mansisse, quae certe jamdudum, si Academia nulla
fuisset, multis modis iterum fuisset depravata.
Jam interiorem sanctissimi Regis vitam quod spectat,
et innocentem propriae domus gubernationem; inprimis
omnes voluptates, ceu pestes, fugit, iisque generose imperavit.
Commune illud et inveteratum Principum, nobilium,
ignobilium, cleri, vulgi malum, ebrietatem, exosam
habuit. Nullum admisit luxum pio Principe indignum,
sed statum regium in oeconomia sua magnifice tuebatur:
Sicut in republica non fuit Leo, sed potius blandissimus
Pater: ita in propria familia suae seriam adhibuit
curam, ne quid designaret, quod parum deceret pium Patremfamilias.
Castissimam conjugem, illustrissimam Reginam
Dorotheam, vero et sincero amore complexus est.
Liberos suos, illustrissimos Principes, in timore Domini et
sancta disciplina educavit. Familiam charam habuit, adeo
ut ipsum singuli non tam timerent serviliter, quam amarent
liberaliter: omnibus seipsum pietatis, sobrietatis, aliorum
piorum exercitiorum luculentum exemplum exhibuit.
Mane, finita oratione sua ad Deum pro ecclesia, republica,
et propria domo; aut alium concionantem audivit; summa
cum pietate et devotione, aut ipse suis concionatus est;

p.402
id quod ab eo frequentissime factum esse constat. Postquam
oratione, concione, cantione, et se ipse erexisset, et
aliis pietatis exemplum praebuisset: aut sacras ministerij
divini aedes visitavit, et illic denuo cum aliis DEUM celebravit,
precesque fudit; saepeque gravi afflictus valetudine
id praestitit: aut publica regni negotia tractavit, seque totum
reipublicae horis istis matutinis impendit. Omnibus his
rite et fideliter peractis, ad prandium se contulit; ad quod
utplurimum vocare solitus fuit aut aliquos ex sapientibus
regni senatoribus et consiliariis, cum quibus de reipublicae
statu amanter, placide, et prudenter confabulabatur: aut
aliquos ex doctis concionatoribus, sive alios, quorum doctrina
conspicua fuit, adhibuit; cum quibus aut de historiis
disseruit, aut de religione pie disputavit. Unde inter aliam
hunc fructum reportavit, quod ipsius illustrissimi liberi, inde
a primis incunabulis, sapientis gubernationis, et perpetuo
durantis pietatis praecepta perceperint, hauserint, imbiberint.
A prandio regio, quoties publica negotia non prohibebant,
oblectavit se pius Princeps nunc lectione sacra,
nunc historiis, nunc piis cum liberis suis colloquiis, nunc rebus
mathematicis, quibus mirum in modum afficiebatur. Summum
enim oblectamentum sapienti Principi fuit cursus planetarum,
et aliorum siderum coelestium, contemplari, idque
in instrumento mathematico, quod eos in usus sibi confici
curaverat. Vesperi facta coena, et paululum oblectatus Musica,
quam amavit, et tanquam ordinis, statuum, et officiorum
in bene constituta republica jucundissimam imaginem,
admiratus est; nunc lectioni se dedit ipse, nunc alios
legentes, ac potissimum divini verbi praecones; quos semper
fere apud se habuit, audivit. Deinde fusis ad Deum precibus,
qvemadmodum mane facere consveverat, se quieti
tradidit, cogitans de aeterna requie, quae praesentis vitae aerumnas
excipiet. Hic fuit cursus vitae sanctissimi Regis
Christiani III, per totos XXIV annos, quibus regnum Daniae
sancta cura, summisqve laboribus administravit.
Paucis ab excessu Christiani Regis diebus, XXV Januarii,
Calundeburgi vita excessit Christiernus, ejus nominis II.

p.403
olim Daniae, Sveciae et Norvegiae Rex potentissimus, Aetatis
LXXVII. quum istoc loci, per integrum novennium,
et Sunderburgi Alsiae XVI annorum carcere detentus fuisset:
egregio Regibus ac Principibus documento et exemplo, ut
si recte ac feliciter imperare velint, affectibus suis moderentur,
ne nimia dominandi libidine abrepti sibi indulgeant,
persvasumque habeant, praesto esse ultorem Deum, qui
vel maxime superbos, siquidem potentia
sibi commissa abutantur, de
solio deturbare
soleat.
SOLI DEO GLORIA.